Napoleon I

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com

Napoleon I NAPOLEON I, Napoleon Bonapart (1769.15.8, Ayaçço ş., Korsika o. — 1821.5.5, Muqaddas Yelena o.) — fransuz davlat arbobi va sarkardasi, Fransiya Respublikasining birinçi konsuli (1799—1804), Fransiya imperatori (1804—14 va 1815). 10 yoşida Fransiyaning Oten kollejiga kirgan, söng öşa 1779 y.da Briyenn harbiy öquv yurtiga köçirilgan. 1784 y. mazkur öquv yurtini muvaffaqiyatli tamomlab, Parij harbiy maktabiga (1784—85) ötgan. 1785 y. podporuçik unvonida armiya xizmatini boşlagan. Maxsus, umumiy ilmiy, falsafiy, siyosiy, badi-iy adabiyotni öqib örgangan. Ilğor fransuz ma'rifatparvarlari ruhida tarbiyalangan H.I 1789 y. Buyuk fransuz inqilobini iliq kutib olgan. 1792 y. Yakobinçilar klubiga a'zo bölgan. U Parij ş. garnizoni qömondoni va 1796 y.da Italiyada harakat qilayotgan fransuz armiyasining boş qömondoni etib tayinlangan. Italiya kompaniyasida H.I özini buyuk sarkarda ekanligini na-moyon qilgan. Ğolib sifatida Parijga kirib kelgan H.I Misrga xarbiy yuriş qiliş haqidagi qarorini Direktoriyadan ötkazgan. Lekin, öz xohişi b-n u Misrni taşlab, 1799 y. okt.da Parijga qaytib kelgan va 9—10 noyab.da davlat töntarişi ötkazib, konsullkk rejimini joriy etgan va amalda butun hokimiyatni öz qöliga olgan. U inqilob qölga kiritgan demokratik yutuqlarni bekorga çiqargan. Ammo, iqtisodiy sohada inqilob samaralarini, şu jumladan, mulkni qayta taqsimlaş tadbirini himoya qilgan, sanoat va savdoning rivojlanişiga katta e'tibor bergan. 1800 y. fransuz bankiga asos solgan.

1802 y. H.I özini umrbod konsul etib tayinlanişiga erişgan. 1804 y.da esa imperator deb e'lon qilingan. Yangi burjua monarxiyasini mustahkamlaş maqsadida N. I 1-xotini Jozefina b-n nikohni buzgan va 1810 y. Avstriya imperatori Frans I ning qizi Mariya Luizaga uylangan. Buyuk davlatlar ittifoqiga qarşi olib borgan zafarli uruşlari, Marengo (1800), Austerlits (1805), Iyena (1806)dagi ajoyib galabalari, imperiya hududini tez sur'atda kengayişi, H.I ni amalda butun Ğarbda (Angliyadan taşqari) va Markaziy Yevropada xukmdorga aylanişi uning şon-şuhratini yanada oşirgan. 1812 y.da Rossiyaga qarşi yurişidagi mağlubiyatidan söng H.I özini önglay olmadi, uning «buyuk armiyasi» tor-mor qilindi, Yevropada H.I zul-miga qarşi xalq-ozodlik harakatlari kötarildi. H.I ga qarşi ittifoqçilarning harbiy uyuşmalari vujudga keldi. Sönggi uruşlarda H.I ning mağlubiyatga uçraşi, ittifoqçi qöşinlarning Parijga kirib kelişi (1814 y. 31 mart), uni taxtdan voz keçişga majbur qildi (1814 y. 31 mart). Ğolib it-tifoqçilar H.I ning imperator unvonini saqlab qolib, Elba o.ni uning ixtiyoriga berdilar.

H.I ning Fransiyaga qaytadan kirib kelişi (1815 y. 1 mart) va «yuz kun» deb atalmiş davrda (1815 y. 20 mart — 22 iyun) uni 2-marotaba taxtni boşqarişi mamlakatda N. I ni qöllabquvvatlaydigan ijtimoiy kuçlar hali ham mavjudligidan darak berardi. Ammo Vaterloo jangida u ittifokçilar armiyasi tomonidan tor-mor qilindi va 1815 y. 22 iyunda batamom taxtdan voz keçdi. Muqaddas Yelena o.ga surgun qilingan H.I 6 yildan söng inglizlar asirligida vafot etgan. 1840 y. uning xoki Parijga Nogironlar uyiga kuçirib keltirilgan.

H.I xdrbiy qöşinlarni kasbiy (professional) armiyaga aylantirdi. Yevropada eng ilğor hisoblangan fransuz qurolli kuçlarini yaratiş, ularni harbiy san'atga örgatişga, strategiya va taktikani takomillaştirişga zamin yaratdi. U duşmanni tor-mor etişning asosiy yöli unga qarşi qat'iy jang qilişdan iborat deb hisoblardi. H.I strategik taşabbusning roli va ahamiyatiga alohida urğu bergan.

H.I ning sarkardalik mahorati jahon harbiy san'atiga çuqur ta'sir körsatgan.

Ad.: Manfred A. 3., Napoleon Bonapart, M., 1971; Tarle Ye., Naşestviye Napoleona na Rossiyu. 1812 god, M., 1938; Tarle Ye. V., Napoleon, M., 1957; Levitskiy N. A., Polkovodçeskoye iskusstvo Napoleona, M, 1938.

