Aholining asosiy qismini uzbeklar (87,8%) taşkil etadi, şuningdek, tojik (9,0%), kirgiz (1,0%), rus (0,8%), tatar, ukrain, ozarbayjon, yahudiy, belorus, arman, qozoq va b. millat vakillari ham (jami 89 millat) yaşaydi. Aholi ziçligi örtaça 1 km2 ga 266 kişi. Qişloq aholisi 1238,9 ming kişi, şaharliklar 743,8 ming kişi (2002).
Xöjaligi. N.v. respublika i.ç. va madaniy taraqqiyotida yetakçi örinlardan birini egallaydi. Viloyat sanoatining asosiy tarmoqlari: maşinasozlik, elektrotexnika, kimyo, paxta tozalaş, oziq-ovqat sanoatlari. N.v.da 170 dan ziyod sanoat korxonalari mavjud. Eng yirik sanoat korxonalaridan — maşinasozlik, avtomobillarni tuzatiş, ğişt, yoğ-ekstraksiya, paxta tozalaş, oziq-ovqat (vino z-di, pivo k-ti, «Namangan salqin içimliklari», «Rohat», «Namangankonserva», «Şirinlik», «Kosonsoykonserva» korxonalari), kimyo, «Elektroterm» i.ç. birlaşmasining yetakçi korxonasi, ipak gazlamalar k-ti, badiiy buyumlar f-kasi va h.k. 3402 kiçik, 249 şirkat, 76 qöşma korxona faoliyat körsatmoqda. Şular orasida: «Navröz» Özbekiston—Kanada, «Şohi Sözana», «Nestle-Özbekiston», «Şams LTD», «Hyp», «Ohangar», «Çust piçoği», «Namanganşina», «Kosonsoy-Tekmen», «Popfen», «Silk-Road», «Kasmir Deri», «Namanganqoğoz», «Yanis IV», Uzbekistan— Rossiya «Kem-toş», «Şifo» korxonalari, Özbekiston—Xitoy «Çanna-Tekstil» qöşma korxonasi, Uzbekistan—Turkiya «Ko-sonsoytekstil» va b. bor.
Qişloq xöjaligi. Viloyat q.x.ning asosiy tarmoği — paxtaçilik. N.v. mamlakatda yetiştirilayotgan pax-taning 8—9% ini beradi. Ğallakorlik, polizçilik, tokçilik, sabzavotçilik, ipakçilik va çorvaçilik rivojlangan. Tekislikdagi suğoriladigan tu-manlarda çorvaçilik, asosan, kora-mol, toğ oldilaridagi tabiiy ötloqlarda qöy va eçki (jumladan, mayin junli) boqiladi. Q.x.da foydalaniladigan yerlar maydoni 548,1 ming ga, şundan haydaladigan yerlar 219,8 ming ga, yaylovlar 287,9 ming ga, boğ va köp yillik daraxtzorlar 31,2 ming ga, tokzorlar 8,7 ming ga ni taşkil qiladi. Don ekinlari 80,4 ming ga, paxta 109,5 ming ga, kartoşka 1,3 ming ga, sabzavot 3,5 ming ga, poliz ekinlari 1 ming ga, ozuka ekinlari 14,4 ming ga maydonni egallaydi, 7760 ga örmonzor, 3 ming ga tutzor bor (2001). Yerning me-liorativ holatini yaxşilaş maqsadida 4 ming km kollektor drenaj tar-moklari qurilgan. Viloyatning xamma tumanlarida suğoriladigan maydonning asosiy qismida paxta va don ekinlari ekiladi. N.v.da 134 şirkat xöjaligi, 94,8 ming dexdon xöjaligi, 3,5 ming fermer xöjaligi bor. Jamoa va xususiy xöjaliklarda 667,1 ming qoramol (şundan 261,4 mingi sigir), 899,3 ming kuy va eçki, 5,8 ming ot mavjud, par-randaçilik b-n qam şuğullaniladi.
