Naqş

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120–123-b. — ziyouz.com

Naqş (arab. — tasvir, gul) — qism (taqsim)lari muayyan tartibda bir maromda takrorlanişidan hosil böladigan handasiy şakllar, ösimlik, quş, hayvon va b.ning uslublaştirilgan tasvirlaridan tarkib topgan be-zak (gul). Turli narsalar (aşyolar, qurol, mato, mebel, kitob va t.k.), me'moriy inşootlar (ham içki, ham taşqi bezaklar), nafis san'at (aso-san, amaliy san'at) asarlarida keng qöllanadi, ayrim xalqlarda, şuningdek, odam tanasini bezaş (tatuirovka, bezaş)ga möljallanadi. Narsaning sirtini bezayotgan N. uningtuzilişini yuzaga çiqaradi va uning badiiy sifatini oşiradi. N. yo mavhum şakllardan tuziladi, yo aniq mavzulardan uslublaştiriladi. Işlanayotgan xom aşyosiga köra, N. işlaşning turli-tuman uslub va usullari mavjud: öyma (ganç, yoğoç, mis, toş, marmar va b.), böyama (qoğoz, mato, ganç, yoğoç, sopol va b.), çok yordamida tikma (kaştadözlik, zardözlik va b.), zarb qilib, quyib (zargarlik, miskarlik va b.), töqima (gilamçilik, töqimaçilik va b.), qadama (inkrustatsiya, panjarasozlik va b.) va b.

N.ning paydo bölişi haqida aniq ma'lumotlar yöq. N. tarixi insoniyatning badiiy madaniyati kabi qadimiydir. Arxeologik materiallar N.ning jahondagi barça xalqlarda qadimdan mavjud bölganligini körsa-tadi. Metall, sopol buyum, idiş, qurollar paleolit, neolit davrlarida oddiy handasiy şakllar qatorida ösimliksimon N.lar b-n ham bezatilgan. N. turli ölkalar, turli xalqlarda geografik muhit, ösimlik va hayvo-not dunyosi, madaniyati ta'sirida tur-liça rivoj topgan. Mas, Şimol ölkalari N.larida arça, çorvadorlarda mol şoxi, dexdonlarda uzum bargi va ğujumi, ötroq aholida gul, anor, bo-dom, qalampir tasvirlari köp uçraydi. Yevropada turli davrlarda xukmron bölgan badiiy uslublar (barokko, gotika, klassitsizm va b.) N.ga ham öz ta'sirini körsatgan. Uyğoniş davrida, ayniqsa, yuksak jozibadorlikka erişgan. 19-a.ning oxiridan boşlab şu davrda vujudga kelgan turli okimlar N.ni atayin kam işlatdi, xatto undan butunlay voz keçişgaça bordi.

N. san'ati Örta Osiyo madaniyati ta-rixida juda qad. bölib, öziga xos na-munalari b-n ajralib turadi. Arxeologik topilmalar N.ning xilma-xil va rang-barang namunalaridan darak beradi. Me'moriy yodgorliklarda N. ning ança mukammal, öziga xos va yuksak san'atkorlik b-n yaratilgan nusxalarini uçratiş mumkin. Xalq amaliy san'atining har bir turida (xusu-san, kaştadözlik, gilamçilik, öymakorlik, gançkorlik, naqqoşlik kabi) N.ning şakliy imkoniyatlari naqadar keng va boy ekanligi yaqqol kuzatiladi. Örta Osiyoda N.lar keng tarqalgan bölib, ular, asosan, 2 turga bölina-di: handasiy şakl va çiziqlardan ibo-rat eng murakkab N. turi — girih, keng tarqalgan ösimliksimon N. — islimiy. Xar bir N. ning öz qonun-qoidalari bor: taqsim va bölaklar aniq ölçamda, uyğun bölişi, ranglar did b-n tanlangan, özaro mutanosib bölişi lozim. Bu naqqoş ustadan kat-ta maxrrat, malaka talab qiladi. Örta Osiyoda eng qad. N. namunalar, asosan, me'moriy inşootlarda saqlangan; N. ning ajoyib namunalari ganç, yoğoç va toşni öyib, ba'zan böyab işlangan.

