Nasr
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–93-b. — ziyouz.com
Nasr (arab. — kömak, zafar), proza — adabiy tur; vazn va kofiya singari şe'riyatga xos unsurlarga ega bölmagan yozma nutq mahsuli. Yevropa xalqlari adabiyotida bölganidek, Şarq xalqlari adabiyotida ham N. yozma nutq şakli sifatida şe'riyatga nisbatan keç-rok paydo bölgan. 5—8-a.larga oid Urxun-Yenisey yodgorliklarini turkiy xalqlar adabiyotidagi N.ning eng kad. namunalari, deb hisoblaş mumkin. Şe'riyatning rivojlanişi «Qutadğu bilig» (Yusuf Xos Hojib) va «Hibat ul-haqoyiq» (Ahmad Yugnakiy) kabi dostonlarning yaratilişi b-n birga 10—12-a.larda Abdulmuayyad va Abuali Balxiylarning «Şohnoma», Abdulmuayd Balxiyning «Gerşaspnoma», Homididdin Balxiyning «Makrmati Homidiy», Saidaddin Muhammad Av-fiy Buxoriyning «Javome ul-hikoyot va lavome' ur-rivoyot» («Hikoyalar töplami va rivoyatlar yolqini») singari nasriy asarlari vujudga keldi. 14- a. boşlarida Rabğuziyning «Qisasi Rabğuziy», Navoiyning «Mahbub ulqulub» singari nasriy asarlari, ayniqsa, «Boburnoma»ning yaratilişi b-n özbek adabiyotida milliy N.ning asosiy qirralari nurlanib ketdi. Ammo şunga qaramay, hoz. tuşunçadagi N.ning taraqqiyoti bevosita 20-a. b-n — zamonaviy adabiyotning şaklla-niş va rivojlaniş davri b-n boğliq. Xuddi şu davrda tom ma'nodagi özbek badiiy N.i yaratildi va u adabiy tur sifatida öz şoxobçalariga ega böldi. 20-a. boşlarida vaqtli matbuotning paydo bölişi, gaz. va jur. sahifalarida Çölponning «Qurboni jaholat», «Döxtir Muhammadyor», Qodiriyning «Juvonboz», «Uloqda» singari hikoyalarining yaratilişi, Hamzaning «Yangi saodat», S. Ayniyning «Buxoro jallodlari», «Odina» qissalari, Qodiriyning «Ötgan kunlar» romanining
e'lon qilinişi b-n zamonaviy realistik özbek N.i uzil-kesil şakllandi. Bu N. mumtoz özbek adabiyotidagi N.dan dastavval ijobiy va salbiy qahramonlar obrazi, syujet va kompo-zitsiyasi, badiiy konfliktga egaligi, hayotiy yoki afsonaviy-fantastik vo-qealarni muayyan badiiy til va uslubda tasvirlab berganligi hamda badiiy qonuniyatlarga töla rioya etib yozilgan-ligi b-n farqlanadi.
Agar nasriy nutq yangi paydo bölganida, şe'riy nutq singari, jimjimador va balandparvoz bölgan bölsa, 20-a.ning 1-çoragiga kelib, ortiqça haşamlardan xoli böla boşladi, realistik tasvirning qonun-qoidalariga tobora böysunib bordi. N.ga jonli til xususi-yatlari, prozaizm (maişiy turmuş belgilari), dialektizm (şevaçilik) unsurlari kirib keldi. Badiiy soddalik, ta-biiylik, real hayotga yaqinlaşiş mayli N.ning asosiy mezonlariga aylandi. Şu b-n birga yozuvçilar N.ning badiiy nutq körinişi ekanligini ham unut-madilar. Ular xususiy ijodiy uslublari va yozilayotgan asar xarakteridan kelib çiqqan holda zarur ritm (ohang)ni tanlab, tasvir vositalaridan samarali foydalandilar va foydalanmoqdalar.