Transporti. T.y.larning uz. 138 km. Avtomobil yöllari uz. 1,7 ming km (şu jumladan, qattiqqoplamalisi 1,6 ming km). Trolleybus liniyasi uz. 80 km. Namangan b-n Töraqörğon ş.lari oraliğida ham trolleybus qatnovi yölga qöyilgan. Andijon—Köqon, Namangan—Uçqörğon örtasida poyezdlar qatnaydi. Namangan—Toşkent, Namangan— Marğilon— Farğona, Namangan— Andijon, Namangan—Qöqon—Samarqand yönalişida avtobuslar qatnovi yölga qöyilgan. Farğona vodiysini respublika poytaxti b-n boğlovçi Toşkent — Öş avtomobil yölining Kamçiq dovonida uz. 358 va 891 m dan iborat bölgan ikkita tonnel qurilib foydalanişga topşirildi. N.v. havo transportining rivojlanişi 1941 y.da aerodrom quriş b-n boşlandi. 1984 y.da zamonaviy havo laynerlariga xizmat qiluvçi uçiş va qöniş maydoni işga tuşirildi. Örta Osiyo davlatlaridagi şaharlar, şuningdek, RFning Moskva, Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Ufa, Simferopol, Novosibirsk, Magadan, Norilsk, Yakutsk, Krasnoyarsk, Mirniy kabi şaharlari va Ukraina poytaxti Kiyev ş. b-n muntazam aloqa yölga qöyildi.
Madaniy-maorif, soğliqni saqlaş va sport. 2000/2001 öquv yilida viloyatda 671 umumiy ta'lim maktabi (493,4 ming öquvçi), 19 ta litsey, 6 maxsus maktab-internat, 2 ta akademik litsey (1350 öquvçi), 43 kasb-hunar kolleji (31 mingga yaqin öquvçi) faoliyat körsatdi.
Viloyatdagi 3 ta oliy öquv yurti (Namangan un-ti, Namangan muxandislikpedagogika va Namangan muhandislikiktisodiyot in-tlari)da 11 mingdan ziyod talaba ta'lim oldi (2001). 1999—2001 y.lar mobaynida barça qulayliklarga ega bölgan jami 28 kasb-hunar kolleji (18 ming 875 öquvçiga möljallangan), hamda 2 akademik litsey (1500 örin) bunyod etildi. Ular zamonaviy öquv qurollari va texnika b-n jihozlandi. Viloyat öquvçilari Respublika miqyosida ötkaziladigan fan olimpiadalarida muntazam qatnaşmoqdalar. Xalqaro AKSELS tanlovida ğolib çiqib xorijiy davlatlarda tahsil olib qaytayotgan öquvçilar soni ham ortib bormoqda. AQŞning öquvçilar örtasida ötkazilgan AKSELS tanlovida N.v.dan 40 öquvçi iştirok etdi. Viloyatda 2 ta (Namangan ölkaşu-noslik va Pop arxeologik) muzey, 1 markaziy, 409 jamoat kutubxonasi (1 mln. nusxadan ortiq asar), 162 madani-yat uyi, 8 madaniyat va istirohat boği, 5 teatr (şu jumladan, Alişer Navoiy nomidagi viloyat musiqali drama teat-ri) bor. Viloyat teatr sahnalarida Özbe-kiston xalq artistlari R. Hamroyev, M. Azizova, S Rahmonov, M. Mansurov, M. Ubaydullayev, X. Oxunova, Ö. Nuraliyev, K. Rahimovlar; Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar: M. Dadaboyev, A. Raximov, A. Tojiboyeva, M. Isomiddinov, T. Saydullayevlar samarali ijod qildilar (2001 y. da teatr binosi rekonstruksiya qilindi).
Xalq hunarmandçiligi ayniqsa, Namangan va Çuyet ş.larida qadimdan rivojlangan. Çustda piçoq, idiş-tovoq, q.x. qurollari işlab çiqariladi, döppidözlik, kaştaçilik b-n şuğullaniladi, xalatlar uçun beqasam va atlas gazlamalar tö-qiladi. Çust badiiy buyumlar f-kasi bor.
