Farğona viloyati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–61-b. — ziyouz.com
Farğona viloyati - Özbekiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1938 y. 15 yanv.da taşkil etilgan. Respublikaning şarqida, Farğona vodiysining jan.da joylaşgan. Şim.dan Namangan, Andijon viloyatlari, jan. va şarkdan Qirğiziston, ğarbdan Tojikiston Respublikalari b-n çegaradoş.
Mayd. 6,8 ming km2. Aholisi 2815 ming kişi (2004). Tarkibida 15 tuman (Bağdod, Beşariq, Buvayda, Danğara, Yozyovon, Oltiariq, Oxunboboyev, Rişton, Söx, Toşloq, Uçköprik, Farğona, Furqat, Özbekiston, Quva), 9 şahar (Beşariq, Marğilon, Rişton, Farğona, Yaypan, Quva, Quvasoy, Qöqon, Hamza), 10 şaharça (Bağdod, Danğara, Döstlik, Yozyovon, Muqimiy, Oltiariq, Toşloq, Çimyon, Şörsuv, Yangi Marğilon), 164 qişloq fuqarolari yiğini bor (2004). Markazi — Farğona ş.
F.v. Özbekistonning qad. madaniyat öçoqlaridan biri. Viloyat hududida topilgan toş davri manzilgoxlari va qoyatoşlariga solingan suratlar vodiyda odamlar eng qad. davrlardan beri yaşab kelganliklaridan darak beradi. F.v.ning toş davri yodgorliklarini 1954 y. A.P. Okladnikov rahbarligidagi arxeologiya otryadi örgangan. Vodiyning şarqiy qismidagi Qayroqqum, Xöjağor va Uçqörğon makonlaridan mustye davriga oid toş qurollar topildi. Vodiyning ğarbiy qismidagi qad. toş davri madaniyatiga oid manzilgohlar mustye davridagi Qal'aça, Jarqöton va Qapçiğay toş qurollar işlaş ustaxonalari topilib örganildi. 1958 y. birinçi marta Markaziy Farğonadan mezolit davriga oid mikrolit toş qurollari topildi. Şuningdek, Markaziy Farğonadagi Uzunköl va Tayloqköl atroflaridan mezolit va neolit davrlariga oid 24 ta manzilgoh borligi aniqlandi (1965). Söx vohasidagi 28 ğor va ungurlar (Selungur, Eşma, Obişir, Sur, Bel, Zim, Ovikambar, Boğişim va b.) röyxatga olindi. Obişir ğorlaridagi madaniy qatlam yaxşi saklangan. Ğorlarni qaziş jarayonida mezolit davriga oid toş qurollar, xayvon suyaklari topilgan. Bular öşa davr turmuşini örganiş imkonini beradi.
1967 va 1969—70 y.larda SanktPeterburgdagi Ermitaj muzeyi xodimlari mezolit va neolit davrlariga oid 35 ta manzilgohtopdilar. F.v.ning arxeologik yodgorliklarini örganişda Katta Farğona kanalining qazilişi muhim ahamiyatga ega böldi.
Kanalni qaziş jarayonida jez davri, quldorlik va zamindorlik jamiyatlariga oid yodgorliklar topildi va tekşirildi. Quva va Toşloq tumanlari örtasidagi Akbarobod qişloğida jez davriga oid manzilgoh, Marğilonsoyning çap sohilida Oqtom qabristoni bölganligi aniqlandi. F.v.ning Quva tumanida quldorlik davriga oid Taxyontepa, Farğona ş.da Simtepa (Çimtepa) kabi yodgorliklar topib örganilgan. Ayniqsa, Quva ş.dagi mil. av. 5-a. va örta asr boşlariga oid topilmalar yaxşi tekşirilgan. 10—11-a.larga doir tarixiy manbalarda bu şahar obodligi va kattaligi jihatidan vodiyda Axsikatdan söng eng yirik şahar deb qayd qilingan. Arxeologik materiallar Marğilon ş. 10-a. da katta qişloq bölib, 11 — 12-a.larda şaharga aylanganligini, Rişton esa 10-a.da katta şahar bölsa ham, 11 —12- a.larga kelib qişloq qiyofasiga kirib qolganligini isbotlaydi.
Ötroq dehqonçilik, çorvaçilik b-n şuğullangan Çust madaniyatiga oid manzilgohlardan topilgan yodgorliklar Farğona vodiysini örganişda muhimdir. U yerda i.ç. kuçlari va xöjalikning taraqqiyoti jez davrining oxirida dehqonçilik qabilalarining ijtimoiy tuzumida özgariş yuz berişiga, natijada ibtidoiy tartiblar tugab jamiyatdagi tabaqalanişga olib kelgan. Rözğor anjomlarida xususiy mulkçilik kurtaklari közga taşlanadi. Arxeologik tekşirişlar natijasi F.v. da qadimdan odamlar yaşab, ovçilik, dehqonçilik, çorvaçilik b-n şuğullanganligidan, kişilik jamiyatining keyingi bosqiçlarida esa madaniyat rivojlana boşlaganligidan dalolat beradi.
Tabiati. F.v.ning şim. qismini Qoraqalpoq va Yozyovon daştlari egallagan, jan.dan Olay tizmasidan okib tuşadigan daryolarning yoyilmalari b-n öralgan. Jan.da adirlar Olay tizmasining toğ oldilari b-n almaşinib turadi. F.v. yuqori seysmik zona qisoblanadi.
Iklimi kontinental. Qişi birmunça yumşoq, ba'zan havo juda sovib ketadi. Yanv. oyining örtaça trasi — 3,2°, iyulniki 28°. Eng past t-ra —27,9°. Eng yuqori t-ra 42°. Vodiyning ğarbida esadigan kuçli «Qöqon şamoli» iqlimga salbiy ta'sir etadi. Şamolning tezligi sekundiga ba'zan 35—40 m ga yetadi. Jan.şarqida yozda garmsel esadi. Yiliga ğarbida 100 mm dan (Qöqon atrofi) şarqiy qismida 170 mm gaça, toğ yon bağirlarida 270 mm gaça yoğin tuşadi, asosan, bahorda yoğadi. Vegetatsiya davri 210—240 kun. Viloyatning şim.ğarbiy çegarasi böylab Sirdaryo oqadi. Olay tizmasidan Isfara, Söx, Şohimardon, Isfayramsoy boşlanadi. Daryolar muzlikqor suvlaridan töyinadi. Iyul— avg.da tölib oqadi. Daryo suvlari suğorişga sarflanadi. Asosan, böz tuproq va ötloqi botqoq tuproklar keng tarqalgan. Adirlarda aksari oç va tipik böz tuproklar, Sirdaryo terrasalarida allyuvialötloqi tuproqlar, viloyatning şim. qismida şörxok ötloqlar va ajriqli ötloqlar mavjud.
Markaziy Farğonadagi şörxoklarda turli xil şöra ösadi. Yerlarining kattagina qismi ekinzor. Vohalarda terak, tut, qayrağoç, daryo vodiylarida keng bargli örmonlar va arçazorlar bor. Yovvoyi hayvonlardan Sirdaryo töqayzorlarida qobon, adir va Olay tizmasi toğ oldilarida böri, tulki, çiyaböri, quyon, börsiq, jayra yaşaydi. Ondatra, nutriya iklimlaştirilgan. Quşlar, sudraluvçilar köp. Suv havzalarida marinka, usaç, zoğora baliq, karp, oq amur, döngpeşona baliqlar bor.
Aholisi, asosan, özbeklar şuningdek, tojik, rus, qirğiz, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1km2 ga 413,9 kişi. Şahar aholisi 800 ming kişi, qişloq aholisi 2015 ming kişi (2004).
