Namangan

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–47-b. — ziyouz.com

Namangan — Namangan viloyatidagi şahar. Viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholi soni böyiça Farğona vodiysida oldingi örinda. Özbekistonning yirik industrial şaharlaridan biri. Farğona vodiysining şim.da, Şim. Farğona kanali b-n Namangansoy kesişgan yerda, 450 m balandlikda joylaşgan. Mayd. 83,3 km2. Iyulning örtaça t-rasi 26,3°, yanv. niki —2,3°. Aholisi 395,8 ming kişi (2003).

Farğona vodiysining qad. poytaxti Axsikat (Axsikent) 1620 y.dagi qattiq zilzila natijasida vayron bölganligi sababli, uning aholisi hoz. Namangan ş. hududiga köçib ötgan. N. tuz koni («Namak kon») yaqinida vujudga kelgan bölib, şahar nomi örta asrlarga oid tarixiy qujjatlarda birinçi marta tilga olinadi. Zahiriddin Bobur özining «Boburnoma» (16-a.) asarida N. qişloği haqida gapirib ötgan. V. P. Nalivkinning («Qöqon xonligining qisqaça tarixi», Qozon, 1886) yozişiça, N. 1643 y.ga mansub vaqf hujjatlarida uçraydi. 18-a.da N. Qöqon xonligiga tobe bölgan. Biroq viloyatni boşqaruvçi bek qarorgohi sifatida öz ahamiyatini saklab qolgan. U faqat şahar aholisigina emas, balki atrofdagi tumanlar aholisiga xam xizmat qiluvçi hunarman-dçilik markazi bölgan. Dehqonlar N. bozorlarida ip va gazlamalar, mis idişlar, zargarlik buyumlari va mehnat qurollarini sotib olişgan. Şaharda me'morlik sezilarli darajada taraqqiy etgan.

Xöja Amin maqbarasi (17-a.), Mulla Qirğiz madrasasi (1911-12) va Ota Valixon töra masjidi (20-a.) kabi me'moriy yodgorliklari hozir ham mavjud. 1817— 22 y.larda N. aholisi kuçi b-n katta Yangiariq kanali qazilib, suv ta'minoti yaxşilandi. 1842—45 y.larda şahar baland devor b-n örab olingan. 1813—14 y.larda N.ga kelgan rus ofitseri F. Nazarov bu yerda şahar hokimining devor b-n öralgan saroyida ança katta garnizon borligini aniqlagan. Qöqon xonligi hukmronligining sönggi kunlarigaça N. bek qarorgohi bölib keldi. Turkiston general-gubernatorligi tarkibida Farğona ma'muriy viloyati tuzilgaç, N. uning uyezd şaharlaridan biriga aylandi. 1894—95 y.larda uyezd muassasalari uçun davlat binolari quridsi. 20-a.ning boşlarida N. Örta Osiyoning «eski» va «yangi» qismlardan iborat tipik şahriga aylandi. 1912 y.da şaharga Qöqon tomonidan t.y. ötkazildi. 1914 y. z-dlar soni 17 taga yetdi. Bundan taşqari, 2 yoğ z-di ham qurildi. Şahardagi har ming kişidan 22 tasi sanoat işçisi bölgan. 1916 y.da N.da Nikolay II ning mardikorlikka olişi haqidagi farmoniga qarşi mehnatkaşlarning çiqişi böldi (q. Mardikorlik). Bolşeviklarning bosqinçilik uruşi davrida N.dagi korxonalarning kariyb 80%ida iş töxtab qoddi. Uruşdan keyin sanoat korxonalari tiklanib, rivojlana boşladi. Motor ta'mirlaş, sut-yoğ, konserva, ğişt, paxta tozalaş z-dlari, non k-ti, elektr st-yasi va bir qança mayda mahalliy sanoat korxonalari işga tuşirildi. Viloyatda paxtaçilik, pillaçilik va q.x.ning boşqa tarmoqlari rivojlanişi şaharda keng iste'mol buyumlari va oziq-ov-qat mahsulotlari sanoatining rivojlanişiga sabab böldi. Şu davrda şaharda 3 elektr st-ya, vino va pivo z-dlari, yigiruv-töquv f-kasi, ta'mirlaş-mexanika ustaxonasi qurildi. Sanoatning yalpi mahsuloti yildan-yilga ortib bordi. 2-jahon uruşi yillarida şaharda poyabzal f-kasi, tikuvçilik korxonasi, göşt k-ti, mahalliy va kooperativ sanoat korxonalari işga tuşirildi. Uruşdan keyin yengil, oziq-ovqat, oğir, kimyo, metallsozlik, elektrotexnika va kuriliş sanoatlari rivojlandi. Şaharni elektr energiya b-n töla ta'minlaş maqsadida 1946 y. Namangansoyda 2-GES kurildi. 1949 y.da markaziy ekskavator st-yasi taşkil etilib, bu yerda turli xil ekskavator, skreper, buldozer kabi q.x. maşinalari ta'mirlandi. Örta Osiyoda yagona elektrotexnika z-di (sanoatda va rözğorda işlatiladigan) elektr isitkiç asboblari işlab çikara boşladi.