N. hisobiga keng taraqqiy etdi, naq-qoşlik jadal rivojlandi. Bino, buyum, idiş, kiyim, qurollar aksa-riyat N. b-n bezatildi; masjid, Madrasa, maqbaralarni xaşamdor qilişda N. muqim örin egalladi. Şu davrda me'morlikda ğiştni turliça qalab N. hosil qiliş san'ati yuksak darajaga kötarildi. Binolarning yoğin tuşmaydigan joylari ganç va yoğoç öymakor-ligi, böyama N.lar b-n bezatildi. Jumladan, me'moriy yodgorliklardan Özgandagi maqbaralar (interyer, devor, peştoq, ravoqlar) ğiştin nafis naqşlangan. 14—15-a.larda koşinkoriy N.lar yaratildi (Köhna Urgançdagi Törabekxonim köşki, Sa-marqanddagi Şohizinda ansambli, Dilkuşo köşki — Işratxona va b.). Xiva, Buxoro, Qöqon xonliklari davrida xalq ustalari san'ati ayniq-sa şaharlarda ösdi, N., naqqoşlik qam yanada rivojlandi. Xudoyorxon ördasi (Xiva), Sitorai Mohi Xosa (Buxoro), Toşhovli (Xiva) va b. binolar mohir ustalar tomonidan nafis N.lar b-n bezatildi. Bu esa Örta Osiyoda N.ning öziga xos uslublari vujudga kelganligini körsatadi.

Buxoro N.i eng murakkab, mukam-mal va jozibador bölib, köp asrlik ijodiy mehnat an'analari samarasidir; N. bezak böliş b-n birga binokorlikning ajralmas qismiga aylangan. Juda murakkab girihlar puxta ölçam b-n işlangan, gul N.lari öziga xosligi b-n (gul N.da vaza, kosa, gul-donlar uslublaştirilib, ularda gul butalari aks ettirilgan, yaproq, me-valar tasvirlari bir maromda berilişiga alohida e'tibori b-n) ajralib turadi. Xiva N.i (yulduzlar hosil qiluvçi girihlar orasida ösimliksimon gullarni mahorat b-n joylaştirilişi, barg şaklidagi bezaklarning köpligi, ösimliksimon tasvirlar ziç, köp va turli-tumanligi b-n maşhur. Farğona N.i Marğilon, Xöjand, Qöqon, Fargona, Namangan va b. şaharlarda vujudga kelgan uslublardan iborat. Me'moriy yodgorliklar (Qöqondagi Modarixon daxmasi va Daxmai şohon), 19-a.da yaratilgan N.larda sodda rang-baranglik (sa-riq, qizil, yaşil, qora, oq, kök, puştirang), N. qismlarining ança jönligi közga taşlanadi. Farğona N.ining öziga xos jihatlari: bino devorlariga mehrobi namoyonlar işlanib, ular hoşiya N. b-n bir-biridan ajratila-di, hoşiyalar orasiga girih, qolgan qismlarga ösimliksimon gullar işlanadi. Ularda Buxoro, Xiva N.larining ta'siri seziladi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlaridagi N.lardayevropa N.larining ham ta'siri bor.

Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston hududida yaratilgan rözğor buyumlari, asbob va qurollar, uy va inşootlarni N. (bezak)siz tasavvur qiliş qiyin. Örta Osiyoda işlangan bezakli buyumlar, matolar xalqaro bozorlarda ham qadrlangan. Turli ölkalar b-n madaniy-iqtisodiy aloqalar N. ning rivojiga ham sezilarli ta'sir körsatgan.

20-a. boşqa sohalar qatorida amaliy san'at an'analarining yangi rivojlaniş davri böldi. 30-y.lardan yirik jamoat va ma'muriy binolar qurilişi rivojlandi, badiiy buyumlar i.ç. yölga qöyildi. Alişer Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Özbekiston ta-rixi muzeyi, Xalqlar döstligi sa-royi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, «Xotira» maydoni, Imom Bu-xoriy yodgorlik majmuasi, Oliy Majlis, Özbek milliy drama teatri, Özbekiston konservatoriyasi binolarining turli texnika, usullar b-n işlangan N.lar hisobiga kurkam qilingani qad. an'analarning tiklanganligi, yangi mazmun b-n boyib bo-rayotganligiga yorqin dalildir. Xalq ustalari Usta Şirin, Yu. Musayev, T. Arslonkulov, Q. Jalilov, Ş. Ğafurov, S. Xöjayev, N. Ibrohimov, M. Qosimov, U. Zufarov, Q. Haydarov, U. Ahmedov, O. Polvonov, T. Töxtaxöjayev, O. Qosimjonov, J. Hakimov, Yo. Ra-

Naqş bilan bezatilgan qutiça (20-a. örtalari, Toşkent).

ufov, A. Boltayev, aka-uka J. va B. Jalilovlar, S. Xudoyberganov, H. Rahimov va b. yaratgan asarlar 20-a. özbek milliy naqqoşligining yorqin namunalariga aylandi.