Soğliqni saqlaş. N.v. da 11 650 örinli 115 kasalxona, 250 dan ortiq dorixona, Respublika şoşi-linç tibbiy yordam markazining fi-liali, kuniga 30 ming bemorni qabul qiliş quvvatiga ega bölgan 256 ambulatoriya-poliklinika muassasasi işlab turibdi. N.v.da ötgan 10 yil mobaynida 104 qişloq şifokorlik punktlari barpo etildi, 41 qişloq şifokorlik ambulatoriyasi va feldşer-akuşerlik punktlari qişloq şifokorlik punktlariga aylantirildi. Şu davrda 1505 örinli kasalxona, bir smenada 43,7 ming bemorni qabul qiluvçi poliklinikalar qurib bit-kazildi, şoşilinç tibbiy yordam mar-kazi, viloyat köp tarmoqli kasalxonasi, viloyat kardiologiya markazi, ösma kasalliklar, Namangan şahar onalar va bolalar fizioterapevtik, yuqumli kasalliklar kasalxonalari foydalanişga topşirildi. Ular zamonaviy tibbiyot apparatlari, asbob-uskunalar b-n jihozlandi. Namanganda Semaşko nomidagi respublika fizioterapevtik ilmiy tadqiqot in-ti, respublika akuşerlik va ginekologiya ilmiy tadqi-qot in-ti hamda respublika Salomatlik in-tlarining viloyat filiallari, nevrologiya, endokrinologiya va urologiya markazlari faoliyat körsatmoqda.
Viloyatda onalik va bolalikni muhofaza qiliş böyiça «Somom avlod» dasturi asosida 2000 y.dan boşlab «Delfin», «Viktor» va b. zamonaviy apparatlar b-n jihozlangan «Ona va bola» skrining markazi işlab turibdi. 6 sanatoriy (jumladan, «Çortoq», «Gulşan», «Kosonsoy»), Köksaroy dam oliş zonasi mavjud.
Sport. Viloyatdan sportning futbol, basketbol, voleybol, suv polosi, çim ustida xokkey, mini futbol, qöl töpi, şaxmat turlari böyiça sportçilar mamlakat musobaqalarida muvaffaqiyatli iştirok etib kelmoq-dalar. N.v.da «Navbaxrr» markaziy sta-dioni, şuningdek, 28 stadion, «Pahlavon», «Dinamo», «Alpomiş», «Soğlom avlod» sport majmualari, 22 su-ziş havzasi, 54 tennis korti, 1 velotrek, 2 otçopar, 473 sport zali, 305 otiş tiri, 571 basketbol, 1754 voleybol, 375 qöl töpi, 422 kiçik va 563 katta futbol maydon va maydonçalari bor. 590 mingdan ziyod kişi jismoniy tarbiya va sport b-n şuğullanadi. Ularning 260 ming nafaridan ortigi ösmirlar. Namangan dovrugini oşirgan va an'anaga aylangan «Universia-da-2000» tadbiri katta umumxalq bayrami sifatida keng nişonlandi. Şaxmat, çarm töp buyiça Osiyo, jahon çempionatlari, saralaş musobaqalari, tennisçilarning «Buyuk ipak yöli», «Satellit», «Fyuçers» kabi turlarining ötkazilişi Namanganni dunyoga yana ham kengroq tanitdi. Namangan ş.ning Davlatobod tumanidagi «Navbahor» stadioni, «Döstlik» tennis majmuasi, «Yoşlik» suziş havzasi, Namangan ş.dagi «Paxlavon», «Alpomiş», «Dinamo» sport majmualari, Töraqörğon tumanidagi «Kuraş» majmuasi kabi sport inşootlarida xalqaro mavqedagi sport musobaqalari ötkazib turiladi. N.v.da 15 xalqaro toifadagi sport ustasi, 900 dan or-tiq sport