Namangan viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–53-b. — ziyouz.com
Namangan viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. 1941 y. 11 martda taşkil etilgan (1960 y. 25 yanv.da Andijon va Farğona viloyatlari tarkibiga qöşib yuborilgan. 1967 y. 18 dek.da kayta taşkil etildi). N.v. respublikaning şarqida, Farğona vodiysining şim.-ğarbiy qismida, Tyanşan toğ tizmasi tarmoklari — Qurama va Çatqol toğlarining yon bağrida joylaşgan. Şim. va şim.-şarkdan Qirğiziston Respublikasining Jalolobod viloyati, jan.-şarqsan Andijon, jan.dan Farğona, şim. va şim.-ğarbdan Toşkent viloyati va Tojikistonning Suğd viloyati b-n çegaradoş. Mayd. 7,44 ming km2. Aholisi 1982,7 ming kişi (2002). N.v.da 11 qişloq tumani (Kosonsoy, Mingbuloq, Namangan, Norin, Pop, Töraqörğon, Uyçi, Uçqörğon, Çortoq, Çuyet, Yangiqörğon), 8 şahar (Namangan, Kosonsoy, Pop, Töraqörğon, Uçqörğon, Çortoq, Çuyet, Haqqulobod), 11 şaharça (Jomaşöy, Toşbuloq, Navbahor, Oltinkon, Uyğursoy, Çorkesar, Xalqobod, Uyçi, Önhayat, Yangiqörğon, Oqtoş), 99 qişloq fuqarolari yiğini bor. Markazi — Namangan ş.
Tabiati. Viloyat qududining asosiy qismi Sirdaryoning öng sohilida, keng Farğona vodiysida joylaşgan. Yer yuzasi, asosan, tekislik bölib, şim.da qator tepaliklar va Çatqol hamda Qurama toğlari b-n öralgan. Balandligi 350— 800 m. Toğ va adirlar, tor vodiylar, vohalar törtlamçi geologik davrning katta-kiçik daryolari va irmoqlarning faoliyatidan hosil bölgan. Viloyat hududi geologik faol zonada joylaşgan va 8 ballgaça-zilzilalar bölib turadi. Keng maydonni egallab yotgan va dehqonçilik obyekti bölgan Qoraqalpoq çöli neogen davrida paydo bölgan. Foydali qazilmalardan Çodak oltin koni, toğ kvarsi, sur-ma, mis, neft, gips, ohaktoş va b. quriliş materiallari, şifobaxş mineral suvlar (Çortoqda) topilgan. Çust-Pop yer osti suvining issiqligi 50° (1300 m dan çiqadi). Suv tarkibida yod va brom bor. Çodaksoydan (450 m çuqurlikdan) 23° issiklikdagi vo-dorod-sulfidli suv çiqadi. Çortoq, Şahand, Kosonsoy, Uçqörğon suvlari özining minerallaniş darajasi va xarakteri böyiça maşhur Matsesta, Çakrak, Tal suvlaridan qolişmaydi. Yer osti suvlari toğ, adir, toğ oldi botiqlarida va yoyilmalarda yirik toşli, şağalli va qumli qatlamlarda joylaşgan. Sirdaryoga yaqin zonalarda yer osti (sizot) suvlari mavjud. Ikli-mi keskin kontinental. Yozi uzok,, issiq, qişi qisqa, nisbatan sovuq. Yillik örtaça t-ra 13°. Yanv.da t-ra —25° gaça pasayadi, iyunda 35—45° ga yetadi. Vegetatsiya davri 229 kun. Viloyatning turli qismlarida yoğin miqdori turliça. Namanganda örtaça yillik yoğin miq-dori 230 mm, ğarbida 90—190 mm, şar-kiy tumanlarida 300—400 mm, toğ etaklarida 600 mm. Yoğinning eng köp kismi bahor va kuzda yoğadi. Daryolari yoğindan, toğlardagi qor va muzliklardan suv oladi. N.v.da 16 dare va soy, köplab mavsumiy soylar mavjud. Eng katta da-ryosi — Sirdaryo. U Norin va Qoradaryoning qöşilişidan hosil böladi. Norin va Sirdaryoga Çatqol toğlaridan oqib tuşadigan Poççaotasoy, Çortoksoy, Çustsoy, Olmossoy, Çodaksoy, Ğovasoy, Kosonsoy, Namangansoy kabi sersuv toğ daryolari kuyiladi. Kosonsoy, Çortoq, Eskiyer suv omborlari, Oxunboboyev, Şim. Farğona, Katta Namangan kanallari qurilgan. Bahor va yoz boşlarida sodir böladigan sel hodi-salaridan saqlaniş uçun sel omborlari barpo qilingan. Tuproklari pro-lyuvial, ötloq, ötloqi-botqoq, oç tusli böz, ayrim joylarda şörxok, oç tusli qönğir, jigarrang. Adirlar qumtoş, mergel, lyoss va çağirtoşlar b-n qoplangan. Bahorda efemer ösimliklar ösadi, çorva mollari boqiladi. Tekislik qismlarida böz, könğir tuproqlar, qadimdan dehqonçilik qilib kelingnidan tabiiy holati özgargan va unumdorligi oşirilgan. Kosonsoyda tipik va qoramtir böz tuproq, Namangan, Uçqörğon, Çust tumanlarida oç böz tuproq tarqalgan. Tekislik qismining ekin ekilmaydigan yerlarida şöra, şuvoq, lola, otquloq, Sirdaryo böylarida betaga, astragal va b. ösadi. Toğlarda arçazorlar, yovvoyi olça, olma va yonğoqzorlar uçraydi. Toğlarning baland qismi subalp ötloklari — yozgi yaylovlardan iborat. N.v.da deyarli örmon yöq. Namangan mevali örmon köçatzori va Namangan örmon köçatzori mavjud. Çöl va adirlar özlaştirilib yuborilgandan böri, tulki, qobon, yumronqoziq kam uçraydi. Toğlarda toğ takasi, suğur bor. Adirlarda kalamuş, dala siçqo-ni, eçkemar, tipratikan, çöl toşba-qasi, turli xil ilon va kaltakesak köp. Quşlardan burgut, kaklik va b. bor. Qo-rabovur, yovvoyi ördak va b. ovlanadi. Dare, soy va b. suv havzalarida har xil baliq yaşaydi, ondatra keng tarqalgan. Poççaotasoy, Ğovasoyda qunduz ham uçraydi. N.v. xududining intensiv özlaştirilişi oqibatida sudralib yuruvçilar, quşlar, sut emizuvçilar, baliklarning köp turlari kama-yib bormoqda.