Kulollik, zardözlik, kaştadözlik, gilamçilik, zargarlik, kandakorlik va b. sohalarda N. b-n bezatilgan badiiy buyumlar turmuşga fayz kiritadi. Ustalar yangi usullarni qöllab, yangi mazmun b-n boyitilayotgan N.lar yaratmoqda. Bu jarayonda naqqoşlardan M. Törayev, A. Ilhomov, S Mahmudov, Q. Şoislomov, H. Nuraliyev, A. Asqarov, O. Fayzullayev, S. Şukurov va b. yirik ustalar şogirdlari b-n qatnaşdilar. Ular yaratgan bezaklarda «kundal», «mehrobi», «bodom», «buta», «çorgul», «şobarg», «oygul», «zanji-ra» N. turlari köp uçraydi. Uşbulardan körinadiki, Özbekiston musta-qilligidan keyin barça san'atlar qatorida amaliy san'at turlari, şulardan N., naqqoşlik, yoğoç va ganç öymakorligi ham jadal rivojlanmoqda, ularda qad. unutilayotgan an'analar qayta tiklanayotgani, N. turlari kengayotgani va islimiy N.ning bir neça turlari uyğunlaşayotgani kuzatiladi. Naqqoşlar ham 1995 y.dan Toşkent ş.da YUNESKO taşkil etgan xalq hunarmandligi yarmarkasi, Parij ş.da ötkazilgan Amir Temurning 660 yilligi tantanalari körgaz-masi va b.da qatnaşib kasbiy maxr-ratlarini namoyiş etdilar.

Ad.: Narodnoye dekorativnoye iskusstvo Uzbekistana, Albom, M., 1955; Rempel L. I., Arxitekturniy ornament Uzbekistana, T., 1967; Raufov Yo. Naqqoşlik, T., 1973; Zohidov P., Me'mor olami, T., 1996; Özbekiston san'ati, T., 2001.

Pölat Zohidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАҚШ (араб. — тасвир, гул) — қисм (тақсим)лари муайян тартибда бир маромда такрорланишидан ҳосил бўладиган ҳандасий шакллар, ўсимлик, қуш, ҳайвон ва б.нинг услублаштирилган тасвирларидан таркиб топган бе-зак (гул). Турли нарсалар (ашёлар, қурол, мато, мебель, китоб ва т.к.), меъморий иншоотлар (ҳам ички, ҳам ташқи безаклар), нафис санъат (асо-сан, амалий санъат) асарларида кенг қўлланади, айрим халқларда, шунингдек, одам танасини безаш (татуировка, безаш)га мўлжалланади. Нарсанинг сиртини безаётган Н. унингтузилишини юзага чиқаради ва унинг бадиий сифатини оширади. Н. ё мавҳум шакллардан тузилади, ё аниқ мавзулардан услублаштирилади. Ишланаётган хом ашёсига кўра, Н. ишлашнинг турли-туман услуб ва усуллари мавжуд: ўйма (ганч, ёғоч, мис, тош, мармар ва б.), бўяма (қоғоз, мато, ганч, ёғоч, сопол ва б.), чок ёрдамида тикма (каштадўзлик, зардўзлик ва б.), зарб қилиб, қуйиб (заргарлик, мискарлик ва б.), тўқима (гиламчилик, тўқимачилик ва б.), қадама (инкрустация, панжарасозлик ва б.) ва б.

Н.нинг пайдо бўлиши ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. Н. тарихи инсониятнинг бадиий маданияти каби қадимийдир. Археологик материаллар Н.нинг жаҳондаги барча халқларда қадимдан мавжуд бўлганлигини кўрса-тади. Металл, сопол буюм, идиш, қуроллар палеолит, неолит даврларида оддий ҳандасий шакллар қаторида ўсимликсимон Н.лар б-н ҳам безатилган. Н. турли ўлкалар, турли халқларда географик муҳит, ўсимлик ва ҳайво-нот дунёси, маданияти таъсирида тур-лича ривож топган. Мас, Шимол ўлкалари Н.ларида арча, чорвадорларда мол шохи, дехдонларда узум барги ва ғужуми, ўтроқ аҳолида гул, анор, бо-дом, қалампир тасвирлари кўп учрайди. Европада турли даврларда хукмрон бўлган бадиий услублар (барокко, готика, классицизм ва б.) Н.га ҳам ўз таъсирини кўрсатган. Уйғониш даврида, айниқса, юксак жозибадорликка эришган. 19-а.нинг охиридан бошлаб шу даврда вужудга келган турли окимлар Н.ни атайин кам ишлатди, хатто ундан бутунлай воз кечишгача борди.