Xöjaligi. F.v. respublikaning sanoati rivojlangan viloyatlaridan. Viloyatda 86 ta yirik sanoat korxonasi mavjud. Sanoatining yetakçi tarmoqlari: yoqilğienergetika, kimyo, maşinasozlik, quriliş materiallari, paxtani tozalaş va qayta işlaş, yengil va oziqovkat sanoati va b. Energetika bazasi, asosan, issiklik elektr styalardan iborat bölib, eng yiriklari: Farğona, Qöqon issiqlik elektr markazlari, Quvasoy issiqlik elektr styasi. Barça styalar Örta Osiyoning yagona energetika tizimiga birlaştirilgan. Kimyo sanoatining eng yirik korxonalari Fargona va Qöqon ş.larida joylaşgan. «Azot» i.ç. birlaşmasi, kimyoviy tolalar, furan birikmalari kimyo z-dlari, Qöqon superfosfat z-di va b. şular jumlasidandir.
Viloyatda Farğona neftni qayta işlaş z-di joylaşgan.
Quriliş materiallari sanoati rivojlangan. Quvasoydagi sement z-di respublikada işlab çiqariladigan sementning törtdan bir qismidan köproğini beradi. Quvasoyda şifer, gişt va b. quriliş materiallari, şişa va çinni idişlar z-dlari işlab turibdi. Qöqondagi «Elektromaş», «Tekstilmaş» va b. metallsozlik z-dlarida sanoatning boşqa tarmoqlari uçun asbobuskunalar, ehtiyot qismlar işlab çiqariladi.
Oziq-ovqat sanoati yil sayin rivojlanmoqda. Bu tarmoq korxonalarida turli nav yoğlar, un, non, makaron, konserva va b. mahsulotlar işlab çiqariladi. Viloyatda 84 qöşma korxona, 22 mingdan ortiq kiçik korxona faoliyat körsatadi. Farğona ş.da «Nodira», «PSMK3», «Polina»; Marğilonda «Marğilon tongi» va Qöqonda «Zilola» kiçik korxonalar, «Özsalaman», «KabulFarğona», «Besteks», «Işonç» qöşma korxonalari işlab turibdi.
Qişloq xöjaligining asosiy tarmoklari — paxtaçilik, ğallaçilik, pillaçilik, boğdorçilik va çorvaçilik.
Viloyatdagi barça ekin maydoni 288,9 ming ga, şu jumladan, 129,6 ming ga yerga don, 115,9 ming ga yerga paxta, şuningdek, texnika ekinlari, 11,7 ming ga yerga sabzavot va poliz ekinlari, 24,1 ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi. 20,3 ming ga yaylovlar (2004). Haydaladigan yerlarda, asosan, obikor dehqonçilik b-n şuğullaniladi. Paxta, buğdoy, şoli, makkajöxori, arpa, kartoşka, sabzavot va poliz maxsulotlari yetiştiriladi. Boğlarda köproq örik östiriladi. Anor, anjir, olma, xurmo köp. Tokzorlarda yuqori navli uzumdan möl hosil olinadi.
Suğoriladigan yerlar viloyat hududidan ötuvçi Katta Farğona va Andijon kanallari, Jan. Farğona kanali, Şohimardonsoy, Marğilonsoy, Söx, Isfayramsoy, şuningdek, Karkidon, Körğontepa suv omborlari yordamida sugoriladi.
Viloyatda 8 mingdan ortiq fermer xöjaligi, 143 şirkat xöjaligi, 74 xöjaliklararo korxonalar, 6 parrandaçilik f-kasi mavjud. Çorvaçilikda qoramol, qöy va eçki, parranda boqiladi. Viloyat jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 511,9 ming qoramol (şu jumladan, 213,2 ming sigir), 431 ming qöy va eçki, 1260,9 ming parranda bor (2004).
Transporti. T.y. uzunligi 227,8 km. Avtomobil yöllarining uz. 8,6 ming km, şu jumladan, qattiq krplamali yöllar 8,5 ming km. Asosiy yönalişlari: Toşkent — Qöqon — Andijon, Marğilon — Qöqon — Navoiy, Qöqon — Marğilon — Quva. Farğona ş.da yirik aeroport işlab turibdi.
F.v.da K. Mamajonov, M. Madaliyeva, U. Umarov, Yu. Jörayevlar «Özbekiston Qaqramoni» unvoniga ega böldilar.
Madaniymaorif, soğliqni saqlaş va sport. Viloyatda 4 oliy öquv yurti bölib, 18,9 mingdan ortiq talaba, 910 umumiy ta'lim maktabi (690 mingga yaqin öquvçi), 8 gimnaziya (7,3 ming öquvçi), 47 litsey (16,3 ming öquvçi), musiqa va sport maktablari işlab turibdi. Xalq ta'limi sohasida çet el investorlari b-n aloqa boğlanib «Mersi KO» jamgarmasi, Osiyo taraqqiyot banki, Yaponiya grantlar dasturi asosida kompyuter va b. jihozlar olindi. Viloyat sportçi öquvçilari 2003—04 y.lardagi «Umid nihollari» sport musobaqalarida 2 va 3 örinlarni egalladilar.
F.v.da 77 kasbhunar kolleji, 3 akademik litsey faoliyat körsatadi.
Viloyatda 4 teatr, madaniyat uylari, 3 muzey, 193 klub muassasasi, 609 ommaviy kutubxona (603,6 ming nusxa asar) aholiga xizmat körsatadi.
F.v.dan Usta Olim Komilov, Yusufjon qiziq Şakarjonov, M. Qoriyokubov, L. Sarimsoqova, M. Miroqilov, M. Qöldoşev, O. Hasanov, A. Yusupov, Tamaraxonim, B. Mirzayev, S. Qosimov, A. Fayziyev, N. Rahimov, G. Rahimova, M. Yunusov, Ye. Petrosova, M. Turgunboyeva, Ya. Mamatxonov, S. Yudakov, S. Karimova, T. Qodirov, H. Umarov, M. Ishoqova, S. Qobulova, X. Komilova, H. Ibrohimova, R. Mazohidova, h. Nosirova, J. Oxunov, R. Nizomova, R. Sodiqov, S. Mannopov, M. Töxtasinov, Yu. Usmonova, M. Yusupov, Yo. Xotamova kabi Özbekiston xalq artistlari; Mamatbuva xofiz, E. Karimov, B. Rajabov, J. Sultonov, M. Uzoqov, K,. Yusupov, R. Mamadaliyev, K. Hamroqulov, O. Saidxöjayev kabi Özbekiston Respublikasi xalq hrfizlari; Q. Tojiyev, O. Madaliyev, A. Karimov, J. Pölatov, M. Ermatov kabi Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar va b. yetişib çiqdilar (yana q. Farğona teatri, Farğona-Toşkent musiqa uslubi). V. Useinov, N. Kasin, E. Quvondiqov, S. Alibekov kabi taniqli rassomlar şu viloyatda yaşab ijod qildilar. Viloyatda 1998 y.da Fargoniyning 1200 yillik, 2000 y. da Burhoniddin Marginoniyning 910 yillik yubileylari ötkazildi.
Soğliqni saqlaş. 97 kasalxonada 6,3 ming vraç va 31,9 ming urta tibbiy xodim işlaydi. 413 ambulatoriya poliklinikasi, 214 qişloq vraçlik punkti, 61 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 28 ta dispanser bor. Dam oliş uylari va «Çimyon», «Özbekiston», «Qiziltepa», «Nurafşon», «Temir yölçi» sanatoriylari, tez tibbiy yordam viloyat bölimi bor.