Aholining asosiy qismini uzbeklar (87,8%) taşkil etadi, şuningdek, tojik (9,0%), kirgiz (1,0%), rus (0,8%), tatar, ukrain, ozarbayjon, yahudiy, belorus, arman, qozoq va b. millat vakillari ham (jami 89 millat) yaşaydi. Aholi ziçligi örtaça 1 km2 ga 266 kişi. Qişloq aholisi 1238,9 ming kişi, şaharliklar 743,8 ming kişi (2002).
Xöjaligi. N.v. respublika i.ç. va madaniy taraqqiyotida yetakçi örinlardan birini egallaydi. Viloyat sanoatining asosiy tarmoqlari: maşinasozlik, elektrotexnika, kimyo, paxta tozalaş, oziq-ovqat sanoatlari. N.v.da 170 dan ziyod sanoat korxonalari mavjud. Eng yirik sanoat korxonalaridan — maşinasozlik, avtomobillarni tuzatiş, ğişt, yoğ-ekstraksiya, paxta tozalaş, oziq-ovqat (vino z-di, pivo k-ti, «Namangan salqin içimliklari», «Rohat», «Namangankonserva», «Şirinlik», «Kosonsoykonserva» korxonalari), kimyo, «Elektroterm» i.ç. birlaşmasining yetakçi korxonasi, ipak gazlamalar k-ti, badiiy buyumlar f-kasi va h.k. 3402 kiçik, 249 şirkat, 76 qöşma korxona faoliyat körsatmoqda. Şular orasida: «Navröz» Özbekiston—Kanada, «Şohi Sözana», «Nestle-Özbekiston», «Şams LTD», «Hyp», «Ohangar», «Çust piçoği», «Namanganşina», «Kosonsoy-Tekmen», «Popfen», «Silk-Road», «Kasmir Deri», «Namanganqoğoz», «Yanis IV», Uzbekistan— Rossiya «Kem-toş», «Şifo» korxonalari, Özbekiston—Xitoy «Çanna-Tekstil» qöşma korxonasi, Uzbekistan—Turkiya «Ko-sonsoytekstil» va b. bor.
Qişloq xöjaligi. Viloyat q.x.ning asosiy tarmoği — paxtaçilik. N.v. mamlakatda yetiştirilayotgan pax-taning 8—9% ini beradi. Ğallakorlik, polizçilik, tokçilik, sabzavotçilik, ipakçilik va çorvaçilik rivojlangan. Tekislikdagi suğoriladigan tu-manlarda çorvaçilik, asosan, kora-mol, toğ oldilaridagi tabiiy ötloqlarda qöy va eçki (jumladan, mayin junli) boqiladi. Q.x.da foydalaniladigan yerlar maydoni 548,1 ming ga, şundan haydaladigan yerlar 219,8 ming ga, yaylovlar 287,9 ming ga, boğ va köp yillik daraxtzorlar 31,2 ming ga, tokzorlar 8,7 ming ga ni taşkil qiladi. Don ekinlari 80,4 ming ga, paxta 109,5 ming ga, kartoşka 1,3 ming ga, sabzavot 3,5 ming ga, poliz ekinlari 1 ming ga, ozuka ekinlari 14,4 ming ga maydonni egallaydi, 7760 ga örmonzor, 3 ming ga tutzor bor (2001). Yerning me-liorativ holatini yaxşilaş maqsadida 4 ming km kollektor drenaj tar-moklari qurilgan. Viloyatning xamma tumanlarida suğoriladigan maydonning asosiy qismida paxta va don ekinlari ekiladi. N.v.da 134 şirkat xöjaligi, 94,8 ming dexdon xöjaligi, 3,5 ming fermer xöjaligi bor. Jamoa va xususiy xöjaliklarda 667,1 ming qoramol (şundan 261,4 mingi sigir), 899,3 ming kuy va eçki, 5,8 ming ot mavjud, par-randaçilik b-n qam şuğullaniladi.
Transporti. T.y.larning uz. 138 km. Avtomobil yöllari uz. 1,7 ming km (şu jumladan, qattiqqoplamalisi 1,6 ming km). Trolleybus liniyasi uz. 80 km. Namangan b-n Töraqörğon ş.lari oraliğida ham trolleybus qatnovi yölga qöyilgan. Andijon—Köqon, Namangan—Uçqörğon örtasida poyezdlar qatnaydi. Namangan—Toşkent, Namangan— Marğilon— Farğona, Namangan— Andijon, Namangan—Qöqon—Samarqand yönalişida avtobuslar qatnovi yölga qöyilgan. Farğona vodiysini respublika poytaxti b-n boğlovçi Toşkent — Öş avtomobil yölining Kamçiq dovonida uz. 358 va 891 m dan iborat bölgan ikkita tonnel qurilib foydalanişga topşirildi. N.v. havo transportining rivojlanişi 1941 y.da aerodrom quriş b-n boşlandi. 1984 y.da zamonaviy havo laynerlariga xizmat qiluvçi uçiş va qöniş maydoni işga tuşirildi. Örta Osiyo davlatlaridagi şaharlar, şuningdek, RFning Moskva, Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Ufa, Simferopol, Novosibirsk, Magadan, Norilsk, Yakutsk, Krasnoyarsk, Mirniy kabi şaharlari va Ukraina poytaxti Kiyev ş. b-n muntazam aloqa yölga qöyildi.
Madaniy-maorif, soğliqni saqlaş va sport. 2000/2001 öquv yilida viloyatda 671 umumiy ta'lim maktabi (493,4 ming öquvçi), 19 ta litsey, 6 maxsus maktab-internat, 2 ta akademik litsey (1350 öquvçi), 43 kasb-hunar kolleji (31 mingga yaqin öquvçi) faoliyat körsatdi.
Viloyatdagi 3 ta oliy öquv yurti (Namangan un-ti, Namangan muxandislikpedagogika va Namangan muhandislikiktisodiyot in-tlari)da 11 mingdan ziyod talaba ta'lim oldi (2001). 1999—2001 y.lar mobaynida barça qulayliklarga ega bölgan jami 28 kasb-hunar kolleji (18 ming 875 öquvçiga möljallangan), hamda 2 akademik litsey (1500 örin) bunyod etildi. Ular zamonaviy öquv qurollari va texnika b-n jihozlandi. Viloyat öquvçilari Respublika miqyosida ötkaziladigan fan olimpiadalarida muntazam qatnaşmoqdalar. Xalqaro AKSELS tanlovida ğolib çiqib xorijiy davlatlarda tahsil olib qaytayotgan öquvçilar soni ham ortib bormoqda. AQŞning öquvçilar örtasida ötkazilgan AKSELS tanlovida N.v.dan 40 öquvçi iştirok etdi. Viloyatda 2 ta (Namangan ölkaşu-noslik va Pop arxeologik) muzey, 1 markaziy, 409 jamoat kutubxonasi (1 mln. nusxadan ortiq asar), 162 madani-yat uyi, 8 madaniyat va istirohat boği, 5 teatr (şu jumladan, Alişer Navoiy nomidagi viloyat musiqali drama teat-ri) bor. Viloyat teatr sahnalarida Özbe-kiston xalq artistlari R. Hamroyev, M. Azizova, S Rahmonov, M. Mansurov, M. Ubaydullayev, X. Oxunova, Ö. Nuraliyev, K. Rahimovlar; Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar: M. Dadaboyev, A. Raximov, A. Tojiboyeva, M. Isomiddinov, T. Saydullayevlar samarali ijod qildilar (2001 y. da teatr binosi rekonstruksiya qilindi).