Badiiy adabiyot söz san'atidir. Söz N.da ham asosiy tasvir materiali bölib xizmat qiladi. Ammo u, şe'riyatdagi sözdan farqli ölaroq, kitobxonning diqqat-e'tiborini öziga qaratmaydi. Aniqroq aytganda, söz N.da xarakterlar yaratuvçi, roman yoki hikoyadagi badiiy olamni taşkil etuvçi voqealar, harakatlar va b.ning, ya'ni asar syuje-tining badiiy mujassamlanişiga yor-dam beradi; söz N.da tasvir vositasidir. Agar şoir (muallif) sözi ustuvorlik qilgani va personaj sözi ham şoir (muallif) sözi b-n uyğun bölgani uçun şe'riyat monologik hodisa hisoblansa, N. dialogik hodisadir. U öziga rangba-rang, hatto bir-biriga muvofiq bölmagan ovozlarni «yiğib» oladi. Badiiy N.da nosir (muallif), hikoyanavis va personajlarning ovozlari özaro murak-kab aloqaga kirişib, sözga serma'nolik, seryönalişlik xususiyatlarini bağişlaydi. N., şe'riyat singari, real voqelikka özgaça tus berib, öziga xos badiiy olamni yaratadi.
N. adabiy tur sifatida turli şoxobçalardan taşkil topadi. Bu şoxobçalar janr deb ataladi va kuyidagiça tasniflanadi: oçerk, hikoya, qissa, roman, epopeya. Bu janrlarning har biri, öz nav-batida, yangi-yangi körinişlarga bölinadi. Mas, tarixiy roman, biofafik roman, psixologik roman, sarguzaşt roman, ilmiy-fantastik roman va b.
N. b-n nazm yoki şe'riyatning özaro bir-biriga yaqin şakllari ham mavjud. Agar lirik proza yoki lirik N., şuningdek, nasriy şe'r N.ning şe'riyatga xos lirik tuyğu va ohanglar ustuvorlik qilgan körinişlari bölsa, soçma, sarbast şe'r yoki erkin şe'r şe'riyatning N.ga xos belgilariga ega şakllaridir. Agar Qodiriy, Çölpon yoki Oybek romanlarida lirik harorat va nafosat yoğdulari jilva berib tur-sa, Abdulla Qaxdor, Şukur Xolmirza-yev hikoyalarida şafqatsiz realizm un-surlari közga yaqqol taşlanib turadi. Toğay Murod romanlari uslubida esa ritmik N. belgilari ustuvordir. Hoz. özbek N. har tomonlama badiiy yuksaklikka erişgan va jahon N.ining eng yaxşi tajribalari va an'analari b-n boyigan.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАСР (араб. — кўмак, зафар), проза — адабий тур; вазн ва кофия сингари шеъриятга хос унсурларга эга бўлмаган ёзма нутқ маҳсули. Европа халқлари адабиётида бўлганидек, Шарқ халқлари адабиётида ҳам Н. ёзма нутқ шакли сифатида шеъриятга нисбатан кеч-рок пайдо бўлган. 5—8-а.ларга оид Урхун-Енисей ёдгорликларини туркий халқлар адабиётидаги Н.нинг энг кад. намуналари, деб ҳисоблаш мумкин. Шеъриятнинг ривожланиши «Қутадғу билиг» (Юсуф Хос Ҳожиб) ва «Ҳибат ул-ҳақойиқ» (Аҳмад Югнакий) каби достонларнинг яратилиши б-н бирга 10—12-а.ларда Абдулмуайяд ва Абуали Балхийларнинг «Шоҳнома», Абдулмуайд Балхийнинг «Гершаспнома», Ҳомидиддин Балхийнинг «Макрмати Ҳомидий», Саидаддин Муҳаммад Ав-фий Бухорийнинг «Жавоме ул-ҳикоёт ва лавомеъ ур-ривоёт» («Ҳикоялар тўплами ва ривоятлар ёлқини») сингари насрий асарлари вужудга келди. 14- а. бошларида Рабғузийнинг «Қисаси Рабғузий», Навоийнинг «Маҳбуб улқулуб» сингари насрий асарлари, айниқса, «Бобурнома»нинг яратилиши б-н ўзбек адабиётида миллий Н.нинг асосий қирралари нурланиб кетди. Аммо шунга қарамай, ҳоз. тушунчадаги Н.нинг тараққиёти бевосита 20-а. б-н — замонавий адабиётнинг шаклла-ниш ва ривожланиш даври б-н боғлиқ. Худди шу даврда том маънодаги ўзбек бадиий Н.и яратилди ва у адабий тур сифатида ўз шохобчаларига эга бўлди. 20-а. бошларида вақтли матбуотнинг пайдо бўлиши, газ. ва жур. саҳифаларида Чўлпоннинг «Қурбони жаҳолат», «Дўхтир Муҳаммадёр», Қодирийнинг «Жувонбоз», «Улоқда» сингари ҳикояларининг яратилиши, Ҳамзанинг «Янги саодат», С. Айнийнинг «Бухоро жаллодлари», «Одина» қиссалари, Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романининг
эълон қилиниши б-н замонавий реалистик ўзбек Н.и узил-кесил шаклланди. Бу Н. мумтоз ўзбек адабиётидаги Н.дан даставвал ижобий ва салбий қаҳрамонлар образи, сюжет ва компо-зицияси, бадиий конфликтга эгалиги, ҳаётий ёки афсонавий-фантастик во-қеаларни муайян бадиий тил ва услубда тасвирлаб берганлиги ҳамда бадиий қонуниятларга тўла риоя этиб ёзилган-лиги б-н фарқланади.