ustasi, 2400 sport ustaligiga nomzod, 5000 dan ziyod 1-toifadagi sportçi tayyorlandi. Viloyatning 200 dan ortiq sportçisi Özbekiston milliy terma jamoalari a'zolaridir. N.v.dan 2000 y.da boks böyiça respublika çempioni, stol tennisi, şaxmat va b. sport turlari böyiça xalqaro musobaqa sovrindorlari yetişib çiqdi. Namanganda ötkazilgan 18 yoşgaça bölgan yoşlar örtasida belboğli kuraşçilarning 5-Xalqaro birinçiligida Qirğiziston, Qozoğiston, Turkmaniston. Armaniston, Gruziya, Ukraina, Belorussiya, Rossiya, Hindiston va Turkiya sportçilari iştirok etdi. «Umid nihollari», «Barkamol avlod», «Universiada» musobaqalarida öquvçitalabalar faolligi tobora oşib bormoqda. 2000 y.gi Universiadada N.v. sportçilari birinçi örinni olişdi. 2001 y. «Barkamol avlod» musobaqalarida Farğonada 2-örinni, 2002 y. Far-ğonada ötkazilgan «Umid nihollari» musobaqalarida faxriy uçinçi urinni egalladi. «Alpomiş», «Barçinoy» testlariga 500 mingga yaqin öquvçi, 30 mingga yaqin talaba, işçixizmatçi jalb qilindi. Kattalikda respublikada 2-örinda turgan (36 ming örinlik) «Navbahor» stadioni negizida maxsus futbol maktabi, «Olimpiya zaxiralari» sport maktabida basketbol, voleybol, qöl töpi böyiça sportçilar tayyorlanmoqda. Namanganda «Gulbahor» ayollar futbol jamoasi faoliyati ravnaq topayapti. Toşbulokdik yoş karateçiöquvçi Doston Turğunov AQŞda «Atlanta kubogi» sovrini musobaqalarida iştirok etib, birinçilikni qölga kiritib, oltin medal b-n qaytdi. Stol tennisi böyiça Sevara Krdirova 1999 y.da Şvetsiyada ötgan jahon yoşlar çem-pionatida jahon çempioni böddi. Şaxmat böyiça Osiyo çem-pionatida Olga Son 16 yoşgaça bölgan ösmirlar örtasida Osiyo çempioni, yozgi biatlondan Mu-habbat Kandakova Yevropa oçiq çempionati ğolibi, erkin kuraş böyiça Rustam Mamajonov Osiyo kubogini, şaxmat böyiça xalqaro grossmeyster Saidali Yöldoşev Xitoyda ötgan Osiyo çempionati ğolibligini, boks böyiça Tölaşboy Doniyorov xalqaro musobakalar ğolibligini, aka-uka Baxtiyor va Şuhrat Bozorovlar kuraş böyiça Özbekistonning bir neça bor mutlaq ğolibligini va xalqaro turnirlar ğoliblari unvonini, aka-uka Jöra va Mutalli Mamajonovlar karate böyiça AQŞ va Vengriyada ötgan xalqaro turnirlar ğolibligini qölga kiritdilar.
Adabiyoti. Namangan qadimdan xalq oğzaki ijodining deyarli barça janrlariga boy ölkadir. Şu diyorda yaratilgan va keng tarqalgan oğzaki ijod namunalarini xalq qöşiqçilari, ertakçilari hoz. kungaça sakdab kelganlar. Ulardan yozib olingan qöşiqlar, termalar, asotirlar, rivoyatlar va ertaklar bir qança töplamlarga kiritilgan. Yangiqörğon, Çortoq, Uçqörğon, Norin, Namangan va b. tumanlarda xalq dostonçilik maktablari davom etgan. Uçqör-ğonlik dostonçilardan 20-a.ning 20-y.laridayoq «Yozi b-n Zebo» dostoni yozib olinib, keyinçalik naşr qilingan.