Xalq hunarmandçiligi ayniqsa, Namangan va Çuyet ş.larida qadimdan rivojlangan. Çustda piçoq, idiş-tovoq, q.x. qurollari işlab çiqariladi, döppidözlik, kaştaçilik b-n şuğullaniladi, xalatlar uçun beqasam va atlas gazlamalar tö-qiladi. Çust badiiy buyumlar f-kasi bor.
Soğliqni saqlaş. N.v. da 11 650 örinli 115 kasalxona, 250 dan ortiq dorixona, Respublika şoşi-linç tibbiy yordam markazining fi-liali, kuniga 30 ming bemorni qabul qiliş quvvatiga ega bölgan 256 ambulatoriya-poliklinika muassasasi işlab turibdi. N.v.da ötgan 10 yil mobaynida 104 qişloq şifokorlik punktlari barpo etildi, 41 qişloq şifokorlik ambulatoriyasi va feldşer-akuşerlik punktlari qişloq şifokorlik punktlariga aylantirildi. Şu davrda 1505 örinli kasalxona, bir smenada 43,7 ming bemorni qabul qiluvçi poliklinikalar qurib bit-kazildi, şoşilinç tibbiy yordam mar-kazi, viloyat köp tarmoqli kasalxonasi, viloyat kardiologiya markazi, ösma kasalliklar, Namangan şahar onalar va bolalar fizioterapevtik, yuqumli kasalliklar kasalxonalari foydalanişga topşirildi. Ular zamonaviy tibbiyot apparatlari, asbob-uskunalar b-n jihozlandi. Namanganda Semaşko nomidagi respublika fizioterapevtik ilmiy tadqiqot in-ti, respublika akuşerlik va ginekologiya ilmiy tadqi-qot in-ti hamda respublika Salomatlik in-tlarining viloyat filiallari, nevrologiya, endokrinologiya va urologiya markazlari faoliyat körsatmoqda.
Viloyatda onalik va bolalikni muhofaza qiliş böyiça «Somom avlod» dasturi asosida 2000 y.dan boşlab «Delfin», «Viktor» va b. zamonaviy apparatlar b-n jihozlangan «Ona va bola» skrining markazi işlab turibdi. 6 sanatoriy (jumladan, «Çortoq», «Gulşan», «Kosonsoy»), Köksaroy dam oliş zonasi mavjud.
Sport. Viloyatdan sportning futbol, basketbol, voleybol, suv polosi, çim ustida xokkey, mini futbol, qöl töpi, şaxmat turlari böyiça sportçilar mamlakat musobaqalarida muvaffaqiyatli iştirok etib kelmoq-dalar. N.v.da «Navbaxrr» markaziy sta-dioni, şuningdek, 28 stadion, «Pahlavon», «Dinamo», «Alpomiş», «Soğlom avlod» sport majmualari, 22 su-ziş havzasi, 54 tennis korti, 1 velotrek, 2 otçopar, 473 sport zali, 305 otiş tiri, 571 basketbol, 1754 voleybol, 375 qöl töpi, 422 kiçik va 563 katta futbol maydon va maydonçalari bor. 590 mingdan ziyod kişi jismoniy tarbiya va sport b-n şuğullanadi. Ularning 260 ming nafaridan ortigi ösmirlar. Namangan dovrugini oşirgan va an'anaga aylangan «Universia-da-2000» tadbiri katta umumxalq bayrami sifatida keng nişonlandi. Şaxmat, çarm töp buyiça Osiyo, jahon çempionatlari, saralaş musobaqalari, tennisçilarning «Buyuk ipak yöli», «Satellit», «Fyuçers» kabi turlarining ötkazilişi Namanganni dunyoga yana ham kengroq tanitdi. Namangan ş.ning Davlatobod tumanidagi «Navbahor» stadioni, «Döstlik» tennis majmuasi, «Yoşlik» suziş havzasi, Namangan ş.dagi «Paxlavon», «Alpomiş», «Dinamo» sport majmualari, Töraqörğon tumanidagi «Kuraş» majmuasi kabi sport inşootlarida xalqaro mavqedagi sport musobaqalari ötkazib turiladi. N.v.da 15 xalqaro toifadagi sport ustasi, 900 dan or-tiq sport ustasi, 2400 sport ustaligiga nomzod, 5000 dan ziyod 1-toifadagi sportçi tayyorlandi. Viloyatning 200 dan ortiq sportçisi Özbekiston milliy terma jamoalari a'zolaridir. N.v.dan 2000 y.da boks böyiça respublika çempioni, stol tennisi, şaxmat va b. sport turlari böyiça xalqaro musobaqa sovrindorlari yetişib çiqdi. Namanganda ötkazilgan 18 yoşgaça bölgan yoşlar örtasida belboğli kuraşçilarning 5-Xalqaro birinçiligida Qirğiziston, Qozoğiston, Turkmaniston. Armaniston, Gruziya, Ukraina, Belorussiya, Rossiya, Hindiston va Turkiya sportçilari iştirok etdi. «Umid nihollari», «Barkamol avlod», «Universiada» musobaqalarida öquvçitalabalar faolligi tobora oşib bormoqda. 2000 y.gi Universiadada N.v. sportçilari birinçi örinni olişdi. 2001 y. «Barkamol avlod» musobaqalarida Farğonada 2-örinni, 2002 y. Far-ğonada ötkazilgan «Umid nihollari» musobaqalarida faxriy uçinçi urinni egalladi. «Alpomiş», «Barçinoy» testlariga 500 mingga yaqin öquvçi, 30 mingga yaqin talaba, işçixizmatçi jalb qilindi. Kattalikda respublikada 2-örinda turgan (36 ming örinlik) «Navbahor» stadioni negizida maxsus futbol maktabi, «Olimpiya zaxiralari» sport maktabida basketbol, voleybol, qöl töpi böyiça sportçilar tayyorlanmoqda. Namanganda «Gulbahor» ayollar futbol jamoasi faoliyati ravnaq topayapti. Toşbulokdik yoş karateçiöquvçi Doston Turğunov AQŞda «Atlanta kubogi» sovrini musobaqalarida iştirok etib, birinçilikni qölga kiritib, oltin medal b-n qaytdi. Stol tennisi böyiça Sevara Krdirova 1999 y.da Şvetsiyada ötgan jahon yoşlar çem-pionatida jahon çempioni böddi. Şaxmat böyiça Osiyo çem-pionatida Olga Son 16 yoşgaça bölgan ösmirlar örtasida Osiyo çempioni, yozgi biatlondan Mu-habbat Kandakova Yevropa oçiq çempionati ğolibi, erkin kuraş böyiça Rustam Mamajonov Osiyo kubogini, şaxmat böyiça xalqaro grossmeyster Saidali Yöldoşev Xitoyda ötgan Osiyo çempionati ğolibligini, boks böyiça Tölaşboy Doniyorov xalqaro musobakalar ğolibligini, aka-uka Baxtiyor va Şuhrat Bozorovlar kuraş böyiça Özbekistonning bir neça bor mutlaq ğolibligini va xalqaro turnirlar ğoliblari unvonini, aka-uka Jöra va Mutalli Mamajonovlar karate böyiça AQŞ va Vengriyada ötgan xalqaro turnirlar ğolibligini qölga kiritdilar.