Sport. F.v.da «Universiada2004» sport musobaqalari ötkazildi. 2004 y.dan boşlab viloyatda sportning suv polosi va sinxron suziş turlari yölga qöyildi, seksiyalar taşkil etildi. Mavjud sport federatsiyalaridan taşqari qöl töpi, turon milliy yakka kuraşi, sinxron suziş, armrestling kabi sport turlari böyiça sport federatsiyalari tuzildi.
F.v.da jami 5135 sport inşooti mavjud. Şuningdek, Fargona Olimpiya zaxiralari sport kollejida dastlabki sport inşootlari işga tuşirildi. «Yoşlar madaniyat va sport majmuasi», «Farğona» markaziy stadioni, «Istiqlol» tennis majmuasi, ot sporti maktabi, «Kimyogar» sport majmuasi faoliyat körsatadi. Sportning yunonrim, qöl jangi, taekvondo, karate, şaxmat, şaşka, boks, belboğli kuraş, milliy kuraş, turon milliy yakkakuraşi, yengil atletika, mini futbol, voleybol turlari rivojlangan. Viloyat sportçilari 2004 y.da xalqaro sport musobaqalarida iştirok etib 7 oltin va 4 kumuş medallarga sazovor bölişdi. Ayniqsa, Koreya Respublikasida ötkazilgan boks böyiça yoşlar örtasidagi Jahon çempionati, Qozoğistonda armrestling, Yaponiyada baydarka va kanoe, Filippinda boks böyiça ötkazilgan Osiyo çempionatlarida viloyat sportçilari muvaffaqiyatli iştirok etişdi. Yengil atletika böyiça ötkazilgan respublika sport musobaqalarida viloyat vakillari Ye. Tunguskova va 3. Abdullayevalar qatnaşib respublika terma jamoasi tarkibiga kiritildi. Oğir atletika böyiça respublika çempionatida Ye. Sisoyeva öz vazni böyiça golib böldi. Şuningdek, Ye. Sisoyeva va B. Toşpölatovalar 2004 y.da AQŞda talabalar örtasida oğir atletika böyiça ötkaziladigan çempionatga nomzod etib kiritildi. Nogironlar örtasida stol tennisi böyiça ötkazilgan Özbekiston çempionatida A. Ismatullayev ğolib bölib, Jahon çempionatida iştirok etiş uçun Respublika terma jamoasi tarkibiga kiritildi. 2004 y.ning avgust oyida Afinada ötkazilgan 28yozgi Olimpiya öyinlarida F.v. ning 5 sportçisi iştirok etdi. 2004 y.da viloyatda basketbol böyiça xalqaro «Mersiko» turniri, milliy va belboğ kuraşi böyiça Hazrat Ali hamda Temirjon va Hamid polvonlar xotirasiga bağişlangan xalqaro turnirlarda respublika viloyatlari, 10 dan ortiq xorijiy davlat polvonlari katnaşdi. Yil davomida ötkazilgan sport musobaqalarda iştirok etib viloyat sportçilari 250 dan ortiq medallarni qölga kiritişdi. 15 sportçi sport ustasi normasini bajardi.
Adabiyoti. Farğona zamini köplab iste'dodlar beşigi bölgan. Qöqon tarixiga oid ba'zi manbalarda 10-a.da Farğonada yozma adabiyot namunalari bölganligi qayd etilgan. Abu Tayyi Höqandiy (10—11-a.lar) ijodi haqidagi ma'lumotlar buning yaqqol dalilidir. Biroq, örta asr F.v. adabiyoti haqidagi manbalar juda kam.
18-a.dan boşlab Farğona vodiysi, xususan, Qöqonda fan, adabiyot va san'at rivoj topganligini köriş mumkin. Qöqon xonligi taşkil topişi markazlaşgan davlat sifatida faoliyat yuritişi xonlik hududida öziga xos adabiy muhitning şakllanişiga imkoniyat yaratdi. Bu davrda Huvaydo, Şöxiy, Akmal, Nizomiy Höqandiy kabi adabiyot namoyandalari ijod qildilar. Huvaydoning «Devon»i tarkibiga kirgan şe'rlar va «Rohati dil» dostoni xalq orasida maşhur bölgan.
19-a.da uşbu hududda «Qöqon adabiy muhiti» nomi b-n ma'lum bölgan adabiyot ravnaq topdi. Uşbu muhitning taşkilotçisi Qöqon xoni Muhammad Said Amir Umarxon (178 7— 1822) saroyiga 100 ga yaqin ijodkorni jalb etib, ularning ijod qilişi uçun moddiy va ma'naviy şaroit yaratib berdi. Xonning özi ham Amiriy taxallusi b-n şe'rlar «Devoni»ni yozdi. Umarxon davrida Ado, Fazliy, Xoziq, Hijlat, Vazir, Maxmur, Nodir, Ğoziy, Ma'dan, Miriy, Nodira, Uvaysiy, Mahzuna, Gulxaniy, Muşrif, Dabir, Ravnaq, Umidiy, Jadid, Mahzun, Zokir, Fayziy, Vahmiy kabi ijodkorlar şuhrat qozonganlar. Keyinroq, Umarxonning öğli Qöqon xoni Muhammad Alixon (Madalixon) ham «Xon» taxallusi b-n şe'rlar yozgan, «Layli va Majnun» dostonini yaratgan. Uşbu davr adabiyotining namunasi sifatida Abdulkarim Fazliyning Umarxon topşiriği b-n 84 zamondoş şoirlar haqida özbek va fors tillarida şe'riy yösinda yozilgan «Majmuai şoironi Umarxon» tazkirasi; Gulxaniyning «Zarbulmasal» asari, Xoziqning «Yusuf va Zulayho», Nodir Uzlatning «Haft gulşan» dostonlarini aytiş mumkin. Ayol ijodkorlarning mavqei baland bölganligini ta'kidlaş lozim. Qöqon malikasi, Umarxonning zavjasi Mohlaroyimning Nodira, Maknuna taxalluslari b-n ijod etgan özbek va fors tillaridagi şe'rlari alohida «Devon»ga jam bölsa, Jahonotin Uvaysiyning 4 devoni, «Voqeoti Muhammad Alixon», «Şahzoda Hasan» va «Şahzoda Husayn» dostonlari, Mahzunaning gözal şe'rlari adabiyotimiz xazinasidan munosib örin olgan.
F.v. adabiyotining bu davrdagi yana bir xususiyati köp sonli tarixiyadabiy asarlarning yaratilganligidir. Sönggi tadqiqotlardan ma'lum bölişiça, şu davrda birgina Qöqon xonligi tarixiga oid 40 ga yaqin şe'r va nasriy asarlar yaratilgan. Şe'riy uslubda yaratilgan bunday asarlar sirasiga Fazliyning «Şahnomai Umarxon», Mutribning «Şahnomai Devona Mutrib», Andalibning «Şahnomai devona Andalib», Uvaysiyning «Voqeoti Muhammad Alixon» dostonlari; Imomali Qori Qunduziy — Komiyning taniqli kişilar tavalludi, vafoti va Qöqon tarixiga oid turli voqea — sanalarning şe'riy ta'rixlari jamlangan «Tavorixi manzuma» kabi asarlari kiradi.
Tarixga oid nasriy asarlar qatorida esa Hakimxon töraning «Muntaxab uttavorix», Mulla Avaz Muhammad Attorning «Tuhfat uttavorixi Xoniy», Muşrifning «Şahnomai nusrat payem», Mulla Niyozmuhammad Höqandiyning «Tarixi Şohruhiy», Mirzo Olim Muşrifning «Ansobus salotin va tavorixi xavoqin», Muhammad Amin Domulloning «Tuhfat uttavorix», Abduğafur Höqandiyning «Zafarnomai Xudoyorxon», Maqmud Hakim Yayfoniyning «Xullas uttavorix», Muhammad Aziz Marğiloniyning «Tarixi Aziziy» va b. asarlarni keltiriş mumkin. Tasavvufiy adabiyot namunalaridan Azim Xöja eşon Azimiyning «Muroduloşiqin» devoni, Abdulaziz Majzubning «Devon»i va «Tazkiraulavliyo» asari (19-a.ning 1yarmi), Salohiddin Soqibning «Ma'lumoti Soqibiy» risolasi (19-a.ning 2yarmi) e'tiborga loyiq.
