Söx tumani

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 838–839-b. — ziyouz.com

Söx tumani — Farğona viloyatidagi tuman. 1942 y. iyulda taşkil etilgan. 1959 y. 7 martda Rişton tumaniga qöşib yuborildi. 1990 y. 27 fev.da qaytadan tuzilgan. Qirğiziston bilan çegaradoş. Mayd. 0,22 ming km2. Axoliyey 51569 kişi (2003). Tumanda 4 qişloq fuqarolari yiğini (Oxunboboyev, Ravon, Söx, Xuşyor) bor. Markazi — Ravon qişloği.

Tabiati. Tuman hududi Farğona viloyati jan.da, Söx daryosi vodiysida joylaşgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, şağal bor. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi — 6,7°, eng past tra —27°, iyulning örtaça t-rasi 23,6°, eng yuqori tra 42°. Yillik yoğin 180 mm. Tuproklari böz tuproq va ötloqi tuproqlardan iborat. Yovvoyi hayvonlardan tulki, parrandalardan kaklik, bedana, zoğça, qarğa, törğay, sassiqpopişak, qaldirğoç; kemiruvçilardan kalamuş va b. uçraydi. Suvlarda har xil balikdar bor.

Aholisi, asosan, özbek va tojiklar, şuningdek, qirğiz, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 255 kişi. Ağolining barçasi qişloqda yaşaydi.

Xöjaligi. Tuman asosan qişloq xöjaligi. ga ixtisoslaşgan. Kiçikrok, korxonalar jumladan, 50 xususiy korxona hamda şirkat, dehqonfermer xöjaliklari faoliyat kursatadi. Q.x.da foydalaniladigan yerlarga don, sabzavot, uruğlik kartoşka, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Boğdorçilik rivojlangan.

Tuman jamoa va xususiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, parranda boqiladi. Tumanda 27 umumiy ta'lim maktabi, 1 kasbhunar kolleji, 3 litsey, dehqon bozori, madaniyat saroyi, markaziy stadion, markaziy kasalxona bor. Tuman hududida dam oliş va xuşmanzara joylar mavjud. Tuman markazida St. telestudiyasi faoliyat körsatadi. S.t. Özbekistonning qad. tarixiy maskanlaridan hisoblanadi. Sux havzasida joylaşgan Selungur ğorilan paleolit davriga mansub aşyolar topilgan. S.t. Sux—Haydarkon qad. konçilik hududini ham taşkil qiladi. 11-a.dan Buyuk ipak yulining jan. tarmoği S.t.dan utgan

1890y.larda Sux qişloği hududidan ilon şakli burttirib tuşirilgan toş tumor topilgan. Uning ustki qismida ravoqsimon uşlagiç bor, quyi qismi törtburçakli quti şaklida. Arxeologlarning aniklaşiça, bu tumor mil. av. 3ming yillik oxiri — 2ming yillik boşlariga mansub. Şuningdek, Zahiriddin Muhammad Bobur Hindiston sari yurişidan avval bir yil Suxda turganligi töğrisida ma'lumotlar bor. S.t.da «Sadoi Sux» gazetasi çikariladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЎХ ТУМАНИ — Фарғона вилоятидаги туман. 1942 й. июлда ташкил этилган. 1959 й. 7 мартда Риштон туманига қўшиб юборилди. 1990 й. 27 фев.да қайтадан тузилган. Қирғизистон билан чегарадош. Майд. 0,22 минг км2. Ахолией 51569 киши (2003). Туманда 4 қишлоқ фуқаролари йиғини (Охунбобоев, Равон, Сўх, Хушёр) бор. Маркази — Равон қишлоғи.

Табиати. Туман ҳудуди Фарғона вилояти жан.да, Сўх дарёси водийсида жойлашган. Фойдали казилмалардан нефть, газ, шағал бор. Иклими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси — 6,7°, энг паст тра —27°, июлнинг ўртача т-раси 23,6°, энг юқори тра 42°. Йиллик ёғин 180 мм. Тупроклари бўз тупроқ ва ўтлоқи тупроқлардан иборат. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, паррандалардан каклик, бедана, зоғча, қарға, тўрғай, сассиқпопишак, қалдирғоч; кемирувчилардан каламуш ва б. учрайди. Сувларда ҳар хил баликдар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбек ва тожиклар, шунингдек, қирғиз, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 255 киши. Ағолининг барчаси қишлоқда яшайди.

Xўжалиги. Туман асосан қишлоқ хўжалиги. га ихтисослашган. Кичикрок, корхоналар жумладан, 50 хусусий корхона ҳамда ширкат, деҳқонфермер хўжаликлари фаолият курсатади. Қ.х.да фойдаланиладиган ерларга дон, сабзавот, уруғлик картошка, ем-хашак экинлари экилади. Боғдорчилик ривожланган.

Туман жамоа ва хусусий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, парранда боқилади. Туманда 27 умумий таълим мактаби, 1 касбҳунар коллежи, 3 лицей, деҳқон бозори, маданият саройи, марказий стадион, марказий касалхона бор. Туман ҳудудида дам олиш ва хушманзара жойлар мавжуд. Туман марказида Ст. телестудияси фаолият кўрсатади. С.т. Ўзбекистоннинг қад. тарихий масканларидан ҳисобланади. Сух ҳавзасида жойлашган Селунгур ғорилан палеолит даврига мансуб ашёлар топилган. С.т. Сух—Ҳайдаркон қад. кончилик ҳудудини ҳам ташкил қилади. 11-а.дан Буюк ипак йулининг жан. тармоғи С.т.дан утган

1890й.ларда Сух қишлоғи ҳудудидан илон шакли бурттириб туширилган тош тумор топилган. Унинг устки қисмида равоқсимон ушлагич бор, қуйи қисми тўртбурчакли қути шаклида. Археологларнинг аниклашича, бу тумор мил. ав. 3минг йиллик охири — 2минг йиллик бошларига мансуб. Шунингдек, Заҳириддин Муҳаммад Бобур Ҳиндистон сари юришидан аввал бир йил Сухда турганлиги тўғрисида маълумотлар бор. С.т.да «Садои Сух» газетаси чикарилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.