Temur Ğiyosov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАПОЛЕОН I, Наполеон Бонапарт (1769.15.8, Аяччо ш., Корсика о. — 1821.5.5, Муқаддас Елена о.) — француз давлат арбоби ва саркардаси, Франция Республикасининг биринчи консули (1799—1804), Франция императори (1804—14 ва 1815). 10 ёшида Франциянинг Отен коллежига кирган, сўнг ўша 1779 й.да Бриенн ҳарбий ўқув юртига кўчирилган. 1784 й. мазкур ўқув юртини муваффақиятли тамомлаб, Париж ҳарбий мактабига (1784—85) ўтган. 1785 й. подпоручик унвонида армия хизматини бошлаган. Махсус, умумий илмий, фалсафий, сиёсий, бади-ий адабиётни ўқиб ўрганган. Илғор француз маърифатпарварлари руҳида тарбияланган H.I 1789 й. Буюк француз инқилобини илиқ кутиб олган. 1792 й. Якобинчилар клубига аъзо бўлган. У Париж ш. гарнизони қўмондони ва 1796 й.да Италияда ҳаракат қилаётган француз армиясининг бош қўмондони этиб тайинланган. Италия компаниясида H.I ўзини буюк саркарда эканлигини на-моён қилган. Ғолиб сифатида Парижга кириб келган H.I Мисрга харбий юриш қилиш ҳақидаги қарорини Директориядан ўтказган. Лекин, ўз хоҳиши б-н у Мисрни ташлаб, 1799 й. окт.да Парижга қайтиб келган ва 9—10 нояб.да давлат тўнтариши ўтказиб, консуллкк режимини жорий этган ва амалда бутун ҳокимиятни ўз қўлига олган. У инқилоб қўлга киритган демократик ютуқларни бекорга чиқарган. Аммо, иқтисодий соҳада инқилоб самараларини, шу жумладан, мулкни қайта тақсимлаш тадбирини ҳимоя қилган, саноат ва савдонинг ривожланишига катта эътибор берган. 1800 й. француз банкига асос солган.

1802 й. H.I ўзини умрбод консул этиб тайинланишига эришган. 1804 й.да эса император деб эълон қилинган. Янги буржуа монархиясини мустаҳкамлаш мақсадида Н. I 1-хотини Жозефина б-н никоҳни бузган ва 1810 й. Австрия императори Франц I нинг қизи Мария Луизага уйланган. Буюк давлатлар иттифоқига қарши олиб борган зафарли урушлари, Маренго (1800), Аустерлиц (1805), Иена (1806)даги ажойиб галабалари, империя ҳудудини тез суръатда кенгайиши, H.I ни амалда бутун Ғарбда (Англиядан ташқари) ва Марказий Европада хукмдорга айланиши унинг шон-шуҳратини янада оширган. 1812 й.да Россияга қарши юришидаги мағлубиятидан сўнг H.I ўзини ўнглай олмади, унинг «буюк армияси» тор-мор қилинди, Европада H.I зул-мига қарши халқ-озодлик ҳаракатлари кўтарилди. H.I га қарши иттифоқчиларнинг ҳарбий уюшмалари вужудга келди. Сўнгги урушларда H.I нинг мағлубиятга учраши, иттифоқчи қўшинларнинг Парижга кириб келиши (1814 й. 31 март), уни тахтдан воз кечишга мажбур қилди (1814 й. 31 март). Ғолиб ит-тифоқчилар H.I нинг император унвонини сақлаб қолиб, Эльба о.ни унинг ихтиёрига бердилар.

H.I нинг Францияга қайтадан кириб келиши (1815 й. 1 март) ва «юз кун» деб аталмиш даврда (1815 й. 20 март — 22 июнь) уни 2-маротаба тахтни бошқариши мамлакатда Н. I ни қўллабқувватлайдиган ижтимоий кучлар ҳали ҳам мавжудлигидан дарак берарди. Аммо Ватерлоо жангида у иттифокчилар армияси томонидан тор-мор қилинди ва 1815 й. 22 июнда батамом тахтдан воз кечди. Муқаддас Елена о.га сургун қилинган H.I 6 йилдан сўнг инглизлар асирлигида вафот этган. 1840 й. унинг хоки Парижга Ногиронлар уйига кучириб келтирилган.

H.I хдрбий қўшинларни касбий (профессионал) армияга айлантирди. Европада энг илғор ҳисобланган француз қуролли кучларини яратиш, уларни ҳарбий санъатга ўргатишга, стратегия ва тактикани такомиллаштиришга замин яратди. У душманни тор-мор этишнинг асосий йўли унга қарши қатъий жанг қилишдан иборат деб ҳисобларди. H.I стратегик ташаббуснинг роли ва аҳамиятига алоҳида урғу берган.

H.I нинг саркардалик маҳорати жаҳон ҳарбий санъатига чуқур таъсир кўрсатган.

Ad.: Манфред А. 3., Наполеон Бонапарт, М., 1971; Тарле Е., Нашествие Наполеона на Россию. 1812 год, М., 1938; Тарле Е. В., Наполеон, М., 1957; Левицкий Н. А., Полководческое искусство Наполеона, М, 1938.

Темур Ғиёсов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.