Adabiyoti. Namangan qadimdan xalq oğzaki ijodining deyarli barça janrlariga boy ölkadir. Şu diyorda yaratilgan va keng tarqalgan oğzaki ijod namunalarini xalq qöşiqçilari, ertakçilari hoz. kungaça sakdab kelganlar. Ulardan yozib olingan qöşiqlar, termalar, asotirlar, rivoyatlar va ertaklar bir qança töplamlarga kiritilgan. Yangiqörğon, Çortoq, Uçqörğon, Norin, Namangan va b. tumanlarda xalq dostonçilik maktablari davom etgan. Uçqör-ğonlik dostonçilardan 20-a.ning 20-y.laridayoq «Yozi b-n Zebo» dostoni yozib olinib, keyinçalik naşr qilingan.
Yozma adabiyot Namanganda köhna asrlardan boşlab rivojlanib keldi. Bu ölka öz ijodiy uslubi, ovozi va soziga ega bölgan bir qança iste'dod egalarining vatanidir. Qad. Axsikent ş.da 11 — 12-a.larda söz san'atining bir qança yirik namoyandalari kamol top-dilar. Markazi Axsikent bölgan Namangan adabiy muhiti şakllanib taraqqiy eta boradi. Abu Raşid-Ahmad Axsikatiy, Abul Vafo Axsikatiylar öz davrining yetuk adib va olimlari edi. Yirik iste'dod egasi Asiriddin Axsikatiy malik uş-şuaro va amiri şuaro unvonlariga sazovor böldi. Özbek mumtoz adabiyotining namoyandasi Boborahim Maşrab şu ölkada voyaga yetdi. 18-a. oxiri — 19-a. 1-yarmidagi adabiyotning közga köringan vakillari malik uş-şuaro Fazliy hamda Nodir, Ğoziy, Majzub, Munşiy, Muxlis, Maxzun va b. özbek adabiyoti xazinasiga salmoqli hissa qöşdilar. 19-a.ning 2-yarmida Nodim, Şavqiy, Ibrat, Hayrat, Xilvatiy va b. şoirlardan iborat ijodkorlar guruhi Namanganda e'tiborli bir adabiy muhitni vujudga keltirdi. Bu muhitda ijodiy kamolotga erişgan Muxammadşarif Söfizoda Özbekiston söz san'atkorlari orasida birinçi bölib xalq şoiri faxriy unvonini oldi. Ishoqxon Ibrat va Muhammadşarif Sufizoda 20-a. boşlarida jadidçilik, milliy uyğoniş harakatining yetuk va-killari sifatida faoliyat kursatdilar. Ular uz şe'rlarida xalqni ğaflat va qoloklikdan çiqariş, millat ongini uygotiş uçun ilm-ma'rifat zarurligini taşviq qildilar. Şoir Rafiq Mömin 20-a. 20-y. lar şe'riyatida erk va haqiqat kuyçisi bölib ta-nildi. Benazir iste'dod egasi Usmon Nosir özbek adabiyotining yirik na-moyandalaridan edi. Zafar Diyor bolalarning sevimli şoiri bulib qoldi. Yuldoş Şamşarov, Parda Tursun özbek nasri taraqqiyotida uz urinlariga ega böldilar. Çustiy, Şöxiy öz şe'rlari b-n el orasida tanildi.
20-a.ning 2-yarmidagi Namangan adabiy muhiti ijodkorlarga boy böldi. Jonrid Abdullaxonov, Turğun Pölat, Nuriddin Boboxöjayev, Husniddin Şaripov, Habib Sa'dulla, Dadaxon Nuriy, Ermuhammad Nurmatov, Abduğani Abduvaliyev, Ahmad Tursun, Ziyovuddin Mansurov va b. turli janrdagi asarlari b-n tanildilar. Şoir Habib Sa'dullaga Özbekiston xalq şoiri faxriy unvoni berildi. Namangan adabiy muhiti umumözbek adabiyotining ajralmas, tarkibiy qismi sifatida rivoj topmoqda.
N.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat taşkilotlari faoliyat körsatmoqda.
Matbuot, radio va televideniyesi. N.v.da 2 viloyat gaz. («Namangan haqiqati», «Namanganskaya pravda»), 11 tuman gaz., şahar gaz.lari çiqadi. Viloyatda, şuningdek, tarmoq gaz.lari va jurnallar naşr etiladi.
N.v.da dastlabki radioeşittirişlar 1932 y.da boşlangan. 1990 y.dan vilo-yatda telestudiya taşkil etilib telekörsatuvlar berila boşladi. 2000 y. da yangi telemarkaz qurilib foydalanişga topşiriddi. Telemarkaz Germaniya «Simens» firmasining zamonaviy televideoapparaturasi b-n jihozlandi.
Me'morlik va arxeologik yodgorliklari. Viloyatda 85 arxeologik, 15 ga yaqin me'moriy yodgorlik bölib, şulardan kds. şahar va istehkomlar qoldiqlari: Axsikent (mil. av. 3—2-a. lar.), Munçoqtepa (jez davri), Oyritom, Muğtepa (antik davr) va b.; me'moriy yodgorliklardan: Jome masjidi (18-a.), Çodak madrasa-masjidi (18-a.), Şayx Ishoq Eşon (19-a.), Ota Valixon töra (20-a.), Haqqulobod (1903) masjidlari, Yusupxon Eşon (18-a.), Mavlono Lutfullo Çustiy (1913) me'moriy majmualari, Ğoyib Nazar (1892), Mulla Qirğiz (1911 — 12) madrasalari, Xöja Amin (17-a.), Boy Xamadoniy (19-a.), Mavlono Namangoniy (1907) maqbaralari, Yusufboy Hoji uyi (20-a. boşlari) va b. maşhur.