Н. санъати Ўрта Осиё маданияти та-рихида жуда қад. бўлиб, ўзига хос на-муналари б-н ажралиб туради. Археологик топилмалар Н.нинг хилма-хил ва ранг-баранг намуналаридан дарак беради. Меъморий ёдгорликларда Н. нинг анча мукаммал, ўзига хос ва юксак санъаткорлик б-н яратилган нусхаларини учратиш мумкин. Халқ амалий санъатининг ҳар бир турида (хусу-сан, каштадўзлик, гиламчилик, ўймакорлик, ганчкорлик, наққошлик каби) Н.нинг шаклий имкониятлари нақадар кенг ва бой эканлиги яққол кузатилади. Ўрта Осиёда Н.лар кенг тарқалган бўлиб, улар, асосан, 2 турга бўлина-ди: ҳандасий шакл ва чизиқлардан ибо-рат энг мураккаб Н. тури — гириҳ, кенг тарқалган ўсимликсимон Н. — ислимий. Хар бир Н. нинг ўз қонун-қоидалари бор: тақсим ва бўлаклар аниқ ўлчамда, уйғун бўлиши, ранглар дид б-н танланган, ўзаро мутаносиб бўлиши лозим. Бу наққош устадан кат-та махррат, малака талаб қилади. Ўрта Осиёда энг қад. Н. намуналар, асосан, меъморий иншоотларда сақланган; Н. нинг ажойиб намуналари ганч, ёғоч ва тошни ўйиб, баъзан бўяб ишланган.

Н. ҳисобига кенг тараққий этди, нақ-қошлик жадал ривожланди. Бино, буюм, идиш, кийим, қуроллар акса-рият Н. б-н безатилди; масжид, Мадраса, мақбараларни хашамдор қилишда Н. муқим ўрин эгаллади. Шу даврда меъморликда ғиштни турлича қалаб Н. ҳосил қилиш санъати юксак даражага кўтарилди. Биноларнинг ёғин тушмайдиган жойлари ганч ва ёғоч ўймакор-лиги, бўяма Н.лар б-н безатилди. Жумладан, меъморий ёдгорликлардан Ўзгандаги мақбаралар (интерьер, девор, пештоқ, равоқлар) ғиштин нафис нақшланган. 14—15-а.ларда кошинкорий Н.лар яратилди (Кўҳна Урганчдаги Тўрабекхоним кўшки, Са-марқанддаги Шоҳизинда ансамбли, Дилкушо кўшки — Ишратхона ва б.). Хива, Бухоро, Қўқон хонликлари даврида халқ усталари санъати айниқ-са шаҳарларда ўсди, Н., наққошлик қам янада ривожланди. Худоёрхон ўрдаси (Хива), Ситораи Моҳи Хоса (Бухоро), Тошҳовли (Хива) ва б. бинолар моҳир усталар томонидан нафис Н.лар б-н безатилди. Бу эса Ўрта Осиёда Н.нинг ўзига хос услублари вужудга келганлигини кўрсатади.

Бухоро Н.и энг мураккаб, мукам-мал ва жозибадор бўлиб, кўп асрлик ижодий меҳнат анъаналари самарасидир; Н. безак бўлиш б-н бирга бинокорликнинг ажралмас қисмига айланган. Жуда мураккаб гириҳлар пухта ўлчам б-н ишланган, гул Н.лари ўзига хослиги б-н (гул Н.да ваза, коса, гул-донлар услублаштирилиб, уларда гул буталари акс эттирилган, япроқ, ме-валар тасвирлари бир маромда берилишига алоҳида эътибори б-н) ажралиб туради. Хива Н.и (юлдузлар ҳосил қилувчи гириҳлар орасида ўсимликсимон гулларни маҳорат б-н жойлаштирилиши, барг шаклидаги безакларнинг кўплиги, ўсимликсимон тасвирлар зич, кўп ва турли-туманлиги б-н машҳур. Фарғона Н.и Марғилон, Хўжанд, Қўқон, Фаргона, Наманган ва б. шаҳарларда вужудга келган услублардан иборат. Меъморий ёдгорликлар (Қўқондаги Модарихон дахмаси ва Дахмаи шоҳон), 19-а.да яратилган Н.ларда содда ранг-баранглик (са-риқ, қизил, яшил, қора, оқ, кўк, пуштиранг), Н. қисмларининг анча жўнлиги кўзга ташланади. Фарғона Н.ининг ўзига хос жиҳатлари: бино деворларига меҳроби намоёнлар ишланиб, улар ҳошия Н. б-н бир-биридан ажратила-ди, ҳошиялар орасига гириҳ, қолган қисмларга ўсимликсимон гуллар ишланади. Уларда Бухоро, Хива Н.ларининг таъсири сезилади. 19-а. охири — 20-а. бошларидаги Н.лардаевропа Н.ларининг ҳам таъсири бор.

Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон ҳудудида яратилган рўзғор буюмлари, асбоб ва қуроллар, уй ва иншоотларни Н. (безак)сиз тасаввур қилиш қийин. Ўрта Осиёда ишланган безакли буюмлар, матолар халқаро бозорларда ҳам қадрланган. Турли ўлкалар б-н маданий-иқтисодий алоқалар Н. нинг ривожига ҳам сезиларли таъсир кўрсатган.

20-а. бошқа соҳалар қаторида амалий санъат анъаналарининг янги ривожланиш даври бўлди. 30-й.лардан йирик жамоат ва маъмурий бинолар қурилиши ривожланди, бадиий буюмлар и.ч. йўлга қўйилди. Алишер Навоий театри, Муқимий театри, Ўзбекистон та-рихи музейи, Халқлар дўстлиги са-ройи, Темурийлар тарихи давлат музейи, «Хотира» майдони, Имом Бу-хорий ёдгорлик мажмуаси, Олий Мажлис, Ўзбек миллий драма театри, Ўзбекистон консерваторияси биноларининг турли техника, усуллар б-н ишланган Н.лар ҳисобига куркам қилингани қад. анъаналарнинг тикланганлиги, янги мазмун б-н бойиб бо-раётганлигига ёрқин далилдир. Халқ усталари Уста Ширин, Ю. Мусаев, Т. Арслонкулов, Қ. Жалилов, Ш. Ғафуров, С. Хўжаев, Н. Иброҳимов, М. Қосимов, У. Зуфаров, Қ. Ҳайдаров, У. Аҳмедов, О. Полвонов, Т. Тўхтахўжаев, О. Қосимжонов, Ж. Ҳакимов, Ё. Ра-

Нақш билан безатилган қутича (20-а. ўрталари, Тошкент).

уфов, А. Болтаев, ака-ука Ж. ва Б. Жалиловлар, С. Худойберганов, Ҳ. Раҳимов ва б. яратган асарлар 20-а. ўзбек миллий наққошлигининг ёрқин намуналарига айланди.

Кулоллик, зардўзлик, каштадўзлик, гиламчилик, заргарлик, кандакорлик ва б. соҳаларда Н. б-н безатилган бадиий буюмлар турмушга файз киритади. Усталар янги усулларни қўллаб, янги мазмун б-н бойитилаётган Н.лар яратмоқда. Бу жараёнда наққошлардан М. Тўраев, А. Илҳомов, С Маҳмудов, Қ. Шоисломов, Ҳ. Нуралиев, А. Асқаров, О. Файзуллаев, С. Шукуров ва б. йирик усталар шогирдлари б-н қатнашдилар. Улар яратган безакларда «кундал», «меҳроби», «бодом», «бута», «чоргул», «шобарг», «ойгул», «занжи-ра» Н. турлари кўп учрайди. Ушбулардан кўринадики, Ўзбекистон муста-қиллигидан кейин барча санъатлар қаторида амалий санъат турлари, шулардан Н., наққошлик, ёғоч ва ганч ўймакорлиги ҳам жадал ривожланмоқда, уларда қад. унутилаётган анъаналар қайта тикланаётгани, Н. турлари кенгаётгани ва ислимий Н.нинг бир неча турлари уйғунлашаётгани кузатилади. Наққошлар ҳам 1995 й.дан Тошкент ш.да ЮНЕСКО ташкил этган халқ ҳунармандлиги ярмаркаси, Париж ш.да ўтказилган Амир Темурнинг 660 йиллиги тантаналари кўргаз-маси ва б.да қатнашиб касбий махр-ратларини намойиш этдилар.

Ад.: Народное декоративное искусство Узбекистана, Альбом, М., 1955; Ремпель Л. И., Архитектурный орнамент Узбекистана, Т., 1967; Рауфов Ё. Наққошлик, Т., 1973; Зоҳидов П., Меъмор олами, Т., 1996; Ўзбекистон санъати, Т., 2001.

Пўлат Зоҳидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.