Napoleon I

Napoleon I (Napoleon Bonapart; 1769–1821) — fransuz davlat arbobi va sarkardasi, Fransiya Respublikasining birinçi konsuli (1799–1804) va fransuzlar imperatori (1804–1814 hamda 1815). U jahon tarixidagi eng maşhur harbiy qömondonlardan biri, şuningdek hozirgi Fransiya davlat tuzilişining asosini yaratgan islohotçi sifatida tanilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning yuritgan uruşlari va qilgan islohotlari Yevropaning siyosiy xaritasi va huquq tizimiga uzoq muddatli ta'sir körsatgan.12

Napoleon 1769-yil 15-avgustda Korsika orolidagi Ayaçço şahrida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning oilasi italyan kelib çiqişli kambağallaşgan zodagonlar bölgan, Korsika esa uning tuğilişidan bir yil oldin Genuya respublikasidan Fransiyaga ötgan. ÖzME'ga köra, u 10 yoşida Oten kollejiga, söng öşa 1779-yilda Briyenndagi harbiy bilim yurtiga kirgan, 1784–1785-yillarda Parij harbiy maktabida öqigan va 1785-yilda kiçik leytenant unvoni bilan artilleriyada xizmatni boşlagan. Yoşligida köp mutolaa qilgan, ma'rifatparvarlar ğoyalari ta'sirida ulğaygan.

Napoleon 1789-yilgi Fransuz inqilobini qöllab-quvvatlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1793-yil dekabrda Tulon qamalidagi muvaffaqiyati uçun brigada generali unvonini olgan, 1795-yil oktabrda Parijda qirol tarafdorlari isyonini bostirgan. ÖzME'ga köra, 1796-yilda u Italiyada harakat qilayotgan fransuz armiyasining boş qömondoni etib tayinlangan va bu yurişda iste'dodli sarkarda ekanini namoyon etgan. Söngra Misrga harbiy ekspeditsiya uyuştirgan, biroq 1799-yil oktabrda qöşinni qoldirib Parijga qaytgan va 9–10-noyabrda davlat töntarişi ötkazib, konsullik tuzumini örnatgan. Amalda butun hokimiyat uning qöliga ötgan.

ÖzME'ga köra, 1802-yilda Napoleon umrbod konsul bölgan, 1804-yilda esa imperator deb e'lon qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu yilning dekabrida u tojni öz qöli bilan boşiga kiygan. Uning hukmronligi davrida Fransiya bankiga asos solingan (1800), fuqarolik huquqi kodeksi — «Napoleon kodeksi» qabul qilingan. Inglizça Vikipediya uning merosiga ikki xil baho beradi: bir tomondan, u xalq ta'limi tizimini yaratgan, feodal tartiblar qoldiqlarini tugatgan va qonun oldida tenglik tamoyilini mustahkamlagan; ikkinçi tomondan, matbuot erkinligini bekor qilgan, muxoliflarni ta'qib etgan va mustamlakalarda qullikni qayta tiklagan.

Napoleon Marengo (1800), Austerlits (1805) va Iyena (1806) janglarida yirik ğalabalarga erişgan, natijada Britaniyadan taşqari deyarli butun Ğarbiy va Markaziy Yevropa uning ta'siri ostiga tuşgan. ÖzME'ga köra, sulolani mustahkamlaş maqsadida u birinçi xotini Jozefina bilan ajraşib, 1810-yilda Avstriya imperatori Frans I ning qizi Mariya Luizaga uylangan.

1812-yilda Rossiyaga qilingan yuriş Napoleonning eng katta mağlubiyati bilan tugagan: Inglizça Vikipediyaga köra, Borodino jangidan söng u Moskvani egallagan, ammo qiş paytidagi çekiniş «Buyuk armiya»ning halokatiga olib kelgan. 1813-yilda Leypsig yonida ittifoqçilardan yengilgan. 1814-yil 31-martda ittifoqçi qöşinlar Parijga kirgan va Napoleon taxtdan voz keçişga majbur bölgan; unga imperator unvoni qoldirilib, Elba oroli berilgan.

1815-yil 1-martda u yana Fransiyaga qaytib, «Yuz kun» deb ataluvçi davrda (20-mart — 22-iyun) hokimiyatni qayta qölga olgan. Biroq Vaterloo jangida ittifoqçilar armiyasi tomonidan tor-mor etilgan va 22-iyunda uzil-kesil taxtdan voz keçgan. Napoleon Atlantika okeanidagi Muqaddas Yelena oroliga surgun qilingan va 1821-yil 5-mayda şu yerda vafot etgan. ÖzME'ga köra, 1840-yilda uning xoki Parijdagi Nogironlar uyiga köçirilgan.

ÖzME'ga köra, Napoleon armiyani kasbiy qöşinga aylantirgan, Yevropadagi eng ilğor qurolli kuçlardan birini barpo etgan, strategiya va taktikani takomillaştirgan. U duşmanni yengişning asosiy yöli — hal qiluvçi jangda uning asosiy kuçlarini yançiş deb hisoblagan va strategik taşabbusni qölda tutişga katta ahamiyat bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning taktikasi hozirgaça dunyo harbiy akademiyalarida örganiladi.