Murodulla Haydarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАМАНГАН ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. 1941 й. 11 мартда ташкил этилган (1960 й. 25 янв.да Андижон ва Фарғона вилоятлари таркибига қўшиб юборилган. 1967 й. 18 дек.да кайта ташкил этилди). Н.в. республиканинг шарқида, Фарғона водийсининг шим.-ғарбий қисмида, Тяньшан тоғ тизмаси тармоклари — Қурама ва Чатқол тоғларининг ён бағрида жойлашган. Шим. ва шим.-шаркдан Қирғизистон Республикасининг Жалолобод вилояти, жан.-шарқцан Андижон, жан.дан Фарғона, шим. ва шим.-ғарбдан Тошкент вилояти ва Тожикистоннинг Суғд вилояти б-н чегарадош. Майд. 7,44 минг км2. Аҳолиси 1982,7 минг киши (2002). Н.в.да 11 қишлоқ тумани (Косонсой, Мингбулоқ, Наманган, Норин, Поп, Тўрақўрғон, Уйчи, Учқўрғон, Чортоқ, Чует, Янгиқўрғон), 8 шаҳар (Наманган, Косонсой, Поп, Тўрақўрғон, Учқўрғон, Чортоқ, Чует, Ҳаққулобод), 11 шаҳарча (Жомашўй, Тошбулоқ, Навбаҳор, Олтинкон, Уйғурсой, Чоркесар, Халқобод, Уйчи, Ўнҳаят, Янгиқўрғон, Оқтош), 99 қишлоқ фуқаролари йиғини бор. Маркази — Наманган ш.
Табиати. Вилоят қудудининг асосий қисми Сирдарёнинг ўнг соҳилида, кенг Фарғона водийсида жойлашган. Ер юзаси, асосан, текислик бўлиб, шим.да қатор тепаликлар ва Чатқол ҳамда Қурама тоғлари б-н ўралган. Баландлиги 350— 800 м. Тоғ ва адирлар, тор водийлар, воҳалар тўртламчи геологик даврнинг катта-кичик дарёлари ва ирмоқларнинг фаолиятидан ҳосил бўлган. Вилоят ҳудуди геологик фаол зонада жойлашган ва 8 баллгача-зилзилалар бўлиб туради. Кенг майдонни эгаллаб ётган ва деҳқончилик объекти бўлган Қорақалпоқ чўли неоген даврида пайдо бўлган. Фойдали қазилмалардан Чодак олтин кони, тоғ кварци, сур-ма, мис, нефть, гипс, оҳактош ва б. қурилиш материаллари, шифобахш минерал сувлар (Чортоқда) топилган. Чуст-Поп ер ости сувининг иссиқлиги 50° (1300 м дан чиқади). Сув таркибида йод ва бром бор. Чодаксойдан (450 м чуқурликдан) 23° иссикликдаги во-дород-сульфидли сув чиқади. Чортоқ, Шаҳанд, Косонсой, Учқўрғон сувлари ўзининг минералланиш даражаси ва характери бўйича машҳур Мацеста, Чакрак, Тал сувларидан қолишмайди. Ер ости сувлари тоғ, адир, тоғ олди ботиқларида ва ёйилмаларда йирик тошли, шағалли ва қумли қатламларда жойлашган. Сирдарёга яқин зоналарда ер ости (сизот) сувлари мавжуд. Икли-ми кескин континентал. Ёзи узок,, иссиқ, қиши қисқа, нисбатан совуқ. Йиллик ўртача т-ра 13°. Янв.да т-ра —25° гача пасаяди, июнда 35—45° га етади. Вегетация даври 229 кун. Вилоятнинг турли қисмларида ёғин миқдори турлича. Наманганда ўртача йиллик ёғин миқ-дори 230 мм, ғарбида 90—190 мм, шар-кий туманларида 300—400 мм, тоғ этакларида 600 мм. Ёғиннинг энг кўп кисми баҳор ва кузда ёғади. Дарёлари ёғиндан, тоғлардаги қор ва музликлардан сув олади. Н.в.да 16 даре ва сой, кўплаб мавсумий сойлар мавжуд. Энг катта да-рёси — Сирдарё. У Норин ва Қорадарёнинг қўшилишидан ҳосил бўлади. Норин ва Сирдарёга Чатқол тоғларидан оқиб тушадиган Поччаотасой, Чортоксой, Чустсой, Олмоссой, Чодаксой, Ғовасой, Косонсой, Намангансой каби серсув тоғ дарёлари куйилади. Косонсой, Чортоқ, Эскиер сув омборлари, Охунбобоев, Шим. Фарғона, Катта Наманган каналлари қурилган. Баҳор ва ёз бошларида содир бўладиган сел ҳоди-саларидан сақланиш учун сел омборлари барпо қилинган. Тупроклари про-лювиал, ўтлоқ, ўтлоқи-ботқоқ, оч тусли бўз, айрим жойларда шўрхок, оч тусли қўнғир, жигарранг. Адирлар қумтош, мергель, лёсс ва чағиртошлар б-н қопланган. Баҳорда эфемер ўсимликлар ўсади, чорва моллари боқилади. Текислик қисмларида бўз, кўнғир тупроқлар, қадимдан деҳқончилик қилиб келингнидан табиий ҳолати ўзгарган ва унумдорлиги оширилган. Косонсойда типик ва қорамтир бўз тупроқ, Наманган, Учқўрғон, Чуст туманларида оч бўз тупроқ тарқалган. Текислик қисмининг экин экилмайдиган ерларида шўра, шувоқ, лола, отқулоқ, Сирдарё бўйларида бетага, астрагал ва б. ўсади. Тоғларда арчазорлар, ёввойи олча, олма ва ёнғоқзорлар учрайди. Тоғларнинг баланд қисми субальп ўтлоклари — ёзги яйловлардан иборат. Н.в.да деярли ўрмон йўқ. Наманган мевали ўрмон кўчатзори ва Наманган ўрмон кўчатзори мавжуд. Чўл ва адирлар ўзлаштирилиб юборилгандан бўри, тулки, қобон, юмронқозиқ кам учрайди. Тоғларда тоғ такаси, суғур бор. Адирларда каламуш, дала сичқо-ни, эчкемар, типратикан, чўл тошба-қаси, турли хил илон ва калтакесак кўп. Қушлардан бургут, каклик ва б. бор. Қо-рабовур, ёввойи ўрдак ва б. овланади. Даре, сой ва б. сув ҳавзаларида ҳар хил балиқ яшайди, ондатра кенг тарқалган. Поччаотасой, Ғовасойда қундуз ҳам учрайди. Н.в. худудининг интенсив ўзлаштирилиши оқибатида судралиб юрувчилар, қушлар, сут эмизувчилар, баликларнинг кўп турлари кама-йиб бормоқда.
Аҳолининг асосий қисмини узбеклар (87,8%) ташкил этади, шунингдек, тожик (9,0%), киргиз (1,0%), рус (0,8%), татар, украин, озарбайжон, яҳудий, белорус, арман, қозоқ ва б. миллат вакиллари ҳам (жами 89 миллат) яшайди. Аҳоли зичлиги ўртача 1 км2 га 266 киши. Қишлоқ аҳолиси 1238,9 минг киши, шаҳарликлар 743,8 минг киши (2002).