N. respublikaning yengil va oziq-ovqat sanoatlari markazlaridan biriga aylandi. Bu yerda Özbekistonning töqimaçilik mahsulotlarining 15%ini işlab çiqaruvçi yirik töqi-maçilik korxonalari kurildi.

Şaharda 36 qöşma korxona mavjud. Şulardan, Özbekiston—Yaponiya «Silk Road», Özbekiston—Şveysariya «Nestle», Özbekiston — Turkiya «Asnam-Tekstil» va b. qöşma korxonalarning xissasi salmoqlidir. «Atlas», «Notöqimaçi», «Namangangöştsutsanoat», «Namanganekstraktyoğ», «Namanganmebel», «Namangandonmahsulot», «Mehmaş», «Karbonam», korxonalari faoliyat körsatmoqda. Şaharda 400 dan ziyod kiçik va örta biznes subyektlari bor. Mustaqillik yillarida şahar butu nlay özgarib ketdi. Ilgarigi tor köçalar örnida keng va ravon yöllar bunyod etildi. «Boburşoh», «Döstlik», «Marğilon», «Oromgoh», «Uyçi» köçalari tubdan qayta ta'mirlandi. N. azaldan özining hunarmandçiligi b-n nom qozongan. Şaharning turli burçaklarida kiçik bozorçalar bölib, hunarmandlar, savdogarlar, dehqonlar öz mahsulotlarini ana şu bozorçalarda sotişgan. Keyingi 10 y. içida bu bozorlar örnida «Çorsu», «Döstlik», «Taxtaköprik», «Şohbekat», «Jahon» singari zamonaviy bozorlar qad kötardi. Şahar markazida Amir Temur, Bobur xiyobonlari, «Tinçlik» maydoni, Maşrab nomidagi boğ bunyod etildi. Bobur boği hududida «Xotira» maydoni barpo qilindi. Boburşoh köçasida akademik litseyning öquv binosi va yotoqxonasi, Döstlik köçasida transport-aloqa kollejining binosi qurib foydalanişga topşirildi. San'at, madaniyat, tibbiyot, sanoat kollejlarining binolari tubdan qayta ta'mirlandi va jihrzlandi. Şahar markazida tez tibbiy yordam körsatiş markazi, endokrinologiya, «Ona va bola» markazlari, köpgina mahallalarda ambulatoriyalar işga tuşi-rildi. Aksariyat mahallalarda guzarlar qurildi. Şaharda 21 avtotransport va 7 aloqa korxonasi, 48 yirik kuriliş korxonalari mavjud. Transport vositalari qatnaydigan köçalarining uz. 1010 km. Trolleybus qatnovi yölga qöyilgai. Aeroport bor. Viloyat tumanlariga avtobuslar qatnaydi. Şaharga «Özdunrobita», «Kamalak — TV» va «DEU Yunitel» qöşma korxonalari xizmat kursatmoqda. N.da 38 yirik savdo korxonasi va köpgina savdo va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari mavjud. N. respublikaning fan va madaniyat markazlaridan biri. Şaxarda un-t, 2 in-t, 10 kollej, 2 kasb-hunar maktabi, 2 akademik litsey, iktisodiyot litseyi, 51 umumiy ta'lim maktabi, 53 maktabgaça tarbiya muassasasi bor. 2002/2003 öquv yilida un-t va in-tlarda 11129, örta maxsus öquv yurtlarida 10630 talaba, kasb-hunar maktablarida 498, litseylarda 1608, umumiy ta'lim maktablarida 76801 öquvçi ta'lim oldi. Şaharda 2 teatr, bolalar qöğirçoq teatri, 27 jamoat kutubxonasi, 5 klub, 4 madaniyat va istirohat boği, 2 madaniyat saroyi, 6 madaniyat uyi, 5 muzey, 2 bolalar musiqa maktabi mavjud (2003). 5 sport maktabi, bir kança stadion va suziş havzalari, «Paxlavon», «Dinamo» sport majmualari, «Döstlik» tennis maydonlari, otçopar bor. 67 kasalxona, 2 tuğruqxona, 15 poliklinika, 6 ayollar konsultatsiyasi, tibbiy dispanser, 4 şahar vraçlik punkti, sanatoriy-profilaktoriylar aholiga xizmat kursatmoqda.

