Muğ qal'a

Muğ qal'a (Muğtepa, Muğ qörğon) — Namangan viloyatidagi Kosonsoy şahri yaqinida joylaşgan qadimiy şahar xarobasi. ÖzME'ga köra, yodgorlik milodning 1-asridan 13-asr boşigaça bölgan davrga oid. Uni Zarafşon vodiysining yuqori qismidagi, söğd hujjatlari topilgani bilan maşhur Muğ toği qal'asi bilan adaştirmaslik kerak: bu yodgorlik Farğona vodiysida, Kosonsoy daryosi böyida joylaşgan.1

ÖzME tavsifiga köra, Muğ qal'a ikki asosiy qism — ark va şahristondan, şuningdek alohida qörğondan iborat. Qörğonning maydoni taxminan 4 gektar. Ark va şahriston kuzatuv minoralari bölgan mudofaa devori bilan öralgan. Ark şahristonning janubi-ğarbiy tomonida, Kosonsoy daryosining tik qirğoği ustida qad kötargan; bu yerdan milod boşlari va örta asrlarga oid buyumlar topilgan.

Şahriston himoyasi puxta öylab çiqilgan. Duşman hujumi kutilgan tomonda asosiy devorga qöşimça yana bir devor qurilgan, şahar darvozasi ham aynan şu yerda joylaşgan. Tadqiqotçilar fikriça, bunday tuzilma himoyaçilarga ikki qator devordan turib jang qiliş imkonini bergan: darvozadan kirgan duşman içkariga öta olmay, ikki devor orasidagi tor joyda tuzoqqa tuşib qolgan.

Qörğon ark va şahristondan keyinroq qurilgan va notinç paytlarda aholi uçun boşpana vazifasini bajargan. Uning alohida darvozasi bölgan.

ÖzME'ga köra, tarixiy manbalarda arkda quyoşga siğiniş ibodatxonasi bölgani qayd etilgan. Örta asr muallifi Şahristoniyning yozişiça, bu ibodatxona Abbosiy xalifa Mu'tasim davrida (833–842) buzib taşlangan. 1983-yilgi tekşiruvlar natijasida şahristonda ilk örta asrlarga mansub arxeologik majmua oçilgan.

Tadqiqotçilar Muğ qal'ani Farğonaning «harbiy poytaxti» bölgan deb hisoblaydi. ÖzME'ga köra, yozma manbalar 8-asr oxiri — 9-asr boşlarida Farğona poytaxti sifatida tilga olgan şahar ehtimol aynan şu manzil bölgan. Yodgorlikni A. N. Bernştam, keyinroq B. Matboboyev va boşqa arxeologlar örgangan. Muğ qal'a Buyuk ipak yöli böyidagi Farğona şaharlari tarixini örganişda muhim manba hisoblanadi.