Хўжалиги. Н.в. республика и.ч. ва маданий тараққиётида етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Вилоят саноатининг асосий тармоқлари: машинасозлик, электротехника, кимё, пахта тозалаш, озиқ-овқат саноатлари. Н.в.да 170 дан зиёд саноат корхоналари мавжуд. Энг йирик саноат корхоналаридан — машинасозлик, автомобилларни тузатиш, ғишт, ёғ-экстракция, пахта тозалаш, озиқ-овқат (вино з-ди, пиво к-ти, «Наманган салқин ичимликлари», «Роҳат», «Наманганконсерва», «Ширинлик», «Косонсойконсерва» корхоналари), кимё, «Электротерм» и.ч. бирлашмасининг етакчи корхонаси, ипак газламалар к-ти, бадиий буюмлар ф-каси ва ҳ.к. 3402 кичик, 249 ширкат, 76 қўшма корхона фаолият кўрсатмоқда. Шулар орасида: «Наврўз» Ўзбекистон—Канада, «Шоҳи Сўзана», «Нестле-Ўзбекистон», «Шамс ЛТД», «Hyp», «Оҳангар», «Чуст пичоғи», «Наманганшина», «Косонсой-Текмен», «Попфен», «Силк-Роад», «Касмир Дери», «Наманганқоғоз», «Янис IV», Узбекистан— Россия «Кем-тош», «Шифо» корхоналари, Ўзбекистон—Хитой «Чанна-Текстиль» қўшма корхонаси, Узбекистан—Туркия «Ко-сонсойтекстиль» ва б. бор.
Қишлоқ хўжалиги. Вилоят қ.х.нинг асосий тармоғи — пахтачилик. Н.в. мамлакатда етиштирилаётган пах-танинг 8—9% ини беради. Ғаллакорлик, полизчилик, токчилик, сабзавотчилик, ипакчилик ва чорвачилик ривожланган. Текисликдаги суғориладиган ту-манларда чорвачилик, асосан, кора-мол, тоғ олдиларидаги табиий ўтлоқларда қўй ва эчки (жумладан, майин жунли) боқилади. Қ.х.да фойдаланиладиган ерлар майдони 548,1 минг га, шундан ҳайдаладиган ерлар 219,8 минг га, яйловлар 287,9 минг га, боғ ва кўп йиллик дарахтзорлар 31,2 минг га, токзорлар 8,7 минг га ни ташкил қилади. Дон экинлари 80,4 минг га, пахта 109,5 минг га, картошка 1,3 минг га, сабзавот 3,5 минг га, полиз экинлари 1 минг га, озука экинлари 14,4 минг га майдонни эгаллайди, 7760 га ўрмонзор, 3 минг га тутзор бор (2001). Ернинг ме-лиоратив ҳолатини яхшилаш мақсадида 4 минг км коллектор дренаж тар-моклари қурилган. Вилоятнинг хамма туманларида суғориладиган майдоннинг асосий қисмида пахта ва дон экинлари экилади. Н.в.да 134 ширкат хўжалиги, 94,8 минг дехдон хўжалиги, 3,5 минг фермер хўжалиги бор. Жамоа ва хусусий хўжаликларда 667,1 минг қорамол (шундан 261,4 минги сигир), 899,3 минг куй ва эчки, 5,8 минг от мавжуд, пар-рандачилик б-н қам шуғулланилади.
Транспорти. Т.й.ларнинг уз. 138 км. Автомобиль йўллари уз. 1,7 минг км (шу жумладан, қаттиққопламалиси 1,6 минг км). Троллейбус линияси уз. 80 км. Наманган б-н Тўрақўрғон ш.лари оралиғида ҳам троллейбус қатнови йўлга қўйилган. Андижон—Кўқон, Наманган—Учқўрғон ўртасида поездлар қатнайди. Наманган—Тошкент, Наманган— Марғилон— Фарғона, Наманган— Андижон, Наманган—Қўқон—Самарқанд йўналишида автобуслар қатнови йўлга қўйилган. Фарғона водийсини республика пойтахти б-н боғловчи Тошкент — Ўш автомобиль йўлининг Камчиқ довонида уз. 358 ва 891 м дан иборат бўлган иккита тоннель қурилиб фойдаланишга топширилди. Н.в. ҳаво транспортининг ривожланиши 1941 й.да аэродром қуриш б-н бошланди. 1984 й.да замонавий ҳаво лайнерларига хизмат қилувчи учиш ва қўниш майдони ишга туширилди. Ўрта Осиё давлатларидаги шаҳарлар, шунингдек, РФнинг Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Уфа, Симферополь, Новосибирск, Магадан, Норильск, Якутск, Красноярск, Мирний каби шаҳарлари ва Украина пойтахти Киев ш. б-н мунтазам алоқа йўлга қўйилди.
Маданий-маориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. 2000/2001 ўқув йилида вилоятда 671 умумий таълим мактаби (493,4 минг ўқувчи), 19 та лицей, 6 махсус мактаб-интернат, 2 та академик лицей (1350 ўқувчи), 43 касб-ҳунар коллежи (31 мингга яқин ўқувчи) фаолият кўрсатди.
Вилоятдаги 3 та олий ўқув юрти (Наманган ун-ти, Наманган мухандисликпедагогика ва Наманган муҳандисликиктисодиёт ин-тлари)да 11 мингдан зиёд талаба таълим олди (2001). 1999—2001 й.лар мобайнида барча қулайликларга эга бўлган жами 28 касб-ҳунар коллежи (18 минг 875 ўқувчига мўлжалланган), ҳамда 2 академик лицей (1500 ўрин) бунёд этилди. Улар замонавий ўқув қуроллари ва техника б-н жиҳозланди. Вилоят ўқувчилари Республика миқёсида ўтказиладиган фан олимпиадаларида мунтазам қатнашмоқдалар. Халқаро АКСЕЛС танловида ғолиб чиқиб хорижий давлатларда таҳсил олиб қайтаётган ўқувчилар сони ҳам ортиб бормоқда. АҚШнинг ўқувчилар ўртасида ўтказилган АКСЕЛС танловида Н.в.дан 40 ўқувчи иштирок этди. Вилоятда 2 та (Наманган ўлкашу-нослик ва Поп археологик) музей, 1 марказий, 409 жамоат кутубхонаси (1 млн. нусхадан ортиқ асар), 162 мадани-ят уйи, 8 маданият ва истироҳат боғи, 5 театр (шу жумладан, Алишер Навоий номидаги вилоят мусиқали драма теат-ри) бор. Вилоят театр саҳналарида Ўзбе-кистон халқ артистлари Р. Ҳамроев, М. Азизова, С Раҳмонов, М. Мансуров, М. Убайдуллаев, X. Охунова, Ў. Нуралиев, К. Раҳимовлар; Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар: М. Дадабоев, А. Рахимов, А. Тожибоева, М. Исомиддинов, Т. Сайдуллаевлар самарали ижод қилдилар (2001 й. да театр биноси реконструкция қилинди).
