Nasafiy Aziziddin

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85-b. — ziyouz.com

Nasafiy Aziziddin (taxallusi; töliq nomi Aziziddin ibn Muhammad Nasafiy) (?, Nasaf — 1263, Yazd, Abarköh) — şoir, tasavvuf falsafasining yirik vakili. Şayx Kubro ta'limoti va Muhyiddin ibn Arabiy tariqatini özaro boğlagan kubraviya maşoyixlaridan biri. Dastlab Nasaf, söng Buxoro madrasalarida ta'lim olgan. Asosan, falsafa va hikmatni örgangan, tib ilmida ham yuksak mahoratga ega bölgan. N. A. 1243— 51 y.lar Xurosonda yetuk oriflardan bölmiş Sa'diddin Hamaviy (Hamuya, 1191 —1252) b-n tanişişi natijasida tasavvuf yöliga kirgan. Elxoniylar Buxoroga hujum qilganda (1272), u yerdan Bahrobod (Xuroson)ga ketgan, Isfahon va Şeroz safaridan söng Yazdning Abarköhida maskan tutgan.

N. A. fors tilida ijod qilgan. «Insoni komil» asari N. A. risolalarining majmuasi ham deb yuritiladi. 1 muqaddima va turli mavzularga bağişlangan 22 risoladan iborat. Undagi risolalarning kupi «Manozil ussoyirin» («Yölovçilar qönalğasi»)ning ba'zi nusxalarida uçraydi. Uşbu asar 556 sahifa bölib, irfon va hikmatlarga oid nozik tuşunçalardan bahs yuritadi. Irfon va hikmat masalalari va asosi haqida yana «Bayot ut-tanzil» nomli kiçik va muxtasar kitobi ham bor. N.A. ning bildirişiça, uning fikr va aqidalari faqat «Maqsad ul-aqso» («Sönggi maqsad») asarida ifodalangan. Asar 8 fasl, 8 bob va 1 xotimadan iborat. Şuningdek, N. A.ning «Zubdat ul-haqoyiq» («Haqiqatlar qaymoği»), «Usul va furu'» («Ildizlar va butoqlar»), «Mabda' va ma'od» [«Asl makon va (unga) qaytiş»], «Miftoh ul-asror» («Sirlar kaliti»), «Nafsi insoniy», «Vahdati vujud» va b. kitoblari çet ellarda çop etilgan. Olam va odam birligi ta'limoti N.A. asarlarining mohiyatini taşkil etadi.

N. A. ijodi arab, ingliz, nemis, fransuz, turk, hind, rus olimlari tomonidan tadqiq etilgan. Qölyozma nusxalari Vena, Leyden, London, Kalkutta, Duşanba, Istanbul, Sankt-Peterburg, Tehron ş.lari kutubxonalarida, Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondida saqlanadi. «Zubdat ul-haqoyiq» asari N. Komilov tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan.

Ad.: Muhammad Nosir. Nasaf va Keş allomalari, T., 2001.

Habib Abdunazar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАСАФИЙ АЗИЗИДДИН (тахаллуси; тўлиқ номи Азизиддин ибн Муҳаммад Насафий) (?, Насаф — 1263, Язд, Абаркўҳ) — шоир, тасаввуф фалсафасининг йирик вакили. Шайх Кубро таълимоти ва Муҳйиддин ибн Арабий тариқатини ўзаро боғлаган кубравия машойихларидан бири. Дастлаб Насаф, сўнг Бухоро мадрасаларида таълим олган. Асосан, фалсафа ва ҳикматни ўрганган, тиб илмида ҳам юксак маҳоратга эга бўлган. Н. А. 1243— 51 й.лар Хуросонда етук орифлардан бўлмиш Саъдиддин Ҳамавий (Ҳамуйа, 1191 —1252) б-н танишиши натижасида тасаввуф йўлига кирган. Элхонийлар Бухорога ҳужум қилганда (1272), у ердан Баҳробод (Хуросон)га кетган, Исфаҳон ва Шероз сафаридан сўнг Язднинг Абаркўҳида маскан тутган.

Н. А. форс тилида ижод қилган. «Инсони комил» асари Н. А. рисолаларининг мажмуаси ҳам деб юритилади. 1 муқаддима ва турли мавзуларга бағишланган 22 рисоладан иборат. Ундаги рисолаларнинг купи «Манозил уссойирин» («Йўловчилар қўналғаси»)нинг баъзи нусхаларида учрайди. Ушбу асар 556 саҳифа бўлиб, ирфон ва ҳикматларга оид нозик тушунчалардан баҳс юритади. Ирфон ва ҳикмат масалалари ва асоси ҳақида яна «Баёт ут-танзил» номли кичик ва мухтасар китоби ҳам бор. Н.А. нинг билдиришича, унинг фикр ва ақидалари фақат «Мақсад ул-ақсо» («Сўнгги мақсад») асарида ифодаланган. Асар 8 фасл, 8 боб ва 1 хотимадан иборат. Шунингдек, Н. А.нинг «Зубдат ул-ҳақойиқ» («Ҳақиқатлар қаймоғи»), «Усул ва фуруъ» («Илдизлар ва бутоқлар»), «Мабдаъ ва маъод» [«Асл макон ва (унга) қайтиш»], «Мифтоҳ ул-асрор» («Сирлар калити»), «Нафси инсоний», «Ваҳдати вужуд» ва б. китоблари чет элларда чоп этилган. Олам ва одам бирлиги таълимоти Н.А. асарларининг моҳиятини ташкил этади.

Н. А. ижоди араб, инглиз, немис, француз, турк, ҳинд, рус олимлари томонидан тадқиқ этилган. Қўлёзма нусхалари Вена, Лейден, Лондон, Калькутта, Душанба, Истанбул, Санкт-Петербург, Теҳрон ш.лари кутубхоналарида, Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондида сақланади. «Зубдат ул-ҳақойиқ» асари Н. Комилов томонидан ўзбек тилига таржима қилинган.

Ад.: Муҳаммад Носир. Насаф ва Кеш алломалари, Т., 2001.

Ҳабиб Абдуназар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.