19-a.da Qöqon ş. va uning atrofida 100 dan ziyod şoir va adiblar devon tuzişgan. Umarxon, Muhammad Alixon va Nodirabegim davrlarida Qöqonda xuşxat xattotlarni yiğib, moddiy jihatdan ta'minlab, Şarq adabiyotining köplab nodir asarlari köçirtirilib, köpaytirilgan. Şulardan eng köp köçirilganlari Jomiy, Navoiy, Bedil, Fuzuliy va Amiriy asarlaridir. Ma'lumotlarga köra, Amir Umarxon Lutfiy, Navoiy va Amiriy devonlari jamlangan, gözal xatli, oltin bezakli «Muhabbatnoma» majmuasini usmonli turk sultoniga hadya tariqasida jönatgan.
F.v. adabiyotida Şarq mumtoz şe'riyatining deyarli barça janrlarida samarali ijod qilindi. Badiiyat va ğoya, mavzular rangbarangligi bu davr adabiyotiga xos xususiyatlardan biri ekanligi asarlardan ma'lumdir. Bu jihat 19-a. ning 2 yarmi — 20-a. boşlari adabiyotida ham yaqqol körinadi. Uşbu davrda Pisandiy, Qoriy, Muqimiy, Muhayyir, Furqat, Zavqiy, Ğurbat, Rojiy, Muhsiniy, Haziniy, Mahjur, Muqyi, Zoriy, Sirojiy, Jaloliy, Yoriy, Ibrohim Davron, Mirzoi Höqandiy, Nasimiy Xöqandiy, Hamza Hakimzoda Niyoziy va b. samarali ijod qildilar.
Bu davr adabiyotining yorqin namoyandalaridan Muqimiy ijodidagi xalqona lirika b-n hajviy yönaliş öziga xos maktabni yaratgan bölsa, Furqat ijodidagi serohang misralar va ma'rifatparvarlik ruhidagi şe'rlar, Haziniy ijodidagi sufiyona istilohlarga boy, purhikmat şe'rlar, Qoriy lirikasidagi jozibadorlik, Hamza ijodidagi ijtimoiy ruh bu davr adabiyotining ravnaqidan dalolat beradi. Ayol ijodkorlardan Dilşod Barno, Anbar Otin, Samarbonu kabi şoiralarning ijodi qam samarali böldi.
Milliy uyğoniş davri adabiyoti — jadidçilik yönalişida ijod qilgan va ma'rifatçilik harakatida faol iştirok etgan ijodkorlar sirasiga Ibrohim Davron, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Mirzo Xayrullo Höqandiy, Aşurali Zohiriy, Pölatjon Qayyumiy kabilarni kiritiş mumkin. I. Davronning «Aş'ori nisvon» şe'rlar majmuasi, Hamzaning «Milliy qöşiklar uçun milliy şe'rlar» töplami, M.X. Höqandiyning «Axloqi zamima», «Yigirma hikmat» asarlari va b. öşa davr adabiyotining mahsullaridir. P. Kayyumiyning 20-a.ning 2yarmida yaratgan «Tazkirai Qayyumiy», «Qöqon tarixi va adabiyoti» va «Tazkirai şuaro» asarlari ham e'tiborga loyiq.
20-a. hoz. zamon özbek adabiyotining köplab vakillari ham F.v. adabiyotining qaldirğoçlaridir. Abdulla Qahhor, Sobir Abdulla, Çarxiy, Xusayn Şams, Amin Umariy, Şokir Sulaymon, Adham Rahmat, Ibrohim Rahim, Xudoyberdi Töxtaboyev, Anvar Obidjon kabi şoir va yozuvçilar şu zamin farzandlaridir.
20-a.ning 70—90-y.larida Yöldoş Sulaymon, Oxunjon Hakimov, Anvar Yusupov, A. Muqimov, Habibullo Said Ğani, Komil Jöra, Örmon Omonov, Alişer Ibodinov, Bahodir Iso, Ismoil Mahmud, Nurullohoji Qöqondiy, Enaxon Siddiqova, Saydali Odilov, Zuhra Aliyeva, Matluba Dehqon qizi, Ilmer Nazarov, Abdulhamid Muxammadiyev, Nosir Zohid va b. öz ijodlari b-n elga tanildilar.
Mustaqillik yillarida Nabijon Boqiy, Nurulloh Muhammad Raufxon, Sayd Anvar, Farida Afröz, Iqbol Mirzo, Abdurahmon Jöra, Mirza Karim, Gulbahor, Otabek Rustambek öğli, Muxtasar Tojimamatova, Ozoda Töraqulova kabi ijodkorlar yetişib çiqdilar.
F.v.da Özbekiston Respublikasi ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, jurnalistlar, me'morlar va b.)ning viloyat bölimlari faoliyat körsatib kelmoqda.
Matbuoti, radioeşittirişi va televideniyesi. Viloyatda 7 ta jurnal, 73 ta gazeta, şu jumladan, 2 viloyat gaz. («Farğona haqiqati», «Ferganskaya pravda»), 21 şahar va tuman, 27 ta tarmoq hamda 23 ta xususiy gazetalar çop etiladi.
F.v.da radioeşittirişlar 1932 y.da efirga uzatila boşladi. Viloyat radiosi orqali uzbek, tojik va rus tillarida kuniga 1 soatdan eşittirişlar beriladi.
Viloyat televideniyesi öz körsatuvlarini 1991 y. 22 dek.dan namoyiş eta boşladi. Öşa paytlarda haftasiga 1 soat körsatuvlar berilgan. F.v. televideniyesi haftalik körsatuvlari 18 soatni taşkil etadi. Körsatuvlar uzbek, tojik va rus tillarida olib boriladi. Undan taşqari «Marğilon», «Söx», «Muloqot», «Nihol» tuman va şahar telestudiyalari faoliyat körsatadi.
Me'moriy yodgorliklari. F.v.da asosiy hisoblangan Qöqon me'morligining şakllanişi 18-a.dan boşlanadi. Bu yerga dastlab Buxorodan bir guruh binokorlar taklif etildi, ular Madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy, köprik va b. binolarni bunyod etdilar. Hozirgaça şaharda saklangan me'moriy yodgorliklardan eng qad. si Madrasai Mir nomi b-n xalq orasida maşhur bölgan Norbötabiy madrasasidir (18-a. oxiri). Bu Madrasa Qöqon hukmdori Norbötabiy hukmronligi davriga oid. Undan taşqari, Daxmai şohon, Daxmai Modarixon me'moriy majmualari (19-a.ning 20-y.lari), Miyon Hazrat (1860 y.), Kamol Qozi (1837 y.) madrasalari, Örda (1871 y., Qöqon xoni Xudoyorxon tomonidan qurilgan), Jome masjidi (19-a. oxiri — 20-a. boşlari) kabi me'moriy yodgorliklar saklangan.
Ad.: Nalivkin V. P ., Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886; Akromov 3. M., Farğona vodiysi, T., 1957.
Toir Abduraimov, Otabek Jöraboyev.
Q.: Farğona teatri, Farğona-Toşkent musiqa uslubi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАРҒОНА ВИЛОЯТИ - Ўзбекистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1938 й. 15 янв.да ташкил этилган. Республиканинг шарқида, Фарғона водийсининг жан.да жойлашган. Шим.дан Наманган, Андижон вилоятлари, жан. ва шаркдан Қирғизистон, ғарбдан Тожикистон Республикалари б-н чегарадош.
