«Musulmon birodarlar»
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 872–873-b. — ziyouz.com
«Musulmon birodarlar» («al-Ixvon al-muslimun») — diniy- siyosiytaşkilot. 1928 y. Misrning Ismoiliya ş.da tuzilgan. Asosçisi — Şayx hasan al-Banno (1906—49). Uning siyosiy qaraşlari Muhammad al-Ğazoliy, Muhammad Abdu, Jamoliddin al-Afğoniy, Raşid Rizo kabi panislomiy modernistlarning ta'sirida şakllangan. U islomning sunniylik oqimi
ta'limotidan çetga çiqmagan holda «jihod», «islomiy milliyatçilik», «islomiy davlat»konsepsiyalarini işlab çikdi. Sayyid Qutb, Mustafo as-Siboi taşkilotning tanikli mafkuraçilari bölgan. Sayyid Qutbning «Islomda ijtimoiy adolat» asari uyuşma ta'limotining şakllanişiga katta ta'sir körsatdi. Taşkilotning maqsadi musulmon ölkalarda «islomiy adolat» tamoyillariga asoslangan jamiyat barpo etişdan iborat. Bunga esa «islomiy taraqqiyot yöli» b-ngina erişiş mumkin. «M.b.» mafkurasining ğoyaviy asosini «islom faqatgina diniy e'tiqod bölmasdan, balki mukammal dunyoqaraş hamda ijtimoiy tuzumdir», degan aqida taşkil etadi. «M.b.» murakkab tuzilmali, harbiylaşgan bölimlarni öz içiga olgan. Misrdan boşqa mamlakatlar (Suriya va Livan)da ham bölimlari bor. Uning faoliyati keng ijtimoiy qatlamlarni qamrab olgan bölsada, taşkilot a'zolari talaba-yoşlarni özlarining asosiy zarbdor kuçi deb hisoblaganlar. «M.b.» xayr-ehson qiliş va ma'rifatçilik faoliyatidan (1928—36) to siyosiy hayotda terror metodini keng qöllaşda faol iştirok etişgaça bölgan murakkab taraqqiyot yölini bosib ötdi. 1930-y. larning örtalaridan xalifalik şaklidagi «islomiy davlat» quriş ğoyasi tarğibotiga zör bera boşladi. Hasan al-Banno vafotidan söng «M.b.» faoliyati yanada siyosiylaşib bordi. Natijada u 3 yönalişga bölinib ketdi: «mö'tadil birodarlar» (asosan, Hasan al-Banno va Sayyid Qutb izdoşlari); «islomiy demokratlar» «islomiy sotsializm» ta'limotining turli kurinişlari tarafdorlari; xarbiylaşgan ekstremistik islomiy taşkilotlar («Katoib Muhammad», «Junud Alloh», «at-Takfir va-l-hijra», «at-Tahrir al-islomiy»). «Xizb uttaqrir al-islomiy» diniysiyosiy partiyasi xam şular jumlasiga kiradi. «M.b.» uyuşmasi bölinişi tufayli yagona taşkilot sifatini yöqotdi va 1950-y.lardan «M.b.» harakati («al-Ixvoniyya») deb yuritila boşladi. Şu davrdan boşlab «M.b.» harakati ekstremistik faoliyati uçun faqat Misrda emas, balki boşqa davlatlarda ham ğayri qonuniy deb e'lon qilinib man etilgan. «M.b.» harakati Misr, Suriya, Iordaniya va Livanda faoliyat körsatib, bu mamlakatlardagi siyosiy jarayonlarga katta salbiy ta'sir qilmoqda. «M.b.»ning birinçi jur. «al-Ixvon al-muslimun» 1933 y.dan çiqa boşlagan. 1980-y.lardan boşlab «ad-Da'va» («Da'vat») jur. «M.b.» ning asosiy naşridir.
Ad.: Miloslavskaya T. P., Deyatelnost «Bratyev-musulman» v stranax Vostoka, M., 1982; Korovikov F. V., Islamskiy ekstremizm v arabskix stranax, M., 1990; Borisov A. B., Rol islama vo vnutrenney i vneşney politike Yegipta. XX vek, M., 1991; Husniddinov 3., Islom: yönalişlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.
