Naflilik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com
Naflilik — moddiy va ma'naviy ne'matlar, tovarlarning öz xususiyatlariga köra, ehtiyojlarni qondiriş xossasi; tovarlar va xizmatlarni iste'mol qilişdan har bir şaxs ola-digan muayyan qoniqiş. Iqtisodiy nazariyaning asosiy tuşunçalaridan biri. N. darajasi — subyektiv tuşunça, u şaxsning manfaati, u yoki bu ne'matga intilişiga boğliq. Ne'matlarning inson uçun muhimligi va ahamiyati ularning inson uçun nafliligiga — ular qondiradigan ehtiyojlarning ehtiyojlar tartibidagi örniga, darajasi va ahamiyatiga boğliq. Har qanday ne'matlarning N. darajasi uning tabiiy xossalariga, sifatiga boğliq. Mahsulot nafliligi ösişi uçun uning tabiiy va sun'iy yaratilgan xossalari sifatini yaxşilaş lozim. Mac, buyumning sifati yaxşilanib xizmat qiliş muddati 2 marta ortsa, uning nafliligi 2 marta ortib, oldingisiga nisbatan 2 marta köproq ehtiyojni qondiradi. Şuning uçun xam iqtisodiy ösişning muhim omili mahsulot sifati va uning N. darajasini oşirişdir. Ayrim tovarlardan qoniqiş yakka qoniqişdir, ammo tovarlarni iste'mol etişda umumiy qoniqiş ham paydo böladi. Umumiy N. — iste'mol qilinadigan boyliklarning barça tarkibiy qismlari böyiça nafliligidir. Umumiy N. tovarlar guruhiga daxldor va kişilar talabini tez özgartiradi. Umuman, tovarlar xilma-xil bölganda N. pasayişga moyil böladi. Tovarlarning naf keltiriş xususiyati — iste'mol etiş jarayonida iste'molçida qoniqiş hosil eta olişi, ya'ni xaridorning individual didiga qarab ehtiyojni qondira olişidir. Tovarning naf keltirişi qançalik yuqori bölsa, şunçalik narxning qiymatdan uzilişi ham yuz beradi. Ammo bunday hol kam uçraydi, çunki tovarlar ğoyat köp bölganidan ayrim tovarlar nafliligi öta yuqori bölmaydi, örinbosar tovarlardagi N. uni tutib turadi.
Narxning tovar nafliligiga monand oşib borişi çeksiz emas. Çunki naf keltiriş meyorining ham eng oxirgi çegarasi böladi. Şu çegaradan ötgaç, tovarning nafligi pasaya boradi. Şundan söng, xarid etilgan va iste'mol qilingan tovar nafligi pasayadi. Çunki, xarid narxining çeklanganligi tufayli xaridor öz qölidagi puliga yuksak qoniqiş hosil qiladigan tovarlarni oladi. Bu N.ning yuqori nuqtasi (maksimizatsiyasi) deyiladi.
Bozor şaroitida iste'mol tanlovining asosiy çegaralari tovarning narxi va iste'molçining daromadi hisoblanadi. Şu sababli, nafaqat tovarning nafliligi, balki N.ning mazkur tovar narxi b-n nisbati ham ahamiyatga ega. Bunday nisbat çamalangan (hisobga olingan) meyoriy N. deyiladi. Jamiyat rivojlanişida moddiy va ma'naviy ne'matlarning N. juda muhim masala bölganidan iqtisodiy tafakkur tarixida obyektiv va subyektiv nuqtai nazarlarda turadigan bir qança N. nazariyalari paydo böldi. N. muammosiga siyosiy iqtisoddagi avstriya maktabi vakillari E. Byom-Baverk, F. Vizer, K. Menger, şuningdek, G.Gossen va b. katta e'tibor berganlar. Ularning fikriça, kişilar ne'matlarni N.ga ega bölgani uçungina qadrlaydilar, iste'molçi nazarida qadrli bölgan narsagina qadr-qimmatga egadir. Kişilar muayyan tovarlarni qadrlaganlarida uning faqat obyektiv N.ni yoki subyektiv N.ni (uni iste'mol etişdan olinadigan qoniqişni, nafni) hisobga oliş b-n çeklanmasdan, uning mehnat natijasi ekanligi, ijtimoiy mehnatning mujassam ekanligini, ya'ni muayyan ijtimoiy qiymatga ega ekanligini ham hisobga oladilar, tovarni obyektiv N. va ijtimoiy qiymat birligidan iborat mahsulot sifatida kadrlaydilar. Ne'matning suyektiv qadr-qimmati uning obyektiv qadr-qimmatining, obyektiv N.i va ijtimoiy qiymati birligining insoniy ehtiyoj, farovonlik nuqtai nazaridan qadrlanadigan subyektiv ahamiyatidir (yana q. Meyoriy naflilik nazariyasi).
Ad.: Samuelson P.A., Nordxauss V.D., Ekonomika, M., 2000.