Майд. 6,8 минг км2. Аҳолиси 2815 минг киши (2004). Таркибида 15 туман (Бағдод, Бешариқ, Бувайда, Данғара, Ёзёвон, Олтиариқ, Охунбобоев, Риштон, Сўх, Тошлоқ, Учкўприк, Фарғона, Фурқат, Ўзбекистон, Қува), 9 шаҳар (Бешариқ, Марғилон, Риштон, Фарғона, Яйпан, Қува, Қувасой, Қўқон, Ҳамза), 10 шаҳарча (Бағдод, Данғара, Дўстлик, Ёзёвон, Муқимий, Олтиариқ, Тошлоқ, Чимён, Шўрсув, Янги Марғилон), 164 қишлоқ фуқаролари йиғини бор (2004). Маркази — Фарғона ш.
Ф.в. Ўзбекистоннинг қад. маданият ўчоқларидан бири. Вилоят ҳудудида топилган тош даври манзилгохлари ва қоятошларига солинган суратлар водийда одамлар энг қад. даврлардан бери яшаб келганликларидан дарак беради. Ф.в.нинг тош даври ёдгорликларини 1954 й. А.П. Окладников раҳбарлигидаги археология отряди ўрганган. Водийнинг шарқий қисмидаги Қайроққум, Хўжағор ва Учқўрғон маконларидан мустье даврига оид тош қуроллар топилди. Водийнинг ғарбий қисмидаги қад. тош даври маданиятига оид манзилгоҳлар мустье давридаги Қалъача, Жарқўтон ва Қапчиғай тош қуроллар ишлаш устахоналари топилиб ўрганилди. 1958 й. биринчи марта Марказий Фарғонадан мезолит даврига оид микролит тош қуроллари топилди. Шунингдек, Марказий Фарғонадаги Узункўл ва Тайлоқкўл атрофларидан мезолит ва неолит даврларига оид 24 та манзилгоҳ борлиги аниқланди (1965). Сўх воҳасидаги 28 ғор ва унгурлар (Селунгур, Эшма, Обишир, Сур, Бел, Зим, Овикамбар, Боғишим ва б.) рўйхатга олинди. Обишир ғорларидаги маданий қатлам яхши сакланган. Ғорларни қазиш жараёнида мезолит даврига оид тош қуроллар, хайвон суяклари топилган. Булар ўша давр турмушини ўрганиш имконини беради.
1967 ва 1969—70 й.ларда СанктПетербургдаги Эрмитаж музейи ходимлари мезолит ва неолит даврларига оид 35 та манзилгоҳтопдилар. Ф.в.нинг археологик ёдгорликларини ўрганишда Катта Фарғона каналининг қазилиши муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Канални қазиш жараёнида жез даври, қулдорлик ва заминдорлик жамиятларига оид ёдгорликлар топилди ва текширилди. Қува ва Тошлоқ туманлари ўртасидаги Акбаробод қишлоғида жез даврига оид манзилгоҳ, Марғилонсойнинг чап соҳилида Оқтом қабристони бўлганлиги аниқланди. Ф.в.нинг Қува туманида қулдорлик даврига оид Тахёнтепа, Фарғона ш.да Симтепа (Чимтепа) каби ёдгорликлар топиб ўрганилган. Айниқса, Қува ш.даги мил. ав. 5-а. ва ўрта аср бошларига оид топилмалар яхши текширилган. 10—11-а.ларга доир тарихий манбаларда бу шаҳар ободлиги ва катталиги жиҳатидан водийда Ахсикатдан сўнг энг йирик шаҳар деб қайд қилинган. Археологик материаллар Марғилон ш. 10-а. да катта қишлоқ бўлиб, 11 — 12-а.ларда шаҳарга айланганлигини, Риштон эса 10-а.да катта шаҳар бўлса ҳам, 11 —12- а.ларга келиб қишлоқ қиёфасига кириб қолганлигини исботлайди.
Ўтроқ деҳқончилик, чорвачилик б-н шуғулланган Чуст маданиятига оид манзилгоҳлардан топилган ёдгорликлар Фарғона водийсини ўрганишда муҳимдир. У ерда и.ч. кучлари ва хўжаликнинг тараққиёти жез даврининг охирида деҳқончилик қабилаларининг ижтимоий тузумида ўзгариш юз беришига, натижада ибтидоий тартиблар тугаб жамиятдаги табақаланишга олиб келган. Рўзғор анжомларида хусусий мулкчилик куртаклари кўзга ташланади. Археологик текширишлар натижаси Ф.в. да қадимдан одамлар яшаб, овчилик, деҳқончилик, чорвачилик б-н шуғулланганлигидан, кишилик жамиятининг кейинги босқичларида эса маданият ривожлана бошлаганлигидан далолат беради.
Табиати. Ф.в.нинг шим. қисмини Қорақалпоқ ва Ёзёвон даштлари эгаллаган, жан.дан Олай тизмасидан окиб тушадиган дарёларнинг ёйилмалари б-н ўралган. Жан.да адирлар Олай тизмасининг тоғ олдилари б-н алмашиниб туради. Ф.в. юқори сейсмик зона қисобланади.
Иклими континентал. Қиши бирмунча юмшоқ, баъзан ҳаво жуда совиб кетади. Янв. ойининг ўртача траси — 3,2°, июлники 28°. Энг паст т-ра —27,9°. Энг юқори т-ра 42°. Водийнинг ғарбида эсадиган кучли «Қўқон шамоли» иқлимга салбий таъсир этади. Шамолнинг тезлиги секундига баъзан 35—40 м га етади. Жан.шарқида ёзда гармсел эсади. Йилига ғарбида 100 мм дан (Қўқон атрофи) шарқий қисмида 170 мм гача, тоғ ён бағирларида 270 мм гача ёғин тушади, асосан, баҳорда ёғади. Вегетация даври 210—240 кун. Вилоятнинг шим.ғарбий чегараси бўйлаб Сирдарё оқади. Олай тизмасидан Исфара, Сўх, Шоҳимардон, Исфайрамсой бошланади. Дарёлар музликқор сувларидан тўйинади. Июль— авг.да тўлиб оқади. Дарё сувлари суғоришга сарфланади. Асосан, бўз тупроқ ва ўтлоқи ботқоқ тупроклар кенг тарқалган. Адирларда аксари оч ва типик бўз тупроклар, Сирдарё террасаларида аллювиалўтлоқи тупроқлар, вилоятнинг шим. қисмида шўрхок ўтлоқлар ва ажриқли ўтлоқлар мавжуд.
Марказий Фарғонадаги шўрхокларда турли хил шўра ўсади. Ерларининг каттагина қисми экинзор. Воҳаларда терак, тут, қайрағоч, дарё водийларида кенг баргли ўрмонлар ва арчазорлар бор. Ёввойи ҳайвонлардан Сирдарё тўқайзорларида қобон, адир ва Олай тизмаси тоғ олдиларида бўри, тулки, чиябўри, қуён, бўрсиқ, жайра яшайди. Ондатра, нутрия иклимлаштирилган. Қушлар, судралувчилар кўп. Сув ҳавзаларида маринка, усач, зоғора балиқ, карп, оқ амур, дўнгпешона балиқлар бор.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар шунингдек, тожик, рус, қирғиз, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1км2 га 413,9 киши. Шаҳар аҳолиси 800 минг киши, қишлоқ аҳолиси 2015 минг киши (2004).
