Musulmon huquqi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 873-b. — ziyouz.com
Musulmon huquqi - jahondagi asosiy huquqiy tizimdardan biri (kontinental va anglosakson huquq tizimlari b-n bir qatorda). Arab xalifaligida 7—10-a.larda yuzaga kelgan M.h.ning asosiy mohiyatini islom talablaridan kelib çiqadigan, musulmonlarning özaro muomala va axloq qoidalari hamda ularni buzganliklari uçun qöllaniladigan (odatda, diniy ruxdagi) jazolar taşkil etadi (q. Şariat). Quron, sunna, ijmo, qiyos, urf-odat M.h.ning asosiy manbalari hisoblanadi. M.h. faqat musulmonlar örtasidagi munosabatlarda amal qiladi. Birok, musulmonlar aholining asosiy köpçiligini taşkil etgan Osiyo va Afrika mamlakatlarida qam M.h.ning mavqei kuçli bölişiga karamay, u yangi ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda qonun va odatlar b-n töldirilib kelingan. Şuning uçun diniy M.h. b-n musulmon davlatlari huquqini farkdaş lozim. 1869— 77 y.larda M.h.ning majburiyat va pro-sessual normalari kodifikatsiyalaş asosida, Usmonli turk imperiyasida fuqaroviy kodeks vazifasini bajargan al-Majalla e'lon qilindi. M.h. Turkiyada 1926, Livanda 1932, Suriyada 1949, Iroqda 1951 y.gaça amalda böldi. Bu kodeksning ta'siri qisman Iordaniya, Isroil va Kiprda ham saqlangan. 19-a.ning 2-yarmidan boşlab musulmon mamlakatlarida Ğarbiy Yevropa mamlakatlarining huquqidan foydalaniş asosida jinoyat, savdo, protsessual va b. kodekslar qabul qilindi. M.x,. oila, meros va b. munosabatlarni tartibga solişda muhim örin tutadi. M.h.ning bu tarmoqdarini kodekslaş MAP, Suriya, Iroq, Iordaniya, Tunis, Marokaş, Xindi-ston, Pokiston va b. mamlakatlarda maxsus qonunlar qabul qiliş şaklida amalga oşirilmoqda. Ayrim arab mamlakatlarida, Hindiston, Pokiston, Indoneziya va b. da musulmonlarning şaxsiy maqomi (statuti) masalalari yuzasidan (ayrim masalalar böyiça musulmon bölmaganlarga nisbatan ham) kodekslaştirilgan M.h.ning ta'siri saqlanib qolgan. Bir qança arab mamlakatlarining konstitutsiyalarida M.h. qonunçilikning asosi hisoblanib, fuqarolik huquqi va b. sohalarda uni qöllaşga ruxsat etiladi; bu mamlakatlarda şariat asosida iş köradigan sudlar saqlangan. Şarqiy va Markaziy Afrikadagi ayrim mamlakatlarda M.h. oddiy huquq tarzida qöllanadi.
A'zamjon Rahmonov.
Q.: Şariat
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУСУЛМОН ҲУҚУҚИ - жаҳондаги асосий ҳуқуқий тизимдардан бири (континентал ва англосаксон ҳуқуқ тизимлари б-н бир қаторда). Араб халифалигида 7—10-а.ларда юзага келган М.ҳ.нинг асосий моҳиятини ислом талабларидан келиб чиқадиган, мусулмонларнинг ўзаро муомала ва ахлоқ қоидалари ҳамда уларни бузганликлари учун қўлланиладиган (одатда, диний рухдаги) жазолар ташкил этади (қ. Шариат). Қурьон, сунна, ижмо, қиёс, урф-одат М.ҳ.нинг асосий манбалари ҳисобланади. М.ҳ. фақат мусулмонлар ўртасидаги муносабатларда амал қилади. Бирок, мусулмонлар аҳолининг асосий кўпчилигини ташкил этган Осиё ва Африка мамлакатларида қам М.ҳ.нинг мавқеи кучли бўлишига карамай, у янги ижтимоий муносабатларни ҳисобга олган ҳолда қонун ва одатлар б-н тўлдирилиб келинган. Шунинг учун диний М.ҳ. б-н мусулмон давлатлари ҳуқуқини фаркдаш лозим. 1869— 77 й.ларда М.ҳ.нинг мажбурият ва про-цессуал нормалари кодификациялаш асосида, Усмонли турк империясида фуқаровий кодекс вазифасини бажарган ал-Мажалла эълон қилинди. М.ҳ. Туркияда 1926, Ливанда 1932, Сурияда 1949, Ироқда 1951 й.гача амалда бўлди. Бу кодекснинг таъсири қисман Иордания, Исроил ва Кипрда ҳам сақланган. 19-а.нинг 2-ярмидан бошлаб мусулмон мамлакатларида Ғарбий Европа мамлакатларининг ҳуқуқидан фойдаланиш асосида жиноят, савдо, процессуал ва б. кодекслар қабул қилинди. М.х,. оила, мерос ва б. муносабатларни тартибга солишда муҳим ўрин тутади. М.ҳ.нинг бу тармоқдарини кодекслаш MAP, Сурия, Ироқ, Иордания, Тунис, Марокаш, Хинди-стон, Покистон ва б. мамлакатларда махсус қонунлар қабул қилиш шаклида амалга оширилмоқда. Айрим араб мамлакатларида, Ҳиндистон, Покистон, Индонезия ва б. да мусулмонларнинг шахсий мақоми (статути) масалалари юзасидан (айрим масалалар бўйича мусулмон бўлмаганларга нисбатан ҳам) кодекслаштирилган М.ҳ.нинг таъсири сақланиб қолган. Бир қанча араб мамлакатларининг конституцияларида М.ҳ. қонунчиликнинг асоси ҳисобланиб, фуқаролик ҳуқуқи ва б. соҳаларда уни қўллашга рухсат этилади; бу мамлакатларда шариат асосида иш кўрадиган судлар сақланган. Шарқий ва Марказий Африкадаги айрим мамлакатларда М.ҳ. оддий ҳуқуқ тарзида қўлланади.
Аъзамжон Раҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.