Агар насрий нутқ янги пайдо бўлганида, шеърий нутқ сингари, жимжимадор ва баландпарвоз бўлган бўлса, 20-а.нинг 1-чорагига келиб, ортиқча ҳашамлардан холи бўла бошлади, реалистик тасвирнинг қонун-қоидаларига тобора бўйсуниб борди. Н.га жонли тил хусуси-ятлари, прозаизм (маиший турмуш белгилари), диалектизм (шевачилик) унсурлари кириб келди. Бадиий соддалик, та-биийлик, реал ҳаётга яқинлашиш майли Н.нинг асосий мезонларига айланди. Шу б-н бирга ёзувчилар Н.нинг бадиий нутқ кўриниши эканлигини ҳам унут-мадилар. Улар хусусий ижодий услублари ва ёзилаётган асар характеридан келиб чиққан ҳолда зарур ритм (оҳанг)ни танлаб, тасвир воситаларидан самарали фойдаландилар ва фойдаланмоқдалар.
Бадиий адабиёт сўз санъатидир. Сўз Н.да ҳам асосий тасвир материали бўлиб хизмат қилади. Аммо у, шеъриятдаги сўздан фарқли ўлароқ, китобхоннинг диққат-эътиборини ўзига қаратмайди. Аниқроқ айтганда, сўз Н.да характерлар яратувчи, роман ёки ҳикоядаги бадиий оламни ташкил этувчи воқеалар, ҳаракатлар ва б.нинг, яъни асар сюже-тининг бадиий мужассамланишига ёр-дам беради; сўз Н.да тасвир воситасидир. Агар шоир (муаллиф) сўзи устуворлик қилгани ва персонаж сўзи ҳам шоир (муаллиф) сўзи б-н уйғун бўлгани учун шеърият монологик ҳодиса ҳисобланса, Н. диалогик ҳодисадир. У ўзига рангба-ранг, ҳатто бир-бирига мувофиқ бўлмаган овозларни «йиғиб» олади. Бадиий Н.да носир (муаллиф), ҳикоянавис ва персонажларнинг овозлари ўзаро мурак-каб алоқага киришиб, сўзга сермаънолик, серйўналишлик хусусиятларини бағишлайди. Н., шеърият сингари, реал воқеликка ўзгача тус бериб, ўзига хос бадиий оламни яратади.
Н. адабий тур сифатида турли шохобчалардан ташкил топади. Бу шохобчалар жанр деб аталади ва куйидагича таснифланади: очерк, ҳикоя, қисса, роман, эпопея. Бу жанрларнинг ҳар бири, ўз нав-батида, янги-янги кўринишларга бўлинади. Мас, тарихий роман, биофафик роман, психологик роман, саргузашт роман, илмий-фантастик роман ва б.
Н. б-н назм ёки шеъриятнинг ўзаро бир-бирига яқин шакллари ҳам мавжуд. Агар лирик проза ёки лирик Н., шунингдек, насрий шеър Н.нинг шеъриятга хос лирик туйғу ва оҳанглар устуворлик қилган кўринишлари бўлса, сочма, сарбаст шеър ёки эркин шеър шеъриятнинг Н.га хос белгиларига эга шаклларидир. Агар Қодирий, Чўлпон ёки Ойбек романларида лирик ҳарорат ва нафосат ёғдулари жилва бериб тур-са, Абдулла Қахдор, Шукур Холмирза-ев ҳикояларида шафқатсиз реализм ун-сурлари кўзга яққол ташланиб туради. Тоғай Мурод романлари услубида эса ритмик Н. белгилари устувордир. Ҳоз. ўзбек Н. ҳар томонлама бадиий юксакликка эришган ва жаҳон Н.ининг энг яхши тажрибалари ва анъаналари б-н бойиган.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.