Zohidillo Munavvarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«МУСУЛМОН БИРОДАРЛАР» («ал-Ихвон ал-муслимун») — диний- сиёсийташкилот. 1928 й. Мисрнинг Исмоилия ш.да тузилган. Асосчиси — Шайх ҳасан ал-Банно (1906—49). Унинг сиёсий қарашлари Муҳаммад ал-Ғазолий, Муҳаммад Абду, Жамолиддин ал-Афғоний, Рашид Ризо каби панисломий модернистларнинг таъсирида шаклланган. У исломнинг суннийлик оқими
таълимотидан четга чиқмаган ҳолда «жиҳод», «исломий миллиятчилик», «исломий давлат»концепцияларини ишлаб чикди. Саййид Қутб, Мустафо ас-Сибои ташкилотнинг таникли мафкурачилари бўлган. Саййид Қутбнинг «Исломда ижтимоий адолат» асари уюшма таълимотининг шаклланишига катта таъсир кўрсатди. Ташкилотнинг мақсади мусулмон ўлкаларда «исломий адолат» тамойилларига асосланган жамият барпо этишдан иборат. Бунга эса «исломий тараққиёт йўли» б-нгина эришиш мумкин. «М.б.» мафкурасининг ғоявий асосини «ислом фақатгина диний эътиқод бўлмасдан, балки мукаммал дунёқараш ҳамда ижтимоий тузумдир», деган ақида ташкил этади. «М.б.» мураккаб тузилмали, ҳарбийлашган бўлимларни ўз ичига олган. Мисрдан бошқа мамлакатлар (Сурия ва Ливан)да ҳам бўлимлари бор. Унинг фаолияти кенг ижтимоий қатламларни қамраб олган бўлсада, ташкилот аъзолари талаба-ёшларни ўзларининг асосий зарбдор кучи деб ҳисоблаганлар. «М.б.» хайр-эҳсон қилиш ва маърифатчилик фаолиятидан (1928—36) то сиёсий ҳаётда террор методини кенг қўллашда фаол иштирок этишгача бўлган мураккаб тараққиёт йўлини босиб ўтди. 1930-й. ларнинг ўрталаридан халифалик шаклидаги «исломий давлат» қуриш ғояси тарғиботига зўр бера бошлади. Ҳасан ал-Банно вафотидан сўнг «М.б.» фаолияти янада сиёсийлашиб борди. Натижада у 3 йўналишга бўлиниб кетди: «мўътадил биродарлар» (асосан, Ҳасан ал-Банно ва Саййид Қутб издошлари); «исломий демократлар» «исломий социализм» таълимотининг турли куринишлари тарафдорлари; харбийлашган экстремистик исломий ташкилотлар («Катоиб Муҳаммад», «Жунуд Аллоҳ», «ат-Такфир ва-л-ҳижра», «ат-Таҳрир ал-исломий»). «Хизб уттақрир ал-исломий» динийсиёсий партияси хам шулар жумласига киради. «М.б.» уюшмаси бўлиниши туфайли ягона ташкилот сифатини йўқотди ва 1950-й.лардан «М.б.» ҳаракати («ал-Ихвониййа») деб юритила бошлади. Шу даврдан бошлаб «М.б.» ҳаракати экстремистик фаолияти учун фақат Мисрда эмас, балки бошқа давлатларда ҳам ғайри қонуний деб эълон қилиниб ман этилган. «М.б.» ҳаракати Миср, Сурия, Иордания ва Ливанда фаолият кўрсатиб, бу мамлакатлардаги сиёсий жараёнларга катта салбий таъсир қилмоқда. «М.б.»нинг биринчи жур. «ал-Ихвон ал-муслимун» 1933 й.дан чиқа бошлаган. 1980-й.лардан бошлаб «ад-Даъва» («Даъват») жур. «М.б.» нинг асосий нашридир.
Ад.: Милославская Т. П., Деятельность «Братьев-мусульман» в странах Востока, М., 1982; Коровиков Ф. В., Исламский экстремизм в арабских странах, М., 1990; Борисов А. Б., Роль ислама во внутренней и внешней политике Египта. XX век, М., 1991; Ҳусниддинов 3., Ислом: йўналишлар, мазҳаблар, оқимлар, Т., 2000.
Зоҳидилло Мунавваров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.