Farğona viloyati

Farğona viloyati — Rossiya imperiyasining Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirgan viloyatlardan biri. U Qöqon xonligi hududida taşkil etilgan va 1924-yilgaça mavjud bölgan.

Viloyat Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingan Qöqon xonligi hududida taşkil qilingan. Özbekça Vikipediyada taşkil etilgan sana 1876-yil 19-fevral deb körsatilgan, rus tilidagi Vikipediyada esa Senat farmoni 1876-yil 5 (17)-martda çiqqani aytilgan. Ma'muriy markazi Yangi Marğilon şahri bölgan; 1907–1924-yillarda u Skobelev deb nomlangan.

Viloyat aholisi mustamlakaçilik siyosatiga qarşi köplab çiqişlar qilgan, ayniqsa 1898-yildagi Andijon qözğoloni va 1916-yildagi Örta Osiyo qözğolonida faol qatnaşgan. 1918-yil 30-aprelda viloyat Turkiston ASSR tarkibiga kirgan. 1924-yilda Örta Osiyoda milliy davlat çegaralanişi munosabati bilan viloyat tugatilgan; rus tilidagi Vikipediyaga köra, uning hududi Qora-Qirğiz avtonom viloyati va Özbekiston SSR örtasida bölingan, 1929-yilda Tojikiston SSR ajratilgaç, janubiy qismi unga ötgan.

Viloyat Örta Osiyodagi rus mulklarining janubi-şarqiy qismida joylaşgan. Şimol va şimoli-ğarbda Sirdaryo viloyati, şimoli-şarqda Semireçensk viloyati, şarqda Xitoy imperiyasi (Qaşqar) bilan çegaradoş bölgan. Maydoni taxminan 160,1 ming km². U beşta uyezdga bölingan: Marğilon, Andijon, Qöqon, Namangan va Öş; 1897-yilda Şarqiy Pomir ham tarkibga kiritilgan.

Relyef jihatidan viloyat uç qismga bölinadi: Farğona vodiysi, vodiy bilan çegaradoş toğ tizmalari va Oloy-Pomir toğlari. Vodiy janubi-ğarbiy qismidan taşqari har tomondan baland toğlar bilan öralgan, örta qismi esa şör-qumli daştdan iborat. Iqlimi kontinental: qişi sovuq, yozi juda issiq, havosi quruq, yoğingarçilik kam. Dengiz sathidan 600 metrgaça bölgan hududlarda madaniy ösimliklar ustun; yonğoq, terak, tol, olma, nok, pista, örik, bodom kabi daraxtlardan iborat keng bargli örmonlar uçraydi. Foydali qazilmalardan simob, feruza, oltin, kumuş, mis, neft va boşqalar ma'lum bölgan; neft konlarini tizimli özlaştiriş 1901-yil oxiridan boşlangan.

1897-yilgi röyxatga köra viloyatda 1 560 411 kişi yaşagan (ingliz tilidagi Vikipediyada 1 572 214). Özbekça Vikipediyada: sartlar — 788 989, turklar — 261 234, qirğizlar — 201 579, özbeklar — 153 780, tojiklar — 114 081, qaşqarlar — 14 915, ruslar — 9 842, qipçoqlar — 7584 kişi. Şaharlarda 284 358 kişi yaşagan; yirik şaharlar: Qöqon — 81 354, Namangan — 62 017, Andijon — 47 627. 1905-yilda aholi 1 794 700 kişi bölgan.

Aholining asosiy maşğuloti dehqonçilik va çorvaçilik edi. Ekin yerlari 860 000 desyatinani taşkil qilgan; buğdoy, kunjut, paxta, tamaki, beda, jöxori, arpa va boşqa ekinlar ekilgan. 1901-yilda 232 500 desyatina yerga paxta ekilgan. Boğdorçilik ham rivojlangan. Viloyatdan paxta, ipak, jun, poyabzal, teri, gilam, şoli kabi mahsulotlar eksport qilingan.

Viloyat hududida 2 246 ta mahalliy maktab va öquv yurti hamda 6 554 ta masjid bölgan.