Şariat

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com

Şariat (arab. — töğri yöl; islomda qonunçilik ma'nosida işlatiladi) — islom huquqtizimi. Ş.da sof huquqiy masalalardan taşqari axloqiy meyorlar va amaliy diniy talablarga ham qonun tuyey berilgan. Ş.ga musulmon kişi uçun dunyoga kelişidan to ölimigaça yurişturişini belgilovçi qoidalar töplami sifatida qaralgan. Ilk islomda jamiyatni huquqiy boşqariş Kur'on asosida olib borilgan. Keyinroq musulmonlarning barça ijtimoiyiqtisodiy, siyosiyhuquqiy va diniy faoliyatini kamrab oluvçi qonunlar majmuasiga ehtiyoj tuğilgan. Islom xuquqşunoslari bir neça asr mobaynida Ş. meyorlarini işlab çiqqanlar. Ş.ga Kur'on, sunna, ijmo va qiyos asos qilib olingan. Ş. huquqiy tizim sifatida 11 —12-a.larda tugal şakllangan. Bunda yozma va oğzaki diniy, madaniy, axloqiy, huquqiy, mahalliy urfodat va an'analarning ta'siri bölgan.

Islomda sunniylik va şiayaikdagç Ş. tizimlari örtasida muayyan tafovutlar bor. Sunniylikda hanafiylik, molikiylik, şofi'iylik, hanbaliylik, şialikda esa ja'fariylik mazhabining öziga xos huquqiy tartiblari mavjud. Ş.da davlat (xalifalik) xuquqi meyorlari, majburiyat, meros, jinoyat, jazo va oilanikox. huquqi, şuningdek, sud işlarini yuritiş, vasiylik körsatmalari berilgan. Ş. xususiy mulkni xudo tomonidan belgilangan, doimiy va özgarmas deb hisoblaydi. Ş.da barça xattiharakatlar dastlab 2 tur — harom va halolga ajratilgan. Keyinçalik Ş. şakllanib tugallangan davrda 5 toifaga bölingan. Bular: farz yo vojib — bajarilişi muhim va majburiy hisoblangan xattiharakatlar (mas, namoz öqiş, zakot beriş); sunnat yo mustahab — majburiy emas, lekin ma'qul, lozim deb hisoblangan normalar (mas, uylaniş, sadaqa beriş); muboh yo joiz — rağbatlantirilmaydigan va uni bajarmaslik gunoh hisoblanmaydigan ixtiyoriy xattiharakatlar (mas, bitim, savdo şartnomalari tuziş, safar qiliş, yemoq, içmoq va b.); makruh — jazoga tortilmaydigan, ammo noma'qul hisoblanadigan xattiharakatlar (mas, sökiniş, kattalarning hurmatini örniga qöymaslik, suvni ifloslantiriş, hayvonlarga haddan ortiq yuk ortiş); harom — qatiy ravişda taqiqlangan xattiharakatlar (mas, çöçqa göşti iste'mol qiliş, araq içiş, odam öldiriş va b.). Ş. jinoyat uçun qat'iy, şafqatsiz çoralarni közda tutadi.

Ş. ilmlari islom dini va unga boğliq bölgan masalalarni qamrab olgan. Bular tajvid (qiroat), tafsir, hadis, fiqh ilmlari, fiqhning far'iy (juz'iy) qismlari hamda kalom ilmidan iboratdir. Ş. ilmlari qatoriga arab tili va adabiyoti ham kiritiladi, çunki ularsiz Ş. ilmlarini örganiş mumkin emas, deb hisoblanadi (yana q. Musulmon huquqi).

Ad.: Burhoniddin Marğinoniy, Hidoya, 1j., T., 2000; Abdulvahhob Xallof, Usul ul fiqh (Islom qonunşunosligi asoslari), 1—2qism, T., 1997; 3—4 qism. T., 1999; Abdulhakim Şar'iy Juzjoniy, Islom huquqşunosligi, hanafiy mazhabi va Örta Osiyo faqixlari, T., 2002; Saidov A.H., Burhoniddin Marğinoniy — buyuk huquqşunos, T., 1997; Husniddinov 3., Islom: yönalişlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.