Хўжалиги. Ф.в. республиканинг саноати ривожланган вилоятларидан. Вилоятда 86 та йирик саноат корхонаси мавжуд. Саноатининг етакчи тармоқлари: ёқилғиэнергетика, кимё, машинасозлик, қурилиш материаллари, пахтани тозалаш ва қайта ишлаш, енгил ва озиқовкат саноати ва б. Энергетика базаси, асосан, иссиклик электр стялардан иборат бўлиб, энг йириклари: Фарғона, Қўқон иссиқлик электр марказлари, Қувасой иссиқлик электр стяси. Барча стялар Ўрта Осиёнинг ягона энергетика тизимига бирлаштирилган. Кимё саноатининг энг йирик корхоналари Фаргона ва Қўқон ш.ларида жойлашган. «Азот» и.ч. бирлашмаси, кимёвий толалар, фуран бирикмалари кимё з-длари, Қўқон суперфосфат з-ди ва б. шулар жумласидандир.
Вилоятда Фарғона нефтни қайта ишлаш з-ди жойлашган.
Қурилиш материаллари саноати ривожланган. Қувасойдаги цемент з-ди республикада ишлаб чиқариладиган цементнинг тўртдан бир қисмидан кўпроғини беради. Қувасойда шифер, гишт ва б. қурилиш материаллари, шиша ва чинни идишлар з-длари ишлаб турибди. Қўқондаги «Электромаш», «Текстильмаш» ва б. металлсозлик з-дларида саноатнинг бошқа тармоқлари учун асбобускуналар, эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқарилади.
Озиқ-овқат саноати йил сайин ривожланмоқда. Бу тармоқ корхоналарида турли нав ёғлар, ун, нон, макарон, консерва ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Вилоятда 84 қўшма корхона, 22 мингдан ортиқ кичик корхона фаолият кўрсатади. Фарғона ш.да «Нодира», «ПСМК3», «Полина»; Марғилонда «Марғилон тонги» ва Қўқонда «Зилола» кичик корхоналар, «Ўзсаламан», «КабулФарғона», «Бестекс», «Ишонч» қўшма корхоналари ишлаб турибди.
Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоклари — пахтачилик, ғаллачилик, пиллачилик, боғдорчилик ва чорвачилик.
Вилоятдаги барча экин майдони 288,9 минг га, шу жумладан, 129,6 минг га ерга дон, 115,9 минг га ерга пахта, шунингдек, техника экинлари, 11,7 минг га ерга сабзавот ва полиз экинлари, 24,1 минг га ерга озуқа экинлари экилади. 20,3 минг га яйловлар (2004). Ҳайдаладиган ерларда, асосан, обикор деҳқончилик б-н шуғулланилади. Пахта, буғдой, шоли, маккажўхори, арпа, картошка, сабзавот ва полиз махсулотлари етиштирилади. Боғларда кўпроқ ўрик ўстирилади. Анор, анжир, олма, хурмо кўп. Токзорларда юқори навли узумдан мўл ҳосил олинади.
Суғориладиган ерлар вилоят ҳудудидан ўтувчи Катта Фарғона ва Андижон каналлари, Жан. Фарғона канали, Шоҳимардонсой, Марғилонсой, Сўх, Исфайрамсой, шунингдек, Каркидон, Кўрғонтепа сув омборлари ёрдамида сугорилади.
Вилоятда 8 мингдан ортиқ фермер хўжалиги, 143 ширкат хўжалиги, 74 хўжаликлараро корхоналар, 6 паррандачилик ф-каси мавжуд. Чорвачиликда қорамол, қўй ва эчки, парранда боқилади. Вилоят жамоа ва шахсий хўжаликларида 511,9 минг қорамол (шу жумладан, 213,2 минг сигир), 431 минг қўй ва эчки, 1260,9 минг парранда бор (2004).
Транспорти. Т.й. узунлиги 227,8 км. Автомобиль йўлларининг уз. 8,6 минг км, шу жумладан, қаттиқ крпламали йўллар 8,5 минг км. Асосий йўналишлари: Тошкент — Қўқон — Андижон, Марғилон — Қўқон — Навоий, Қўқон — Марғилон — Қува. Фарғона ш.да йирик аэропорт ишлаб турибди.
Ф.в.да К. Мамажонов, М. Мадалиева, У. Умаров, Ю. Жўраевлар «Ўзбекистон Қақрамони» унвонига эга бўлдилар.
Маданиймаориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. Вилоятда 4 олий ўқув юрти бўлиб, 18,9 мингдан ортиқ талаба, 910 умумий таълим мактаби (690 мингга яқин ўқувчи), 8 гимназия (7,3 минг ўқувчи), 47 лицей (16,3 минг ўқувчи), мусиқа ва спорт мактаблари ишлаб турибди. Халқ таълими соҳасида чет эл инвесторлари б-н алоқа боғланиб «Мерси КО» жамгармаси, Осиё тараққиёт банки, Япония грантлар дастури асосида компьютер ва б. жиҳозлар олинди. Вилоят спортчи ўқувчилари 2003—04 й.лардаги «Умид ниҳоллари» спорт мусобақаларида 2 ва 3 ўринларни эгалладилар.
Ф.в.да 77 касбҳунар коллежи, 3 академик лицей фаолият кўрсатади.
Вилоятда 4 театр, маданият уйлари, 3 музей, 193 клуб муассасаси, 609 оммавий кутубхона (603,6 минг нусха асар) аҳолига хизмат кўрсатади.
Ф.в.дан Уста Олим Комилов, Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, М. Қориёкубов, Л. Саримсоқова, М. Мироқилов, М. Қўлдошев, О. Ҳасанов, А. Юсупов, Тамарахоним, Б. Мирзаев, С. Қосимов, А. Файзиев, Н. Раҳимов, Г. Раҳимова, М. Юнусов, Е. Петросова, М. Тургунбоева, Я. Маматхонов, С. Юдаков, С. Каримова, Т. Қодиров, Ҳ. Умаров, М. Исҳоқова, С. Қобулова, X. Комилова, Ҳ. Иброҳимова, Р. Мазоҳидова, ҳ. Носирова, Ж. Охунов, Р. Низомова, Р. Содиқов, С. Маннопов, М. Тўхтасинов, Ю. Усмонова, М. Юсупов, Ё. Хотамова каби Ўзбекистон халқ артистлари; Маматбува хофиз, Э. Каримов, Б. Ражабов, Ж. Султонов, М. Узоқов, К,. Юсупов, Р. Мамадалиев, К. Ҳамроқулов, О. Саидхўжаев каби Ўзбекистон Республикаси халқ ҳрфизлари; Қ. Тожиев, О. Мадалиев, А. Каримов, Ж. Пўлатов, М. Эрматов каби Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар ва б. етишиб чиқдилар (яна қ. Фарғона театри, Фарғона-Тошкент мусиқа услуби). В. Усеинов, Н. Касин, Э. Қувондиқов, С. Алибеков каби таниқли рассомлар шу вилоятда яшаб ижод қилдилар. Вилоятда 1998 й.да Фаргонийнинг 1200 йиллик, 2000 й. да Бурҳониддин Маргинонийнинг 910 йиллик юбилейлари ўтказилди.
Соғлиқни сақлаш. 97 касалхонада 6,3 минг врач ва 31,9 минг урта тиббий ходим ишлайди. 413 амбулатория поликлиникаси, 214 қишлоқ врачлик пункти, 61 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 28 та диспансер бор. Дам олиш уйлари ва «Чимён», «Ўзбекистон», «Қизилтепа», «Нурафшон», «Темир йўлчи» санаторийлари, тез тиббий ёрдам вилоят бўлими бор.
Спорт. Ф.в.да «Универсиада2004» спорт мусобақалари ўтказилди. 2004 й.дан бошлаб вилоятда спортнинг сув полоси ва синхрон сузиш турлари йўлга қўйилди, секциялар ташкил этилди. Мавжуд спорт федерацияларидан ташқари қўл тўпи, турон миллий якка кураши, синхрон сузиш, армрестлинг каби спорт турлари бўйича спорт федерациялари тузилди.