Халқ ҳунармандчилиги айниқса, Наманган ва Чует ш.ларида қадимдан ривожланган. Чустда пичоқ, идиш-товоқ, қ.х. қуроллари ишлаб чиқарилади, дўппидўзлик, каштачилик б-н шуғулланилади, халатлар учун беқасам ва атлас газламалар тў-қилади. Чуст бадиий буюмлар ф-каси бор.
Соғлиқни сақлаш. Н.в. да 11 650 ўринли 115 касалхона, 250 дан ортиқ дорихона, Республика шоши-линч тиббий ёрдам марказининг фи-лиали, кунига 30 минг беморни қабул қилиш қувватига эга бўлган 256 амбулатория-поликлиника муассасаси ишлаб турибди. Н.в.да ўтган 10 йил мобайнида 104 қишлоқ шифокорлик пунктлари барпо этилди, 41 қишлоқ шифокорлик амбулаторияси ва фельдшер-акушерлик пунктлари қишлоқ шифокорлик пунктларига айлантирилди. Шу даврда 1505 ўринли касалхона, бир сменада 43,7 минг беморни қабул қилувчи поликлиникалар қуриб бит-казилди, шошилинч тиббий ёрдам мар-кази, вилоят кўп тармоқли касалхонаси, вилоят кардиология маркази, ўсма касалликлар, Наманган шаҳар оналар ва болалар физиотерапевтик, юқумли касалликлар касалхоналари фойдаланишга топширилди. Улар замонавий тиббиёт аппаратлари, асбоб-ускуналар б-н жиҳозланди. Наманганда Семашко номидаги республика физиотерапевтик илмий тадқиқот ин-ти, республика акушерлик ва гинекология илмий тадқи-қот ин-ти ҳамда республика Саломатлик ин-тларининг вилоят филиаллари, неврология, эндокринология ва урология марказлари фаолият кўрсатмоқда.
Вилоятда оналик ва болаликни муҳофаза қилиш бўйича «Сомом авлод» дастури асосида 2000 й.дан бошлаб «Дельфин», «Виктор» ва б. замонавий аппаратлар б-н жиҳозланган «Она ва бола» скрининг маркази ишлаб турибди. 6 санаторий (жумладан, «Чортоқ», «Гулшан», «Косонсой»), Кўксарой дам олиш зонаси мавжуд.
Спорт. Вилоятдан спортнинг футбол, баскетбол, волейбол, сув полоси, чим устида хоккей, мини футбол, қўл тўпи, шахмат турлари бўйича спортчилар мамлакат мусобақаларида муваффақиятли иштирок этиб келмоқ-далар. Н.в.да «Навбахрр» марказий ста-диони, шунингдек, 28 стадион, «Паҳлавон», «Динамо», «Алпомиш», «Соғлом авлод» спорт мажмуалари, 22 су-зиш ҳавзаси, 54 теннис корти, 1 велотрек, 2 отчопар, 473 спорт зали, 305 отиш тири, 571 баскетбол, 1754 волейбол, 375 қўл тўпи, 422 кичик ва 563 катта футбол майдон ва майдончалари бор. 590 мингдан зиёд киши жисмоний тарбия ва спорт б-н шуғулланади. Уларнинг 260 минг нафаридан ортиги ўсмирлар. Наманган довругини оширган ва анъанага айланган «Универсиа-да-2000» тадбири катта умумхалқ байрами сифатида кенг нишонланди. Шахмат, чарм тўп буйича Осиё, жаҳон чемпионатлари, саралаш мусобақалари, теннисчиларнинг «Буюк ипак йўли», «Сателлит», «Фьючерс» каби турларининг ўтказилиши Наманганни дунёга яна ҳам кенгроқ танитди. Наманган ш.нинг Давлатобод туманидаги «Навбаҳор» стадиони, «Дўстлик» теннис мажмуаси, «Ёшлик» сузиш ҳавзаси, Наманган ш.даги «Пахлавон», «Алпомиш», «Динамо» спорт мажмуалари, Тўрақўрғон туманидаги «Кураш» мажмуаси каби спорт иншоотларида халқаро мавқедаги спорт мусобақалари ўтказиб турилади. Н.в.да 15 халқаро тоифадаги спорт устаси, 900 дан ор-тиқ спорт устаси, 2400 спорт усталигига номзод, 5000 дан зиёд 1-тоифадаги спортчи тайёрланди. Вилоятнинг 200 дан ортиқ спортчиси Ўзбекистон миллий терма жамоалари аъзоларидир. Н.в.дан 2000 й.да бокс бўйича республика чемпиони, стол тенниси, шахмат ва б. спорт турлари бўйича халқаро мусобақа совриндорлари етишиб чиқди. Наманганда ўтказилган 18 ёшгача бўлган ёшлар ўртасида белбоғли курашчиларнинг 5-Халқаро биринчилигида Қирғизистон, Қозоғистон, Туркманистон. Арманистон, Грузия, Украина, Белоруссия, Россия, Ҳиндистон ва Туркия спортчилари иштирок этди. «Умид ниҳоллари», «Баркамол авлод», «Универсиада» мусобақаларида ўқувчиталабалар фаоллиги тобора ошиб бормоқда. 2000 й.ги Универсиадада Н.в. спортчилари биринчи ўринни олишди. 2001 й. «Баркамол авлод» мусобақаларида Фарғонада 2-ўринни, 2002 й. Фар-ғонада ўтказилган «Умид ниҳоллари» мусобақаларида фахрий учинчи уринни эгаллади. «Алпомиш», «Барчиной» тестларига 500 мингга яқин ўқувчи, 30 мингга яқин талаба, ишчихизматчи жалб қилинди. Катталикда республикада 2-ўринда турган (36 минг ўринлик) «Навбаҳор» стадиони негизида махсус футбол мактаби, «Олимпия захиралари» спорт мактабида баскетбол, волейбол, қўл тўпи бўйича спортчилар тайёрланмоқда. Наманганда «Гулбаҳор» аёллар футбол жамоаси фаолияти равнақ топаяпти. Тошбулокдик ёш каратэчиўқувчи Достон Турғунов АҚШда «Атланта кубоги» соврини мусобақаларида иштирок этиб, биринчиликни қўлга киритиб, олтин медаль б-н қайтди. Стол тенниси бўйича Севара Крдирова 1999 й.да Швецияда ўтган жаҳон ёшлар чем-пионатида жаҳон чемпиони бўдди. Шахмат бўйича Осиё чем-пионатида Ольга Сон 16 ёшгача бўлган ўсмирлар ўртасида Осиё чемпиони, ёзги биатлондан Му-ҳаббат Кандакова Европа очиқ чемпионати ғолиби, эркин кураш бўйича Рустам Мамажонов Осиё кубогини, шахмат бўйича халқаро гроссмейстер Саидали Йўлдошев Хитойда ўтган Осиё чемпионати ғолиблигини, бокс бўйича Тўлашбой Дониёров халқаро мусобакалар ғолиблигини, ака-ука Бахтиёр ва Шуҳрат Бозоровлар кураш бўйича Ўзбекистоннинг бир неча бор мутлақ ғолиблигини ва халқаро турнирлар ғолиблари унвонини, ака-ука Жўра ва Муталли Мамажоновлар каратэ бўйича АҚШ ва Венгрияда ўтган халқаро турнирлар ғолиблигини қўлга киритдилар.