Q.: Musulmon huquqi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАРИАТ (араб. — тўғри йўл; исломда қонунчилик маъносида ишлатилади) — ислом ҳуқуқтизими. Ш.да соф ҳуқуқий масалалардан ташқари ахлоқий меъёрлар ва амалий диний талабларга ҳам қонун туей берилган. Ш.га мусулмон киши учун дунёга келишидан то ўлимигача юриштуришини белгиловчи қоидалар тўплами сифатида қаралган. Илк исломда жамиятни ҳуқуқий бошқариш Куръон асосида олиб борилган. Кейинроқ мусулмонларнинг барча ижтимоийиқтисодий, сиёсийҳуқуқий ва диний фаолиятини камраб олувчи қонунлар мажмуасига эҳтиёж туғилган. Ислом хуқуқшунослари бир неча аср мобайнида Ш. меъёрларини ишлаб чиққанлар. Ш.га Куръон, сунна, ижмо ва қиёс асос қилиб олинган. Ш. ҳуқуқий тизим сифатида 11 —12-а.ларда тугал шаклланган. Бунда ёзма ва оғзаки диний, маданий, ахлоқий, ҳуқуқий, маҳаллий урфодат ва анъаналарнинг таъсири бўлган.

Исломда суннийлик ва шиаяикдагч Ш. тизимлари ўртасида муайян тафовутлар бор. Суннийликда ҳанафийлик, моликийлик, шофиъийлик, ҳанбалийлик, шиаликда эса жаъфарийлик мазҳабининг ўзига хос ҳуқуқий тартиблари мавжуд. Ш.да давлат (халифалик) хуқуқи меъёрлари, мажбурият, мерос, жиноят, жазо ва оиланикох. ҳуқуқи, шунингдек, суд ишларини юритиш, васийлик кўрсатмалари берилган. Ш. хусусий мулкни худо томонидан белгиланган, доимий ва ўзгармас деб ҳисоблайди. Ш.да барча хаттиҳаракатлар дастлаб 2 тур — ҳаром ва ҳалолга ажратилган. Кейинчалик Ш. шаклланиб тугалланган даврда 5 тоифага бўлинган. Булар: фарз ё вожиб — бажарилиши муҳим ва мажбурий ҳисобланган хаттиҳаракатлар (мас, намоз ўқиш, закот бериш); суннат ё мустаҳаб — мажбурий эмас, лекин маъқул, лозим деб ҳисобланган нормалар (мас, уйланиш, садақа бериш); мубоҳ ё жоиз — рағбатлантирилмайдиган ва уни бажармаслик гуноҳ ҳисобланмайдиган ихтиёрий хаттиҳаракатлар (мас, битим, савдо шартномалари тузиш, сафар қилиш, емоқ, ичмоқ ва б.); макруҳ — жазога тортилмайдиган, аммо номаъқул ҳисобланадиган хаттиҳаракатлар (мас, сўкиниш, катталарнинг ҳурматини ўрнига қўймаслик, сувни ифлослантириш, ҳайвонларга ҳаддан ортиқ юк ортиш); ҳаром — қатьий равишда тақиқланган хаттиҳаракатлар (мас, чўчқа гўшти истеъмол қилиш, арақ ичиш, одам ўлдириш ва б.). Ш. жиноят учун қатъий, шафқатсиз чораларни кўзда тутади.

Ш. илмлари ислом дини ва унга боғлиқ бўлган масалаларни қамраб олган. Булар тажвид (қироат), тафсир, ҳадис, фиқҳ илмлари, фиқҳнинг фаръий (жузъий) қисмлари ҳамда калом илмидан иборатдир. Ш. илмлари қаторига араб тили ва адабиёти ҳам киритилади, чунки уларсиз Ш. илмларини ўрганиш мумкин эмас, деб ҳисобланади (яна қ. Мусулмон ҳуқуқи).

Ад.: Бурҳониддин Марғиноний, Ҳидоя, 1ж., Т., 2000; Абдулваҳҳоб Халлоф, Усул ул фиқҳ (Ислом қонуншунослиги асослари), 1—2қисм, Т., 1997; 3—4 қисм. Т., 1999; Абдулҳаким Шаръий Жузжоний, Ислом ҳуқуқшунослиги, ҳанафий мазҳаби ва Ўрта Осиё фақихлари, Т., 2002; Саидов А.Ҳ., Бурҳониддин Марғиноний — буюк ҳуқуқшунос, Т., 1997; Ҳусниддинов 3., Ислом: йўналишлар, мазҳаблар, оқимлар, Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.