Nafas qisişi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 111-b. — ziyouz.com
Nafas qisişi NAFAS QISIŞI, hansiraş nafas oliş tezligi, çuqurligi va maromining buzilişi, odatda, havo yetişmasligi b-n keçadi. Fiziologik va patologik xillari tafovut qilinadi.
Fiziologik N.q. jismoniy iş qilayotganda organizmning kislorod ehtiyoji oşişi natijasida paydo böladi. Nafasning çuqurlaşuvi vatezlaşuvi tufayli organizmga öpka or-qali kiradigan kislorod miqdori N.qla 2—3 barobar köpayadi. Ayni vaqtda organ izmdan nafas b-n ortiqça karbonat angidrid gazi ham çiqiriladi. Havodagi kislorod miqdori odatdagidan ança kam böladigan balandlikka kötarilganda, taşqi muhit t-rasi oşganda va ş. k. hollarda N.q. röy beradi. Odam öz ixtiyoriga köra, ya'ni ongli ravişda nafasning tezligi va çuqurligini özgartirişi mumkin.
Patologik N.q- ayrim kasallik holatlarida yuz beradi. Markaziy N.q. nafasning idora qilinişi buzilganda (q. Nafas) yoki boş miyadagi nafas markazi zaharlanganda, organizm, Mas, uxlatadigan dorilar yoki narkotik moddalardan zaharlanganda sodir böladi. Öpkaga aloqador N.q. kökrak qafasi şikastlanganda, öpka kuçli zaharlanganda (öpka yalliğlanişi, sil, bronxiol astma, öpka emfizemasi va b.) kuzatiladi. N.q.ning bu turi nafas çuqurligi va tezligining buzilişi, aksari nafas çiqarişning qiyinlaşişi, teri va şilliq qavatlarining kökarib ketişi (q. Sianoz), böyin venalarining börtib çiqişi, yuz kökarişi b-n ötişi mumkin. Öpkadan böladigan N.q. hatto ozgina jismoniy harakat qilganda ham kuçayadi. Yurakka aloqador N.q. yurak kamçiligida röy beradi, bunda teri kökarib ketişi, oyoq-qöllar sovuq qotişi mumkin. Jismoniy iş qilganda bunday N.q. keskin kamayadi. Odatda, böğilib qolişgaça olib keladigan N.q. bronxial astma va yurak astmasida kuzatiladi. N.q. avj olganda bemorning kökragini qisib turgan kiyimini yeçiş, nafas olişini yengillatiş uçun örniga ötkazib qöyiş, u yotgan xona derazasini oçib, zudlik b-n tez yordam çaqiriş kerak. Öpkaga boğliq holda N.q. b-n keçadigan kasalliklarning oldini olişda organizmni muntazam çiniqtiriş, jismoniy maşqlar va nafas gimnastikasi b-n şuğullaniş, nafas yöllarining yuqumli va allergik kasalliklarini öz vaqtida davolatiş, töğri ovqatlaniş, semirişga yöl qöymaslik lozim.
Q.: Nafas
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАФАС ҚИСИШИ, ҳансираш нафас олиш тезлиги, чуқурлиги ва маромининг бузилиши, одатда, ҳаво етишмаслиги б-н кечади. Физиологик ва патологик хиллари тафовут қилинади.
Физиологик Н.қ. жисмоний иш қилаётганда организмнинг кислород эҳтиёжи ошиши натижасида пайдо бўлади. Нафаснинг чуқурлашуви ватезлашуви туфайли организмга ўпка ор-қали кирадиган кислород миқдори Н.қла 2—3 баробар кўпаяди. Айни вақтда орган измдан нафас б-н ортиқча карбонат ангидрид гази ҳам чиқирилади. Ҳаводаги кислород миқдори одатдагидан анча кам бўладиган баландликка кўтарилганда, ташқи муҳит т-раси ошганда ва ш. к. ҳолларда Н.қ. рўй беради. Одам ўз ихтиёрига кўра, яъни онгли равишда нафаснинг тезлиги ва чуқурлигини ўзгартириши мумкин.
Патологик Н.қ- айрим касаллик ҳолатларида юз беради. Марказий Н.қ. нафаснинг идора қилиниши бузилганда (қ. Нафас) ёки бош миядаги нафас маркази заҳарланганда, организм, Мас, ухлатадиган дорилар ёки наркотик моддалардан заҳарланганда содир бўлади. Ўпкага алоқадор Н.қ. кўкрак қафаси шикастланганда, ўпка кучли заҳарланганда (ўпка яллиғланиши, сил, бронхиол астма, ўпка эмфиземаси ва б.) кузатилади. Н.қ.нинг бу тури нафас чуқурлиги ва тезлигининг бузилиши, аксари нафас чиқаришнинг қийинлашиши, тери ва шиллиқ қаватларининг кўкариб кетиши (қ. Цианоз), бўйин веналарининг бўртиб чиқиши, юз кўкариши б-н ўтиши мумкин. Ўпкадан бўладиган Н.қ. ҳатто озгина жисмоний ҳаракат қилганда ҳам кучаяди. Юракка алоқадор Н.қ. юрак камчилигида рўй беради, бунда тери кўкариб кетиши, оёқ-қўллар совуқ қотиши мумкин. Жисмоний иш қилганда бундай Н.қ. кескин камаяди. Одатда, бўғилиб қолишгача олиб келадиган Н.қ. бронхиал астма ва юрак астмасида кузатилади. Н.қ. авж олганда беморнинг кўкрагини қисиб турган кийимини ечиш, нафас олишини енгиллатиш учун ўрнига ўтказиб қўйиш, у ётган хона деразасини очиб, зудлик б-н тез ёрдам чақириш керак. Ўпкага боғлиқ ҳолда Н.қ. б-н кечадиган касалликларнинг олдини олишда организмни мунтазам чиниқтириш, жисмоний машқлар ва нафас гимнастикаси б-н шуғулланиш, нафас йўлларининг юқумли ва аллергик касалликларини ўз вақтида даволатиш, тўғри овқатланиш, семиришга йўл қўймаслик лозим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.