Ф.в.да жами 5135 спорт иншооти мавжуд. Шунингдек, Фаргона Олимпия захиралари спорт коллежида дастлабки спорт иншоотлари ишга туширилди. «Ёшлар маданият ва спорт мажмуаси», «Фарғона» марказий стадиони, «Истиқлол» теннис мажмуаси, от спорти мактаби, «Кимёгар» спорт мажмуаси фаолият кўрсатади. Спортнинг юнонрим, қўл жанги, таэквондо, каратэ, шахмат, шашка, бокс, белбоғли кураш, миллий кураш, турон миллий яккакураши, енгил атлетика, мини футбол, волейбол турлари ривожланган. Вилоят спортчилари 2004 й.да халқаро спорт мусобақаларида иштирок этиб 7 олтин ва 4 кумуш медалларга сазовор бўлишди. Айниқса, Корея Республикасида ўтказилган бокс бўйича ёшлар ўртасидаги Жаҳон чемпионати, Қозоғистонда армрестлинг, Японияда байдарка ва каноэ, Филиппинда бокс бўйича ўтказилган Осиё чемпионатларида вилоят спортчилари муваффақиятли иштирок этишди. Енгил атлетика бўйича ўтказилган республика спорт мусобақаларида вилоят вакиллари Е. Тунгускова ва 3. Абдуллаевалар қатнашиб республика терма жамоаси таркибига киритилди. Оғир атлетика бўйича республика чемпионатида Е. Сисоева ўз вазни бўйича голиб бўлди. Шунингдек, Е. Сисоева ва Б. Тошпўлатовалар 2004 й.да АҚШда талабалар ўртасида оғир атлетика бўйича ўтказиладиган чемпионатга номзод этиб киритилди. Ногиронлар ўртасида стол тенниси бўйича ўтказилган Ўзбекистон чемпионатида А. Исматуллаев ғолиб бўлиб, Жаҳон чемпионатида иштирок этиш учун Республика терма жамоаси таркибига киритилди. 2004 й.нинг август ойида Афинада ўтказилган 28ёзги Олимпия ўйинларида Ф.в. нинг 5 спортчиси иштирок этди. 2004 й.да вилоятда баскетбол бўйича халқаро «Мерсико» турнири, миллий ва белбоғ кураши бўйича Ҳазрат Али ҳамда Темиржон ва Ҳамид полвонлар хотирасига бағишланган халқаро турнирларда республика вилоятлари, 10 дан ортиқ хорижий давлат полвонлари катнашди. Йил давомида ўтказилган спорт мусобақаларда иштирок этиб вилоят спортчилари 250 дан ортиқ медалларни қўлга киритишди. 15 спортчи спорт устаси нормасини бажарди.
Адабиёти. Фарғона замини кўплаб истеъдодлар бешиги бўлган. Қўқон тарихига оид баъзи манбаларда 10-а.да Фарғонада ёзма адабиёт намуналари бўлганлиги қайд этилган. Абу Таййи Ҳўқандий (10—11-а.лар) ижоди ҳақидаги маълумотлар бунинг яққол далилидир. Бироқ, ўрта аср Ф.в. адабиёти ҳақидаги манбалар жуда кам.
18-а.дан бошлаб Фарғона водийси, хусусан, Қўқонда фан, адабиёт ва санъат ривож топганлигини кўриш мумкин. Қўқон хонлиги ташкил топиши марказлашган давлат сифатида фаолият юритиши хонлик ҳудудида ўзига хос адабий муҳитнинг шаклланишига имконият яратди. Бу даврда Ҳувайдо, Шўхий, Акмал, Низомий Ҳўқандий каби адабиёт намояндалари ижод қилдилар. Ҳувайдонинг «Девон»и таркибига кирган шеърлар ва «Роҳати дил» достони халқ орасида машҳур бўлган.
19-а.да ушбу ҳудудда «Қўқон адабий муҳити» номи б-н маълум бўлган адабиёт равнақ топди. Ушбу муҳитнинг ташкилотчиси Қўқон хони Муҳаммад Саид Амир Умархон (178 7— 1822) саройига 100 га яқин ижодкорни жалб этиб, уларнинг ижод қилиши учун моддий ва маънавий шароит яратиб берди. Хоннинг ўзи ҳам Амирий тахаллуси б-н шеърлар «Девони»ни ёзди. Умархон даврида Адо, Фазлий, Хозиқ, Ҳижлат, Вазир, Махмур, Нодир, Ғозий, Маъдан, Мирий, Нодира, Увайсий, Маҳзуна, Гулханий, Мушриф, Дабир, Равнақ, Умидий, Жадид, Маҳзун, Зокир, Файзий, Ваҳмий каби ижодкорлар шуҳрат қозонганлар. Кейинроқ, Умархоннинг ўғли Қўқон хони Муҳаммад Алихон (Мадалихон) ҳам «Хон» тахаллуси б-н шеърлар ёзган, «Лайли ва Мажнун» достонини яратган. Ушбу давр адабиётининг намунаси сифатида Абдулкарим Фазлийнинг Умархон топшириғи б-н 84 замондош шоирлар ҳақида ўзбек ва форс тилларида шеърий йўсинда ёзилган «Мажмуаи шоирони Умархон» тазкираси; Гулханийнинг «Зарбулмасал» асари, Хозиқнинг «Юсуф ва Зулайҳо», Нодир Узлатнинг «Ҳафт гулшан» достонларини айтиш мумкин. Аёл ижодкорларнинг мавқеи баланд бўлганлигини таъкидлаш лозим. Қўқон маликаси, Умархоннинг завжаси Моҳларойимнинг Нодира, Макнуна тахаллуслари б-н ижод этган ўзбек ва форс тилларидаги шеърлари алоҳида «Девон»га жам бўлса, Жаҳонотин Увайсийнинг 4 девони, «Воқеоти Муҳаммад Алихон», «Шаҳзода Ҳасан» ва «Шаҳзода Ҳусайн» достонлари, Маҳзунанинг гўзал шеърлари адабиётимиз хазинасидан муносиб ўрин олган.
Ф.в. адабиётининг бу даврдаги яна бир хусусияти кўп сонли тарихийадабий асарларнинг яратилганлигидир. Сўнгги тадқиқотлардан маълум бўлишича, шу даврда биргина Қўқон хонлиги тарихига оид 40 га яқин шеър ва насрий асарлар яратилган. Шеърий услубда яратилган бундай асарлар сирасига Фазлийнинг «Шаҳномаи Умархон», Мутрибнинг «Шаҳномаи Девона Мутриб», Андалибнинг «Шаҳномаи девона Андалиб», Увайсийнинг «Воқеоти Муҳаммад Алихон» достонлари; Имомали Қори Қундузий — Комийнинг таниқли кишилар таваллуди, вафоти ва Қўқон тарихига оид турли воқеа — саналарнинг шеърий таърихлари жамланган «Таворихи манзума» каби асарлари киради.
Тарихга оид насрий асарлар қаторида эса Ҳакимхон тўранинг «Мунтахаб уттаворих», Мулла Аваз Муҳаммад Атторнинг «Туҳфат уттаворихи Хоний», Мушрифнинг «Шаҳномаи нусрат паем», Мулла Ниёзмуҳаммад Ҳўқандийнинг «Тарихи Шоҳруҳий», Мирзо Олим Мушрифнинг «Ансобус салотин ва таворихи хавоқин», Муҳаммад Амин Домуллонинг «Туҳфат уттаворих», Абдуғафур Ҳўқандийнинг «Зафарномаи Худоёрхон», Мақмуд Ҳаким Яйфонийнинг «Хуллас уттаворих», Муҳаммад Азиз Марғилонийнинг «Тарихи Азизий» ва б. асарларни келтириш мумкин. Тасаввуфий адабиёт намуналаридан Азим Хўжа эшон Азимийнинг «Муродулошиқин» девони, Абдулазиз Мажзубнинг «Девон»и ва «Тазкираулавлиё» асари (19-а.нинг 1ярми), Салоҳиддин Соқибнинг «Маълумоти Соқибий» рисоласи (19-а.нинг 2ярми) эътиборга лойиқ.