Erlis Aliqulov
Q.: Meyoriy naflilik nazariyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАФЛИЛИК — моддий ва маънавий неъматлар, товарларнинг ўз хусусиятларига кўра, эҳтиёжларни қондириш хоссаси; товарлар ва хизматларни истеъмол қилишдан ҳар бир шахс ола-диган муайян қониқиш. Иқтисодий назариянинг асосий тушунчаларидан бири. Н. даражаси — субъектив тушунча, у шахснинг манфаати, у ёки бу неъматга интилишига боғлиқ. Неъматларнинг инсон учун муҳимлиги ва аҳамияти уларнинг инсон учун нафлилигига — улар қондирадиган эҳтиёжларнинг эҳтиёжлар тартибидаги ўрнига, даражаси ва аҳамиятига боғлиқ. Ҳар қандай неъматларнинг Н. даражаси унинг табиий хоссаларига, сифатига боғлиқ. Маҳсулот нафлилиги ўсиши учун унинг табиий ва сунъий яратилган хоссалари сифатини яхшилаш лозим. Mac, буюмнинг сифати яхшиланиб хизмат қилиш муддати 2 марта ортса, унинг нафлилиги 2 марта ортиб, олдингисига нисбатан 2 марта кўпроқ эҳтиёжни қондиради. Шунинг учун хам иқтисодий ўсишнинг муҳим омили маҳсулот сифати ва унинг Н. даражасини оширишдир. Айрим товарлардан қониқиш якка қониқишдир, аммо товарларни истеъмол этишда умумий қониқиш ҳам пайдо бўлади. Умумий Н. — истеъмол қилинадиган бойликларнинг барча таркибий қисмлари бўйича нафлилигидир. Умумий Н. товарлар гуруҳига дахлдор ва кишилар талабини тез ўзгартиради. Умуман, товарлар хилма-хил бўлганда Н. пасайишга мойил бўлади. Товарларнинг наф келтириш хусусияти — истеъмол этиш жараёнида истеъмолчида қониқиш ҳосил эта олиши, яъни харидорнинг индивидуал дидига қараб эҳтиёжни қондира олишидир. Товарнинг наф келтириши қанчалик юқори бўлса, шунчалик нархнинг қийматдан узилиши ҳам юз беради. Аммо бундай ҳол кам учрайди, чунки товарлар ғоят кўп бўлганидан айрим товарлар нафлилиги ўта юқори бўлмайди, ўринбосар товарлардаги Н. уни тутиб туради.
Нархнинг товар нафлилигига монанд ошиб бориши чексиз эмас. Чунки наф келтириш меъёрининг ҳам энг охирги чегараси бўлади. Шу чегарадан ўтгач, товарнинг нафлиги пасая боради. Шундан сўнг, харид этилган ва истеъмол қилинган товар нафлиги пасаяди. Чунки, харид нархининг чекланганлиги туфайли харидор ўз қўлидаги пулига юксак қониқиш ҳосил қиладиган товарларни олади. Бу Н.нинг юқори нуқтаси (максимизацияси) дейилади.
Бозор шароитида истеъмол танловининг асосий чегаралари товарнинг нархи ва истеъмолчининг даромади ҳисобланади. Шу сабабли, нафақат товарнинг нафлилиги, балки Н.нинг мазкур товар нархи б-н нисбати ҳам аҳамиятга эга. Бундай нисбат чамаланган (ҳисобга олинган) меъёрий Н. дейилади. Жамият ривожланишида моддий ва маънавий неъматларнинг Н. жуда муҳим масала бўлганидан иқтисодий тафаккур тарихида объектив ва субъектив нуқтаи назарларда турадиган бир қанча Н. назариялари пайдо бўлди. Н. муаммосига сиёсий иқтисоддаги австрия мактаби вакиллари Э. Бём-Баверк, Ф. Визер, К. Менгер, шунингдек, Г.Госсен ва б. катта эътибор берганлар. Уларнинг фикрича, кишилар неъматларни Н.га эга бўлгани учунгина қадрлайдилар, истеъмолчи назарида қадрли бўлган нарсагина қадр-қимматга эгадир. Кишилар муайян товарларни қадрлаганларида унинг фақат объектив Н.ни ёки субъектив Н.ни (уни истеъмол этишдан олинадиган қониқишни, нафни) ҳисобга олиш б-н чекланмасдан, унинг меҳнат натижаси эканлиги, ижтимоий меҳнатнинг мужассам эканлигини, яъни муайян ижтимоий қийматга эга эканлигини ҳам ҳисобга оладилар, товарни объектив Н. ва ижтимоий қиймат бирлигидан иборат маҳсулот сифатида кадрлайдилар. Неъматнинг суъектив қадр-қиммати унинг объектив қадр-қимматининг, объектив Н.и ва ижтимоий қиймати бирлигининг инсоний эҳтиёж, фаровонлик нуқтаи назаридан қадрланадиган субъектив аҳамиятидир (яна қ. Меъёрий нафлилик назарияси).
Ад.: Самуэльсон П.А., Нордхаусс В.Д., Экономика, М., 2000.
Эрлис Алиқулов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.