Murodulla Haydarov.

Q.: Mardikorlik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАМАНГАН — Наманган вилоятидаги шаҳар. Вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази. Аҳоли сони бўйича Фарғона водийсида олдинги ўринда. Ўзбекистоннинг йирик индустриал шаҳарларидан бири. Фарғона водийсининг шим.да, Шим. Фарғона канали б-н Намангансой кесишган ерда, 450 м баландликда жойлашган. Майд. 83,3 км2. Июлнинг ўртача т-раси 26,3°, янв. ники —2,3°. Аҳолиси 395,8 минг киши (2003).

Фарғона водийсининг қад. пойтахти Ахсикат (Ахсикент) 1620 й.даги қаттиқ зилзила натижасида вайрон бўлганлиги сабабли, унинг аҳолиси ҳоз. Наманган ш. ҳудудига кўчиб ўтган. Н. туз кони («Намак кон») яқинида вужудга келган бўлиб, шаҳар номи ўрта асрларга оид тарихий қужжатларда биринчи марта тилга олинади. Заҳириддин Бобур ўзининг «Бобурнома» (16-а.) асарида Н. қишлоғи ҳақида гапириб ўтган. В. П. Наливкиннинг («Қўқон хонлигининг қисқача тарихи», Қозон, 1886) ёзишича, Н. 1643 й.га мансуб вақф ҳужжатларида учрайди. 18-а.да Н. Қўқон хонлигига тобе бўлган. Бироқ вилоятни бошқарувчи бек қароргоҳи сифатида ўз аҳамиятини саклаб қолган. У фақат шаҳар аҳолисигина эмас, балки атрофдаги туманлар аҳолисига хам хизмат қилувчи ҳунарман-дчилик маркази бўлган. Деҳқонлар Н. бозорларида ип ва газламалар, мис идишлар, заргарлик буюмлари ва меҳнат қуролларини сотиб олишган. Шаҳарда меъморлик сезиларли даражада тараққий этган.

