Söx tumani

Söx tumani — Farğona viloyati tarkibidagi tuman. Markazi — Ravon qişloği. Tuman Söx daryosi vodiysida joylaşgan bölib, Özbekça va Rusça Vikipediyaga köra, har tomondan Qirğizistonning Botken viloyati hududi bilan örab olingan: u Özbekiston uçun eksklav, Qirğiziston uçun esa anklav hisoblanadi. Hududi ham Qirğiziston yerlari bilan ikki qismga — kiçik Şimoliy Söx va kattaroq Janubiy Söxga ajralgan. Maydoni 220 km².12

Rusça Vikipediyaga köra, XVIII asr oxirigaça Söx mustaqil beklik bölgan, keyin Qöqon xonligi tarkibiga kirgan. 1876-yilda xonlik Rossiya imperiyasi tomonidan tugatilgaç, Söx Farğona viloyatining Qöqon uyezdi tarkibidagi volostga aylangan. Sovet davrida Söx dastlab Rişton tumaniga qöşilgan qişloq okrugi bölgan.

ÖzME'ga köra, Söx tumani 1942-yil iyulida taşkil etilgan, 1959-yil 7-martda Rişton tumaniga qöşib yuborilgan va 1990-yil 27-fevralda qayta tuzilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, hozir tuman 7 ta şaharça va 12 ta qişloqdan iborat.

ÖzME Söxni Özbekistonning qadimiy tarixiy maskanlaridan biri deb ta'riflaydi. Söx havzasidagi Selunğur ğoridan paleolit davriga oid aşyolar topilgan. Hudud qadimdan Söx—Haydarkon konçilik mintaqasining bir qismi bölgan, XI asrdan esa Buyuk ipak yölining janubiy tarmoği şu yerdan ötgan. 1890-yillarda Söx qişloği yaqinidan ilon tasviri börttirib işlangan toş tumor topilgan; ÖzME uni miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boşlariga oid deb körsatadi. Özbekça Vikipediyaga köra, Söx daryosi vodiysidagi Obişir ğoridan ham qadimgi odamlar makoni topilgan. ÖzME'ga köra, Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonga yuriş boşlaşdan oldin bir yil Söxda turgani haqida ma'lumotlar bor.

ÖzME'ga köra, tuman viloyatning janubida, Söx daryosi vodiysida joylaşgan. Yer ostidan neft, gaz va şağal topilgan. Iqlimi keskin kontinental: yanvarning örtaça harorati —6,7°, eng past harorat —27°, iyulning örtaça harorati 23,6°, eng yuqori harorat 42° gaça yetadi. Yiliga örtaça 180 mm yoğin tuşadi. Tuproqlari böz va ötloqi tuproqlardan iborat. Hayvonot olamidan tulki, kalamuş, quşlardan kaklik, bedana, zoğça, qarğa, törğay, sassiqpopişak va qaldirğoç uçraydi, suvlarida baliq bor.

ÖzME 2003-yilda tumanda 51 569 kişi yaşaganini va aholi ziçligi har km² ga 255 kişini taşkil etganini qayd etadi. Rusça va Özbekça Vikipediyada keltirilgan keyingi ma'lumotlarga köra, tuman aholisi oşib, 70—90 ming kişiga yetgan. ÖzME aholining asosiy qismini özbeklar va tojiklar deb körsatadi, Vikipediyaga köra esa aholining 99,2 foizi tojiklardir. Rusça Vikipediyaga köra, ular tojik tilining «janubiy Farğona» şevalarida sözlaşadi.

ÖzME'ga köra, tuman xöjaligi asosan qişloq xöjaligiga ixtisoslaşgan. Ekin maydonlarida don, sabzavot, uruğlik kartoşka va yem-xaşak ekinlari yetiştiriladi, boğdorçilik rivojlangan. Xöjaliklarda qoramol, qöy-eçki va parranda boqiladi. 2000-yillar boşida tumanda 27 umumta'lim maktabi, kasb-hunar kolleji, 3 litsey, madaniyat saroyi, stadion va markaziy kasalxona bölgan, «Sadoi Söx» gazetasi çiqarilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Söx atrofida çegara, suv tanqisligi va qatnov bilan boğliq muammolar ham uçrab turadi.