Muxtor Umarxonoviç Avezov
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 84-b. — ziyouz.com
Avezov Muxtor Umarxonoviç (1897.28.9, Şarqiy Qozoğiston (sobiq Semipalatinsk) viloyati Abay tumani — 1961.27.6, Moskva) — qozoq yozuvçisi, olim. Qozoğiston FAakad. (1946), filol. fanlari d-ri (1952), Kozoğistonda xizmat körsatgan fan arbobi (1957). Semipalatinskdagi madrasada hamda öşa yerdagi 5 sinfli rus makta-bida öqigan, söng öqituvçilar semi-nariyasini tamomlagan (1917). Abay ovulida sahnalaştirilgan (1917) «Yenglik — Kebek» intermediyasi b-n qozoq dramaturgiyasiga asos soldi. Tönğiç qozoq teatri (hoz. Avezov nomida) — Qozoğiston davlat akademik drama teatri ham 1926 y. 13 yanv.da şu pyesani sahnalaştirib oçilgan. A. ning dramatik asarlari qozoq dramaturgiyasining rivojlanişiga katta hissa bölib qöşildi. A. 20-y. larda Toşkentda yaşadi va Örta Osiyo davlat un-ti aspiranturasida öqidi (1928). Maşhur özbek yozuvçisi Abdulla Qodiriy romanlaridan kuçli ilhomlandi.
1920—30 y.larda Toşkentdagi qozoq naşriyotida adabiy-badiiy, ijtimoiy-siyosiy «Çölpon» jurnali b-n bir neça adabiy töplam naşr etilgan. A. 1922— 23 y.larda Toşkentdalik vaqtida «Kundoşlar» pyesasi, hikoyalari, «Asov tulporlar haqida» (1922), «Qozoq qalamkaşlariga oçiq xat» (1922) maqolalari şu jurnalda bosildi. A.ning «Abay», «Abay yöli» epopeyasi qozoq xalqi hayotiga bağişlangan bölib, u öz davrida yuksak bahoga sazovor böldi. Asarda qozoq xalqining 19- a.dagi oğir, ziddiyatlarga töla hayoti badiiy aks ettirilgan. Öşa davrdagi qozoq daştini qamrab olgan nodonlik va johillik tösiqlarini yenggan Abayning öz xalqi asl farzandi, mutafakkir, insonparvar şoir darajasiga kötarila olişi asarda mohirlik b-n tasvirlangan. «Abay yöli»ni Zumrad (Orifjonova) 1950—60 y.larda özbek tiliga tarjima qilgan. U boşqa xalqlar tillariga ham tarjima qilindi. Jan. Qozoğiston çorvadorlari hayotiga bağişlangan «Ravnaq» romani vafotidan söng bosilib çiqdi (1962). 20- y.larda qozoq çöllarida yuz bergan oçarçilik va b. dahşatli voqealar aks ettirilgan «Oğir sinov» romani ham vafotidan söng naşr etildi. A. ijodiy, ilmiy işlar b-n birga, 30 yildan ortiq (1928—61) Olmaota ped. in-ti, Qozoğiston va Moskva davlat un-tlarida pedagoglik faoliyatini qöşib olib bordi. A umrining köp yillarini şöro mafkuraçilarining oğir tazyiqi va ta'qibi ostida ötkazişga majbur böldi.
A. turkiy xalqlar adabiyoti tarixini teran tadqiq etuvçi köplab maqolalar yaratdi. Uzoq yillar davomida turkiy xalqaar oğzaki ijodi namunalarini, xususan xalq dostonlarini keng tarğib qildi. «Er Tarğin», «Alpomiş», «Manas» dostonlarini tadkiq etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВЕЗОВ Мухтор Умархонович (1897.28.9, Шарқий Қозоғистон (собиқ Семипалатинск) вилояти Абай тумани — 1961.27.6, Москва) — қозоқ ёзувчиси, олим. Қозоғистон ФАакад. (1946), филол. фанлари д-ри (1952), Козоғистонда хизмат кўрсатган фан арбоби (1957). Семипалатинскдаги мадрасада ҳамда ўша ердаги 5 синфли рус макта-бида ўқиган, сўнг ўқитувчилар семи-нариясини тамомлаган (1917). Абай овулида саҳналаштирилган (1917) «Енглик — Кебек» интермедияси б-н қозоқ драматургиясига асос солди. Тўнғич қозоқ театри (ҳоз. Авезов номида) — Қозоғистон давлат академик драма театри ҳам 1926 й. 13 янв.да шу пьесани саҳналаштириб очилган. А. нинг драматик асарлари қозоқ драматургиясининг ривожланишига катта ҳисса бўлиб қўшилди. А. 20-й. ларда Тошкентда яшади ва Ўрта Осиё давлат ун-ти аспирантурасида ўқиди (1928). Машҳур ўзбек ёзувчиси Абдулла Қодирий романларидан кучли илҳомланди.
1920—30 й.ларда Тошкентдаги қозоқ нашриётида адабий-бадиий, ижтимоий-сиёсий «Чўлпон» журнали б-н бир неча адабий тўплам нашр этилган. А. 1922— 23 й.ларда Тошкентдалик вақтида «Кундошлар» пьесаси, ҳикоялари, «Асов тулпорлар ҳақида» (1922), «Қозоқ қаламкашларига очиқ хат» (1922) мақолалари шу журналда босилди. А.нинг «Абай», «Абай йўли» эпопеяси қозоқ халқи ҳаётига бағишланган бўлиб, у ўз даврида юксак баҳога сазовор бўлди. Асарда қозоқ халқининг 19- а.даги оғир, зиддиятларга тўла ҳаёти бадиий акс эттирилган. Ўша даврдаги қозоқ даштини қамраб олган нодонлик ва жоҳиллик тўсиқларини енгган Абайнинг ўз халқи асл фарзанди, мутафаккир, инсонпарвар шоир даражасига кўтарила олиши асарда моҳирлик б-н тасвирланган. «Абай йўли»ни Зумрад (Орифжонова) 1950—60 й.ларда ўзбек тилига таржима қилган. У бошқа халқлар тилларига ҳам таржима қилинди. Жан. Қозоғистон чорвадорлари ҳаётига бағишланган «Равнақ» романи вафотидан сўнг босилиб чиқди (1962). 20- й.ларда қозоқ чўлларида юз берган очарчилик ва б. даҳшатли воқеалар акс эттирилган «Оғир синов» романи ҳам вафотидан сўнг нашр этилди. А. ижодий, илмий ишлар б-н бирга, 30 йилдан ортиқ (1928—61) Олмаота пед. ин-ти, Қозоғистон ва Москва давлат ун-тларида педагоглик фаолиятини қўшиб олиб борди. А умрининг кўп йилларини шўро мафкурачиларининг оғир тазйиқи ва таъқиби остида ўтказишга мажбур бўлди.
А. туркий халқлар адабиёти тарихини теран тадқиқ этувчи кўплаб мақолалар яратди. Узоқ йиллар давомида туркий халқаар оғзаки ижоди намуналарини, хусусан халқ достонларини кенг тарғиб қилди. «Эр Тарғин», «Алпомиш», «Манас» достонларини тадкиқ этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.