Хўжа Амин мақбараси (17-а.), Мулла Қирғиз мадрасаси (1911-12) ва Ота Валихон тўра масжиди (20-а.) каби меъморий ёдгорликлари ҳозир ҳам мавжуд. 1817— 22 й.ларда Н. аҳолиси кучи б-н катта Янгиариқ канали қазилиб, сув таъминоти яхшиланди. 1842—45 й.ларда шаҳар баланд девор б-н ўраб олинган. 1813—14 й.ларда Н.га келган рус офицери Ф. Назаров бу ерда шаҳар ҳокимининг девор б-н ўралган саройида анча катта гарнизон борлигини аниқлаган. Қўқон хонлиги ҳукмронлигининг сўнгги кунларигача Н. бек қароргоҳи бўлиб келди. Туркистон генерал-губернаторлиги таркибида Фарғона маъмурий вилояти тузилгач, Н. унинг уезд шаҳарларидан бирига айланди. 1894—95 й.ларда уезд муассасалари учун давлат бинолари қуридци. 20-а.нинг бошларида Н. Ўрта Осиёнинг «эски» ва «янги» қисмлардан иборат типик шаҳрига айланди. 1912 й.да шаҳарга Қўқон томонидан т.й. ўтказилди. 1914 й. з-длар сони 17 тага етди. Бундан ташқари, 2 ёғ з-ди ҳам қурилди. Шаҳардаги ҳар минг кишидан 22 таси саноат ишчиси бўлган. 1916 й.да Н.да Николай II нинг мардикорликка олиши ҳақидаги фармонига қарши меҳнаткашларнинг чиқиши бўлди (қ. Мардикорлик). Большевикларнинг босқинчилик уруши даврида Н.даги корхоналарнинг карийб 80%ида иш тўхтаб қодди. Урушдан кейин саноат корхоналари тикланиб, ривожлана бошлади. Мотор таъмирлаш, сут-ёғ, консерва, ғишт, пахта тозалаш з-длари, нон к-ти, электр ст-яси ва бир қанча майда маҳаллий саноат корхоналари ишга туширилди. Вилоятда пахтачилик, пиллачилик ва қ.х.нинг бошқа тармоқлари ривожланиши шаҳарда кенг истеъмол буюмлари ва озиқ-ов-қат маҳсулотлари саноатининг ривожланишига сабаб бўлди. Шу даврда шаҳарда 3 электр ст-я, вино ва пиво з-длари, йигирув-тўқув ф-каси, таъмирлаш-механика устахонаси қурилди. Саноатнинг ялпи маҳсулоти йилдан-йилга ортиб борди. 2-жаҳон уруши йилларида шаҳарда пойабзал ф-каси, тикувчилик корхонаси, гўшт к-ти, маҳаллий ва кооператив саноат корхоналари ишга туширилди. Урушдан кейин енгил, озиқ-овқат, оғир, кимё, металлсозлик, электротехника ва курилиш саноатлари ривожланди. Шаҳарни электр энергия б-н тўла таъминлаш мақсадида 1946 й. Намангансойда 2-ГЭС курилди. 1949 й.да марказий экскаватор ст-яси ташкил этилиб, бу ерда турли хил экскаватор, скрепер, бульдозер каби қ.х. машиналари таъмирланди. Ўрта Осиёда ягона электротехника з-ди (саноатда ва рўзғорда ишлатиладиган) электр иситкич асбоблари ишлаб чикара бошлади.

Н. республиканинг енгил ва озиқ-овқат саноатлари марказларидан бирига айланди. Бу ерда Ўзбекистоннинг тўқимачилик маҳсулотларининг 15%ини ишлаб чиқарувчи йирик тўқи-мачилик корхоналари курилди.

