Kosonsoy

Kosonsoy — Özbekistonning Namangan viloyatidagi şahar va Kosonsoy tumanining markazi. Şahar qadimiy tarixga ega.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, şaharga miloddan avvalgi 4–3-asrlarda asos solingan; miloddan avvalgi 1-asrda Kuşonlar saltanatiga qaraşli Farğona davlatining poytaxti bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada V. V. Bartold sozlari keltirilib, Kosonning kuşonlar davrida şakllangan harbiy-siyosiy markaz bölgani aytiladi. Şahar ikki qator baland devor bilan öralgan, qal'a devorida uçta darvoza bölgan. Şimoldagi Muğ qal'asi köçmançilar hujumidan muhofaza etgan.

5–7-asrlarda Buyuk Ipak yöli tarmoği Farğonadan ötgaç, savdo va hunarmandçilik qayta rivojlandi. 7-asr oxiri — 8-asr boşlarida Kosonsoy Farğona ixşidligining poytaxtiga aylandi. 777-yilda arab bosqinçisi Ahmad ibn Asad şaharni katta vayronagarçilik bilan egallab oldi. 8–10-asrlarda şahar tarixiy manbalarda tilga olinmaydi.

12-asrda Qoraxoniylar davrida şahar yana jonlandi: zarbxona işladi, şahar maydoni deyarli ikki baravar kengaydi. 13-asr boşlarida möğullar uzoq qamaldan söng şaharni vayron qildi. 13–16-asrlarda u kiçik aholi punktiga aylanib qoldi. Rus Vikipediyasiga köra, şahar maqomi 1973-yilda berilgan, 1934-yildan oldin esa şaharça maqomida bölgan.

Şahar tarixi haqidagi dastlabki ma'lumotlar Çjan Syan, Syuan Szan, Ya'qubiy va Muqaddasiy asarlarida uçraydi. Xitoy manbalarida nomi „Kesay“ yoki „Gessay“ şaklida qayd etilgan. Bobur davrida Kosonsoy Farğonadagi 8 şahardan biri bölgan.

Şahar viloyatning şimoliy qismida, Özbekiston bilan Qirğizistonni boğlovçi avtomagistral yoqasida, Kosonsoy daryosining ikkala sohilida joylaşgan. Dengiz sathidan örtaça 760 m balandlikda. Viloyat markazi va eng yaqin temir yöl stansiyasi — Namangandan 28 km. Ingliz Vikipediyasiga köra, toğ tuman markazidan 3 km uzoqlikda.

Uz.wikipedia aholini 203 ming kişi (2019) deb körsatadi. Ingliz Vikipediyasida 2023-yilda aholi 270 mingdan ortiq, ularning aksariyati (230 mingdan ortiq) fors tilida sözlaşuvçi tojiklar deyilgan.

Şaharda şoyi töqiş, poyabzal fabrikalari, mahalliy sanoat, non kombinatlari, quriliş taşkilotlari hamda „Kosonsoy-Tekmen“, „Atlasmen“ kabi qöşma korxonalar va kiçik korxonalar faoliyat körsatadi. Şahar Kosonsoy suv omboridan suv oladi.

Şaharda Madaniyat uyi, „Töqimaçilar“ madaniyat saroyi, kutubxonalar, 25 ming örinli stadion, „Döstlik“ va „Yoşlar“ xiyobonlari, madaniyat va istirohat boği hamda ölkaşunoslik muzeyi bor. Şahar boğidagi köl oroli ustidagi „Uluğ çinor“ çoyxonasida yoşi kamida 800 yil bölgan, viloyatdagi eng keksa çinor ösadi. Muğ qal'asi xarobalari ham saqlanib qolgan. Rus Vikipediyasi 18-asrga oid Kosonsoy masjidini ham qayd etadi.

Kosonsoyda faylasuf Alouddin Kosoniy, Mahdumi A'zam, şoirlar Özlat Kosoniy, Aminxöja Kosoniy, Murtazo Kosoniy va tarixnavis Muhammad ibn Vali Kosoniy yaşab ötgan. Mahdumi A'zam haykali Kosonsoy daryosi böyida 2007-yil sentabrida qurib bitkazilgan.