Mutrib Xonaxarobiy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 880-b. — ziyouz.com

Mutrib Xonaxarobiy (taxallusi; asl ismi Muhammad Hasan Hoji Tabib öğli), (1865-Xiva-1925) -şoir. Xivadagi Muhommad Aminxon madrasasiyaa tahsil olgan. Maqomçibastakor sifatida ham maşhur bölgan (Mutrib— sozanda, taxallusi şundan). M.X.ning serqirra iqtidorini yuqori baholagan Feruz uni saroyga jalb etib, devonbegilik vazifasiga tayinlagan. Bu yillarda M.X. yozgan ğazal va muxammaslar köplab bayozmajmualardan örin olgan, jumladan, Tabibiy tuzgan ikkala tazkirada şoir asarlaridan köplab namunalar uçraydi. M.X. 20-a.ning 20-y.larida saroy tugatilgaç, Xorazmda paydo bölgan mahalliy mat-buotda faol iştirok etadi, «Xorazm xabarlari», «Inqilob quyoşi» gaz.larida adabiy xodim lavozimida xizmat qiladi. Ilk şe'rlarini 1890 y.da yoza boşlagan. Uning bayoz, devon va majmu-alar orqali 14 ming misraga yaqin ğazal, muxammas, musaddas, qasidalardan iborat adabiy merosi yetib kelgan.

M.X. qoldirgan ijodiy meros asosini işq-muhabbat mavzuida bitilgan ğazal, murabba, masnaviy, muxammas, musaddas va ruboiylar taşkil etadi. Uning xon va şoir Feruz şa'niga bağişlangan qasidalari ham mavjud. M.X.ning ilmma'rifatga da'vat, hurriyat mavzularida yozilgan şe'rlari mahalliy matbuot sahifalarida, şuningdek, Xivada 1924 y.da naşr etilgan «Yuğurmiya» töplamida çop etilgan. Bu turkum şe'rlarida («Körung emdi xaloyiqqa...», «Bilinglar, ey xaloyiq», «Köngluma bir turfa söz keldi ravon» va b.) tarğibiytaşviqiy ruh, xitob, da'vat ohanglari hukmronlik qiladi.

M.X. merosining asosiy qismi 1909 y.da Muhammad Şarif ibn Muhammad Yoqub — Harrot tartib bergan devon (300 sahifa)da jamlangan. Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida 2 kiçik devoni (inv. №903, 906) saqlanadi. Laffasiynint Feruz davridagi xorazmlik ijodkorlarga bağişlangan tazkirasida M.X.ning «Şoh Komron» şe'riy asari borligi xaqida ma'lumot berilgan.

Abduraşid Abduğafurov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МУТРИБ ХОНАХАРОБИЙ (тахаллуси; асл исми Муҳаммад Ҳасан Ҳожи Табиб ўғли), (1865-Хива-1925) -шоир. Хивадаги Муҳоммад Аминхон мадрасасияа таҳсил олган. Мақомчибастакор сифатида ҳам машҳур бўлган (Мутриб— созанда, тахаллуси шундан). М.Х.нинг серқирра иқтидорини юқори баҳолаган Феруз уни саройга жалб этиб, девонбегилик вазифасига тайинлаган. Бу йилларда М.Х. ёзган ғазал ва мухаммаслар кўплаб баёзмажмуалардан ўрин олган, жумладан, Табибий тузган иккала тазкирада шоир асарларидан кўплаб намуналар учрайди. М.Х. 20-а.нинг 20-й.ларида сарой тугатилгач, Хоразмда пайдо бўлган маҳаллий мат-буотда фаол иштирок этади, «Хоразм хабарлари», «Инқилоб қуёши» газ.ларида адабий ходим лавозимида хизмат қилади. Илк шеърларини 1890 й.да ёза бошлаган. Унинг баёз, девон ва мажму-алар орқали 14 минг мисрага яқин ғазал, мухаммас, мусаддас, қасидалардан иборат адабий мероси етиб келган.

М.Х. қолдирган ижодий мерос асосини ишқ-муҳаббат мавзуида битилган ғазал, мурабба, маснавий, мухаммас, мусаддас ва рубоийлар ташкил этади. Унинг хон ва шоир Феруз шаънига бағишланган қасидалари ҳам мавжуд. М.Х.нинг илммаърифатга даъват, ҳуррият мавзуларида ёзилган шеърлари маҳаллий матбуот саҳифаларида, шунингдек, Хивада 1924 й.да нашр этилган «Юғурмия» тўпламида чоп этилган. Бу туркум шеърларида («Кўрунг эмди халойиққа...», «Билинглар, эй халойиқ», «Кўнглума бир турфа сўз келди равон» ва б.) тарғибийташвиқий руҳ, хитоб, даъват оҳанглари ҳукмронлик қилади.

М.Х. меросининг асосий қисми 1909 й.да Муҳаммад Шариф ибн Муҳаммад Ёқуб — Ҳаррот тартиб берган девон (300 саҳифа)да жамланган. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти фондида 2 кичик девони (инв. №903, 906) сақланади. Лаффасийнинт Феруз давридаги хоразмлик ижодкорларга бағишланган тазкирасида М.Х.нинг «Шоҳ Комрон» шеърий асари борлиги хақида маълумот берилган.

Абдурашид Абдуғафуров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.