Naqş

Naqş (arabça — «tasvir, gul») — bir maromda, muayyan tartibda takrorlanadigan handasiy şakllar hamda ösimlik, quş, hayvon va boşqa narsalarning uslublaştirilgan tasvirlaridan tuzilgan bezak. ÖzME'ga köra, naqş rözğor buyumlari, qurol-aslaha, mato, mebel va kitoblarni, me'moriy inşootlarning içki va taşqi qismlarini, amaliy san'at asarlarini bezaşda keng qöllanadi; ayrim xalqlarda u odam tanasini bezaşga ham xizmat qiladi. Naqş buyum sirtini bezar ekan, uning tuzilişini körsatib beradi va badiiy qiymatini oşiradi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, ornament — bino yoki buyumning ayrim qismlarini bezaş uçun qöllanadigan bezak; yirik tasviriy unsurlar, masalan, monumental haykallar bu tuşunçaga kirmaydi. Naqşlar handasiy şakllar, ösimliklar, odam va hayvon qiyofalaridan ilhomlanadi. Yevroosiyo va Örta Yer dengizi mintaqasida uç ming yildan ortiq davom etib kelgan ösimliksimon bezak an'anasi bor, dunyoning boşqa hududlarida esa köproq handasiy va hayvon tasvirlari ustunlik qiladi. Naqşlar odamlarning atrof-olamga qaraşini ham aks ettiradi: Örta Osiyo köçmanlarida islom kirib kelgunga qadar hayvon tasvirli naqşlar keng tarqalgan bölgan.

ÖzME'ga köra, naqş yo mavhum şakllardan, yo aniq narsalarni uslublaştiriş yöli bilan tuziladi. Xom aşyoga qarab uni işlaşning turli usullari mavjud: öyma (ganç, yoğoç, mis, toş, marmar), böyama (qoğoz, mato, ganç, yoğoç, sopol), tikma (kaştaçilik, zardözlik), zarb va quyma (zargarlik, miskarlik), töqima (gilamçilik) va qadama (inkrustatsiya, panjarasozlik).

Naqşning paydo bölişi haqida aniq ma'lumot yöq; uning tarixi insoniyatning badiiy madaniyati kabi qadimiy. ÖzME'ga köra, arxeologik topilmalar paleolit va neolit davrlaridayoq buyum va qurollarning oddiy handasiy hamda ösimliksimon naqşlar bilan bezatilganini körsatadi. Har bir xalq naqşida tabiiy muhit, ösimlik va hayvonot dunyosi aks etgan: şimoliy ölkalarda arça, çorvadorlarda mol şoxi, dehqonlarda uzum bargi va boşi, ötroq aholida gul, anor, bodom va qalampir tasvirlari köp uçraydi.

Yevropada naqş gotika, barokko, klassitsizm kabi uslublar ta'sirida rivojlanib, Uyğoniş davrida ayniqsa yuksak darajaga yetgan. Inglizça Vikipediyaga köra, XVI–XIX asrlarda Yevropada naqş namunalari jamlangan kitoblar keng tarqalgan; Ouen Jons 1856-yilda turli xalqlar, jumladan islom olami bezaklarini örganib «Ornament grammatikasi» asarini naşr etgan. XX asr boşida esa me'mor Adolf Loos 1908-yilgi «Ornament va jinoyat» manifestida bezaksizlikni taraqqiyot belgisi deb e'lon qilgan. ÖzME ham XIX asr oxiridan paydo bölgan oqimlar naqşdan ataylab kam foydalangani, hatto undan butunlay voz keçganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda naqş san'ati juda qadimiy va öziga xos. Mintaqa naqşlari asosan ikki turga bölinadi: handasiy şakl va çiziqlardan tuzilgan murakkab girih va keng tarqalgan ösimliksimon naqş — islimiy. Har bir naqşning öz qoidasi bor: bölaklar aniq ölçamda va özaro uyğun, ranglar esa did bilan tanlangan bölişi kerak, bu esa ustadan katta mahorat talab qiladi.

Eng qadimgi namunalar asosan me'moriy yodgorliklarda saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda ğiştni turliça terib naqş hosil qiliş san'ati rivojlangan; Özgandagi maqbaralar bunga yorqin misol. XIV–XV asrlarda koşinkor naqşlar yaratilgan — Köhna Urgançdagi Törabek xonim maqbarasi, Samarqanddagi Şohizinda majmuasi bunday bezaklari bilan maşhur. Xiva, Buxoro va Qöqon xonliklari davrida xalq ustalari san'ati yana ravnaq topgan; Xivadagi Toşhovli, Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa saroylari nafis naqşlar bilan bezatilgan.

ÖzME uç yirik naqş maktabini ajratadi. Buxoro naqşi eng murakkab va mukammal hisoblanadi: unda puxta işlangan girihlar, guldon va kosalardan ösib çiqqan gul butalari uyğunlaşgan. Xiva naqşi yulduzsimon girihlar orasiga joylaştirilgan ösimliksimon gullar, barg şaklidagi bezaklarning ziç va rang-barangligi bilan ajralib turadi. Farğona naqşi Marğilon, Qöqon, Xöjand, Namangan kabi şaharlarda şakllangan; unda sodda, ammo yorqin ranglar ustun, devorlarda mehrobsimon panno va hoşiyalar keng qöllanadi. XIX asr oxiri — XX asr boşida bu maktablarga Yevropa naqşlarining ta'siri ham sezilgan.

ÖzME'ga köra, XX asrda amaliy san'at an'analari yangi bosqiçga kötarilgan. Toşkentdagi Alişer Navoiy nomidagi opera va balet teatri, Muqimiy teatri, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oliy Majlis binosi, Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi va boşqa inşootlarning naqşlar bilan bezatilişi qadimiy an'analarning tiklanganidan dalolat beradi. Usta Şirin Murodov, Toşpölat Arslonqulov, Q. Jalilov va boşqa xalq ustalarining asarlari özbek milliy naqqoşligining yorqin namunalariga aylangan. Bugungi naqqoşlar «kundal», «mehrobi», «bodom», «buta», «çorgul», «oygul», «zanjira» kabi an'anaviy naqş turlarini davom ettirib, ularni yangi mazmun bilan boyitmoqda.