19-а.да Қўқон ш. ва унинг атрофида 100 дан зиёд шоир ва адиблар девон тузишган. Умархон, Муҳаммад Алихон ва Нодирабегим даврларида Қўқонда хушхат хаттотларни йиғиб, моддий жиҳатдан таъминлаб, Шарқ адабиётининг кўплаб нодир асарлари кўчиртирилиб, кўпайтирилган. Шулардан энг кўп кўчирилганлари Жомий, Навоий, Бедил, Фузулий ва Амирий асарларидир. Маълумотларга кўра, Амир Умархон Лутфий, Навоий ва Амирий девонлари жамланган, гўзал хатли, олтин безакли «Муҳаббатнома» мажмуасини усмонли турк султонига ҳадя тариқасида жўнатган.
Ф.в. адабиётида Шарқ мумтоз шеъриятининг деярли барча жанрларида самарали ижод қилинди. Бадиият ва ғоя, мавзулар рангбаранглиги бу давр адабиётига хос хусусиятлардан бири эканлиги асарлардан маълумдир. Бу жиҳат 19-а. нинг 2 ярми — 20-а. бошлари адабиётида ҳам яққол кўринади. Ушбу даврда Писандий, Қорий, Муқимий, Муҳаййир, Фурқат, Завқий, Ғурбат, Рожий, Муҳсиний, Ҳазиний, Маҳжур, Муқйи, Зорий, Сирожий, Жалолий, Ёрий, Иброҳим Даврон, Мирзои Ҳўқандий, Насимий Хўқандий, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий ва б. самарали ижод қилдилар.
Бу давр адабиётининг ёрқин намояндаларидан Муқимий ижодидаги халқона лирика б-н ҳажвий йўналиш ўзига хос мактабни яратган бўлса, Фурқат ижодидаги сероҳанг мисралар ва маърифатпарварлик руҳидаги шеърлар, Ҳазиний ижодидаги суфиёна истилоҳларга бой, пурҳикмат шеърлар, Қорий лирикасидаги жозибадорлик, Ҳамза ижодидаги ижтимоий руҳ бу давр адабиётининг равнақидан далолат беради. Аёл ижодкорлардан Дилшод Барно, Анбар Отин, Самарбону каби шоираларнинг ижоди қам самарали бўлди.
Миллий уйғониш даври адабиёти — жадидчилик йўналишида ижод қилган ва маърифатчилик ҳаракатида фаол иштирок этган ижодкорлар сирасига Иброҳим Даврон, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий, Мирзо Хайрулло Ҳўқандий, Ашурали Зоҳирий, Пўлатжон Қайюмий кабиларни киритиш мумкин. И. Давроннинг «Ашъори нисвон» шеърлар мажмуаси, Ҳамзанинг «Миллий қўшиклар учун миллий шеърлар» тўплами, М.Х. Ҳўқандийнинг «Ахлоқи замима», «Йигирма ҳикмат» асарлари ва б. ўша давр адабиётининг маҳсулларидир. П. Кайюмийнинг 20-а.нинг 2ярмида яратган «Тазкираи Қайюмий», «Қўқон тарихи ва адабиёти» ва «Тазкираи шуаро» асарлари ҳам эътиборга лойиқ.
20-а. ҳоз. замон ўзбек адабиётининг кўплаб вакиллари ҳам Ф.в. адабиётининг қалдирғочларидир. Абдулла Қаҳҳор, Собир Абдулла, Чархий, Хусайн Шамс, Амин Умарий, Шокир Сулаймон, Адҳам Раҳмат, Иброҳим Раҳим, Худойберди Тўхтабоев, Анвар Обиджон каби шоир ва ёзувчилар шу замин фарзандларидир.
20-а.нинг 70—90-й.ларида Йўлдош Сулаймон, Охунжон Ҳакимов, Анвар Юсупов, А. Муқимов, Ҳабибулло Саид Ғани, Комил Жўра, Ўрмон Омонов, Алишер Ибодинов, Баҳодир Исо, Исмоил Маҳмуд, Нуруллоҳожи Қўқондий, Энахон Сиддиқова, Сайдали Одилов, Зуҳра Алиева, Матлуба Деҳқон қизи, Илмер Назаров, Абдулҳамид Мухаммадиев, Носир Зоҳид ва б. ўз ижодлари б-н элга танилдилар.
Мустақиллик йилларида Набижон Боқий, Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон, Сайд Анвар, Фарида Афрўз, Иқбол Мирзо, Абдураҳмон Жўра, Мирза Карим, Гулбаҳор, Отабек Рустамбек ўғли, Мухтасар Тожимаматова, Озода Тўрақулова каби ижодкорлар етишиб чиқдилар.
Ф.в.да Ўзбекистон Республикаси ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, журналистлар, меъморлар ва б.)нинг вилоят бўлимлари фаолият кўрсатиб келмоқда.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телевидениеси. Вилоятда 7 та журнал, 73 та газета, шу жумладан, 2 вилоят газ. («Фарғона ҳақиқати», «Ферганская правда»), 21 шаҳар ва туман, 27 та тармоқ ҳамда 23 та хусусий газеталар чоп этилади.
Ф.в.да радиоэшиттиришлар 1932 й.да эфирга узатила бошлади. Вилоят радиоси орқали узбек, тожик ва рус тилларида кунига 1 соатдан эшиттиришлар берилади.
Вилоят телевидениеси ўз кўрсатувларини 1991 й. 22 дек.дан намойиш эта бошлади. Ўша пайтларда ҳафтасига 1 соат кўрсатувлар берилган. Ф.в. телевидениеси ҳафталик кўрсатувлари 18 соатни ташкил этади. Кўрсатувлар узбек, тожик ва рус тилларида олиб борилади. Ундан ташқари «Марғилон», «Сўх», «Мулоқот», «Ниҳол» туман ва шаҳар телестудиялари фаолият кўрсатади.
Меъморий ёдгорликлари. Ф.в.да асосий ҳисобланган Қўқон меъморлигининг шаклланиши 18-а.дан бошланади. Бу ерга дастлаб Бухородан бир гуруҳ бинокорлар таклиф этилди, улар Мадраса, масжид, мақбара, карвонсарой, кўприк ва б. биноларни бунёд этдилар. Ҳозиргача шаҳарда сакланган меъморий ёдгорликлардан энг қад. си Мадрасаи Мир номи б-н халқ орасида машҳур бўлган Норбўтабий мадрасасидир (18-а. охири). Бу Мадраса Қўқон ҳукмдори Норбўтабий ҳукмронлиги даврига оид. Ундан ташқари, Дахмаи шоҳон, Дахмаи Модарихон меъморий мажмуалари (19-а.нинг 20-й.лари), Миён Ҳазрат (1860 й.), Камол Қози (1837 й.) мадрасалари, Ўрда (1871 й., Қўқон хони Худоёрхон томонидан қурилган), Жоме масжиди (19-а. охири — 20-а. бошлари) каби меъморий ёдгорликлар сакланган.
Ад.: Наливкин В. П ., Краткая история Кокандского ханства, Казань, 1886; Акромов 3. М., Фарғона водийси, Т., 1957.
Тоир Абдураимов, Отабек Жўрабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.