Шаҳарда 36 қўшма корхона мавжуд. Шулардан, Ўзбекистон—Япония «Силк Роад», Ўзбекистон—Швейцария «Нестле», Ўзбекистон — Туркия «Аснам-Текстиль» ва б. қўшма корхоналарнинг хиссаси салмоқлидир. «Атлас», «Нотўқимачи», «Намангангўштсутсаноат», «Наманганэкстрактёғ», «Наманганмебель», «Намангандонмаҳсулот», «Меҳмаш», «Карбонам», корхоналари фаолият кўрсатмоқда. Шаҳарда 400 дан зиёд кичик ва ўрта бизнес субъектлари бор. Мустақиллик йилларида шаҳар буту нлай ўзгариб кетди. Илгариги тор кўчалар ўрнида кенг ва равон йўллар бунёд этилди. «Бобуршоҳ», «Дўстлик», «Марғилон», «Оромгоҳ», «Уйчи» кўчалари тубдан қайта таъмирланди. Н. азалдан ўзининг ҳунармандчилиги б-н ном қозонган. Шаҳарнинг турли бурчакларида кичик бозорчалар бўлиб, ҳунармандлар, савдогарлар, деҳқонлар ўз маҳсулотларини ана шу бозорчаларда сотишган. Кейинги 10 й. ичида бу бозорлар ўрнида «Чорсу», «Дўстлик», «Тахтакўприк», «Шоҳбекат», «Жаҳон» сингари замонавий бозорлар қад кўтарди. Шаҳар марказида Амир Темур, Бобур хиёбонлари, «Тинчлик» майдони, Машраб номидаги боғ бунёд этилди. Бобур боғи ҳудудида «Хотира» майдони барпо қилинди. Бобуршоҳ кўчасида академик лицейнинг ўқув биноси ва ётоқхонаси, Дўстлик кўчасида транспорт-алоқа коллежининг биноси қуриб фойдаланишга топширилди. Санъат, маданият, тиббиёт, саноат коллежларининг бинолари тубдан қайта таъмирланди ва жиҳрзланди. Шаҳар марказида тез тиббий ёрдам кўрсатиш маркази, эндокринология, «Она ва бола» марказлари, кўпгина маҳаллаларда амбулаториялар ишга туши-рилди. Аксарият маҳаллаларда гузарлар қурилди. Шаҳарда 21 автотранспорт ва 7 алоқа корхонаси, 48 йирик курилиш корхоналари мавжуд. Транспорт воситалари қатнайдиган кўчаларининг уз. 1010 км. Троллейбус қатнови йўлга қўйилгаи. Аэропорт бор. Вилоят туманларига автобуслар қатнайди. Шаҳарга «Ўздунробита», «Камалак — ТВ» ва «ДЭУ Юнител» қўшма корхоналари хизмат курсатмоқда. Н.да 38 йирик савдо корхонаси ва кўпгина савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари мавжуд. Н. республиканинг фан ва маданият марказларидан бири. Шахарда ун-т, 2 ин-т, 10 коллеж, 2 касб-ҳунар мактаби, 2 академик лицей, иктисодиёт лицейи, 51 умумий таълим мактаби, 53 мактабгача тарбия муассасаси бор. 2002/2003 ўқув йилида ун-т ва ин-тларда 11129, ўрта махсус ўқув юртларида 10630 талаба, касб-ҳунар мактабларида 498, лицейларда 1608, умумий таълим мактабларида 76801 ўқувчи таълим олди. Шаҳарда 2 театр, болалар қўғирчоқ театри, 27 жамоат кутубхонаси, 5 клуб, 4 маданият ва истироҳат боғи, 2 маданият саройи, 6 маданият уйи, 5 музей, 2 болалар мусиқа мактаби мавжуд (2003). 5 спорт мактаби, бир канча стадион ва сузиш ҳавзалари, «Пахлавон», «Динамо» спорт мажмуалари, «Дўстлик» теннис майдонлари, отчопар бор. 67 касалхона, 2 туғруқхона, 15 поликлиника, 6 аёллар консультацияси, тиббий диспансер, 4 шаҳар врачлик пункти, санаторий-профилакторийлар аҳолига хизмат курсатмоқда.

Муродулла Ҳайдаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.