Yozma adabiyot Namanganda köhna asrlardan boşlab rivojlanib keldi. Bu ölka öz ijodiy uslubi, ovozi va soziga ega bölgan bir qança iste'dod egalarining vatanidir. Qad. Axsikent ş.da 11 — 12-a.larda söz san'atining bir qança yirik namoyandalari kamol top-dilar. Markazi Axsikent bölgan Namangan adabiy muhiti şakllanib taraqqiy eta boradi. Abu Raşid-Ahmad Axsikatiy, Abul Vafo Axsikatiylar öz davrining yetuk adib va olimlari edi. Yirik iste'dod egasi Asiriddin Axsikatiy malik uş-şuaro va amiri şuaro unvonlariga sazovor böldi. Özbek mumtoz adabiyotining namoyandasi Boborahim Maşrab şu ölkada voyaga yetdi. 18-a. oxiri — 19-a. 1-yarmidagi adabiyotning közga köringan vakillari malik uş-şuaro Fazliy hamda Nodir, Ğoziy, Majzub, Munşiy, Muxlis, Maxzun va b. özbek adabiyoti xazinasiga salmoqli hissa qöşdilar. 19-a.ning 2-yarmida Nodim, Şavqiy, Ibrat, Hayrat, Xilvatiy va b. şoirlardan iborat ijodkorlar guruhi Namanganda e'tiborli bir adabiy muhitni vujudga keltirdi. Bu muhitda ijodiy kamolotga erişgan Muxammadşarif Söfizoda Özbekiston söz san'atkorlari orasida birinçi bölib xalq şoiri faxriy unvonini oldi. Ishoqxon Ibrat va Muhammadşarif Sufizoda 20-a. boşlarida jadidçilik, milliy uyğoniş harakatining yetuk va-killari sifatida faoliyat kursatdilar. Ular uz şe'rlarida xalqni ğaflat va qoloklikdan çiqariş, millat ongini uygotiş uçun ilm-ma'rifat zarurligini taşviq qildilar. Şoir Rafiq Mömin 20-a. 20-y. lar şe'riyatida erk va haqiqat kuyçisi bölib ta-nildi. Benazir iste'dod egasi Usmon Nosir özbek adabiyotining yirik na-moyandalaridan edi. Zafar Diyor bolalarning sevimli şoiri bulib qoldi. Yuldoş Şamşarov, Parda Tursun özbek nasri taraqqiyotida uz urinlariga ega böldilar. Çustiy, Şöxiy öz şe'rlari b-n el orasida tanildi.
20-a.ning 2-yarmidagi Namangan adabiy muhiti ijodkorlarga boy böldi. Jonrid Abdullaxonov, Turğun Pölat, Nuriddin Boboxöjayev, Husniddin Şaripov, Habib Sa'dulla, Dadaxon Nuriy, Ermuhammad Nurmatov, Abduğani Abduvaliyev, Ahmad Tursun, Ziyovuddin Mansurov va b. turli janrdagi asarlari b-n tanildilar. Şoir Habib Sa'dullaga Özbekiston xalq şoiri faxriy unvoni berildi. Namangan adabiy muhiti umumözbek adabiyotining ajralmas, tarkibiy qismi sifatida rivoj topmoqda.
N.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat taşkilotlari faoliyat körsatmoqda.
Matbuot, radio va televideniyesi. N.v.da 2 viloyat gaz. («Namangan haqiqati», «Namanganskaya pravda»), 11 tuman gaz., şahar gaz.lari çiqadi. Viloyatda, şuningdek, tarmoq gaz.lari va jurnallar naşr etiladi.
N.v.da dastlabki radioeşittirişlar 1932 y.da boşlangan. 1990 y.dan vilo-yatda telestudiya taşkil etilib telekörsatuvlar berila boşladi. 2000 y. da yangi telemarkaz qurilib foydalanişga topşiriddi. Telemarkaz Germaniya «Simens» firmasining zamonaviy televideoapparaturasi b-n jihozlandi.
Me'morlik va arxeologik yodgorliklari. Viloyatda 85 arxeologik, 15 ga yaqin me'moriy yodgorlik bölib, şulardan kds. şahar va istehkomlar qoldiqlari: Axsikent (mil. av. 3—2-a. lar.), Munçoqtepa (jez davri), Oyritom, Muğtepa (antik davr) va b.; me'moriy yodgorliklardan: Jome masjidi (18-a.), Çodak madrasa-masjidi (18-a.), Şayx Ishoq Eşon (19-a.), Ota Valixon töra (20-a.), Haqqulobod (1903) masjidlari, Yusupxon Eşon (18-a.), Mavlono Lutfullo Çustiy (1913) me'moriy majmualari, Ğoyib Nazar (1892), Mulla Qirğiz (1911 — 12) madrasalari, Xöja Amin (17-a.), Boy Xamadoniy (19-a.), Mavlono Namangoniy (1907) maqbaralari, Yusufboy Hoji uyi (20-a. boşlari) va b. maşhur.
Murodulla Haydarov.