Адабиёти. Наманган қадимдан халқ оғзаки ижодининг деярли барча жанрларига бой ўлкадир. Шу диёрда яратилган ва кенг тарқалган оғзаки ижод намуналарини халқ қўшиқчилари, эртакчилари ҳоз. кунгача сакдаб келганлар. Улардан ёзиб олинган қўшиқлар, термалар, асотирлар, ривоятлар ва эртаклар бир қанча тўпламларга киритилган. Янгиқўрғон, Чортоқ, Учқўрғон, Норин, Наманган ва б. туманларда халқ достончилик мактаблари давом этган. Учқўр-ғонлик достончилардан 20-а.нинг 20-й.ларидаёқ «Ёзи б-н Зебо» достони ёзиб олиниб, кейинчалик нашр қилинган.
Ёзма адабиёт Наманганда кўҳна асрлардан бошлаб ривожланиб келди. Бу ўлка ўз ижодий услуби, овози ва созига эга бўлган бир қанча истеъдод эгаларининг ватанидир. Қад. Ахсикент ш.да 11 — 12-а.ларда сўз санъатининг бир қанча йирик намояндалари камол топ-дилар. Маркази Ахсикент бўлган Наманган адабий муҳити шаклланиб тараққий эта боради. Абу Рашид-Аҳмад Ахсикатий, Абул Вафо Ахсикатийлар ўз даврининг етук адиб ва олимлари эди. Йирик истеъдод эгаси Асириддин Ахсикатий малик уш-шуаро ва амири шуаро унвонларига сазовор бўлди. Ўзбек мумтоз адабиётининг намояндаси Бобораҳим Машраб шу ўлкада вояга етди. 18-а. охири — 19-а. 1-ярмидаги адабиётнинг кўзга кўринган вакиллари малик уш-шуаро Фазлий ҳамда Нодир, Ғозий, Мажзуб, Мунший, Мухлис, Махзун ва б. ўзбек адабиёти хазинасига салмоқли ҳисса қўшдилар. 19-а.нинг 2-ярмида Нодим, Шавқий, Ибрат, Ҳайрат, Хилватий ва б. шоирлардан иборат ижодкорлар гуруҳи Наманганда эътиборли бир адабий муҳитни вужудга келтирди. Бу муҳитда ижодий камолотга эришган Мухаммадшариф Сўфизода Ўзбекистон сўз санъаткорлари орасида биринчи бўлиб халқ шоири фахрий унвонини олди. Исҳоқхон Ибрат ва Муҳаммадшариф Суфизода 20-а. бошларида жадидчилик, миллий уйғониш ҳаракатининг етук ва-киллари сифатида фаолият курсатдилар. Улар уз шеърларида халқни ғафлат ва қолокликдан чиқариш, миллат онгини уйготиш учун илм-маърифат зарурлигини ташвиқ қилдилар. Шоир Рафиқ Мўмин 20-а. 20-й. лар шеъриятида эрк ва ҳақиқат куйчиси бўлиб та-нилди. Беназир истеъдод эгаси Усмон Носир ўзбек адабиётининг йирик на-мояндаларидан эди. Зафар Диёр болаларнинг севимли шоири булиб қолди. Йулдош Шамшаров, Парда Турсун ўзбек насри тараққиётида уз уринларига эга бўлдилар. Чустий, Шўхий ўз шеърлари б-н эл орасида танилди.
20-а.нинг 2-ярмидаги Наманган адабий муҳити ижодкорларга бой бўлди. Жонрид Абдуллахонов, Турғун Пўлат, Нуриддин Бобохўжаев, Ҳусниддин Шарипов, Ҳабиб Саъдулла, Дадахон Нурий, Эрмуҳаммад Нурматов, Абдуғани Абдувалиев, Аҳмад Турсун, Зиёвуддин Мансуров ва б. турли жанрдаги асарлари б-н танилдилар. Шоир Ҳабиб Саъдуллага Ўзбекистон халқ шоири фахрий унвони берилди. Наманган адабий муҳити умумўзбек адабиётининг ажралмас, таркибий қисми сифатида ривож топмоқда.
Н.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.)нинг вилоят ташкилотлари фаолият кўрсатмоқда.
Матбуот, радио ва телевидениеси. Н.в.да 2 вилоят газ. («Наманган ҳақиқати», «Наманганская правда»), 11 туман газ., шаҳар газ.лари чиқади. Вилоятда, шунингдек, тармоқ газ.лари ва журналлар нашр этилади.
Н.в.да дастлабки радиоэшиттиришлар 1932 й.да бошланган. 1990 й.дан вило-ятда телестудия ташкил этилиб телекўрсатувлар берила бошлади. 2000 й. да янги телемарказ қурилиб фойдаланишга топширидди. Телемарказ Германия «Сименс» фирмасининг замонавий телевидеоаппаратураси б-н жиҳозланди.
Меъморлик ва археологик ёдгорликлари. Вилоятда 85 археологик, 15 га яқин меъморий ёдгорлик бўлиб, шулардан кдц. шаҳар ва истеҳкомлар қолдиқлари: Ахсикент (мил. ав. 3—2-а. лар.), Мунчоқтепа (жез даври), Ойритом, Муғтепа (антик давр) ва б.; меъморий ёдгорликлардан: Жоме масжиди (18-а.), Чодак мадраса-масжиди (18-а.), Шайх Исҳоқ Эшон (19-а.), Ота Валихон тўра (20-а.), Ҳаққулобод (1903) масжидлари, Юсупхон Эшон (18-а.), Мавлоно Лутфулло Чустий (1913) меъморий мажмуалари, Ғойиб Назар (1892), Мулла Қирғиз (1911 — 12) мадрасалари, Хўжа Амин (17-а.), Бой Хамадоний (19-а.), Мавлоно Намангоний (1907) мақбаралари, Юсуфбой Ҳожи уйи (20-а. бошлари) ва б. машҳур.
Муродулла Ҳайдаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.