Nasr
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Nasr (arabça — «kömak», «zafar» ma'nolarini bildiradi), proza — badiiy adabiyotning vazn, qofiya va misralarga bölinişdan xoli nutq şaklidagi turi. Nasr nazm, ya'ni şe'riyatga qarama-qarşi qöyiladi. ÖzME'ga köra, Yevropada ham, Şarqda ham nasr yozma ijod şakli sifatida şe'riyatdan keyinroq rivojlangan.1
Atama va ta'rif
13Rusça Vikipediyaga köra, Yevropa tillaridagi «proza» sözi lotinça «prosa (oratio)» — «töğri, erkin nutq» birikmasidan kelib çiqqan; qadimgi rimliklar ritmga boğlanmagan nutqni şunday atagan. Ayni manba nasr bilan nazm orasida qat'iy çegara yöqligini ta'kidlaydi: misralarga bölingan, lekin ritmsiz matnlar ham, qofiyali va ohangdor, ammo nasriy hisoblanadigan asarlar ham uçraydi. Antik davr va örta asrlar Yevropasida asosiy ğoyaviy-badiiy yuk şe'riyatga tuşgan, nasr esa uzoq vaqt maişiy, notiqlik va ilmiy matnlar bilan boğlangan. Keyinçalik qissa, novella va roman şakllanişi bilan nasr adabiyotning yetakçi turiga aylangan.
Turkiy va özbek nasri tarixi
13ÖzME turkiy xalqlar nasrining eng qadimiy namunalari sifatida 5–8-asrlarga oid Urxun-Enasoy bitiklarini körsatadi. 10–12-asrlarda Movarounnahr va Xurosonda fors tilida «Şohnoma»ning nasriy talqinlari, Muhammad Avfiy Buxoriyning «Javome' ul-hikoyot» kabi töplamlar yaratilgan. Turkiy tilda Rabğuziyning «Qisasi Rabğuziy», Alişer Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asari va ayniqsa «Boburnoma» özbek mumtoz nasrining yuksak namunalari hisoblanadi.
Biroq zamonaviy ma'nodagi özbek badiiy nasri 20-asr boşlarida, vaqtli matbuot paydo bölgan davrda şakllangan. Gazeta va jurnallarda Çölpon va Abdulla Qodiriyning hikoyalari, Hamzaning «Yangi saodat» hamda Sadriddin Ayniyning «Odina» qissalari bosilgan. ÖzME'ga köra, Qodiriyning «Ötgan kunlar» romani e'lon qilinişi bilan realistik özbek nasri uzil-kesil qaror topgan. Yangi nasrda ijobiy va salbiy qahramonlar, syujet, kompozitsiya va badiiy ziddiyat mavjud bölib, u mumtoz nasrdan aynan şu jihatlari bilan ajralib turadi.
Xususiyatlari
13Ilk nasriy matnlar şe'riyat singari bezakli, balandparvoz uslubda bitilgan. ÖzME'ga köra, 20-asrning birinçi çoragidan nasr ortiqça jimjimadorlikdan qutulib, jonli tilga, şevalarga va kundalik turmuş tafsilotlariga yaqinlaşgan; soddalik va tabiiylik asosiy mezonga aylangan.
Nasrda ham söz asosiy tasvir vositasi, lekin u şe'riyatdagidek öziga diqqat tortmaydi: söz qahramon xarakterini, voqealar rivojini, asarning butun olamini yaratişga xizmat qiladi. ÖzME şe'riyatni muallif ovozi ustun bölgan monologik hodisa, nasrni esa muallif, hikoyaçi va personajlar ovozlari tutaşib ketgan dialogik hodisa deb tavsiflaydi.
Janrlari va oraliq şakllar
13Nasrning asosiy janrlari — oçerk, hikoya, qissa, roman va epopeya. Ular yana kiçikroq turlarga bölinadi: tarixiy, biografik, psixologik, sarguzaşt, ilmiy-fantastik roman va boşqalar.
Nasr bilan nazm orasida oraliq şakllar ham bor. Lirik nasr va nasriy şe'rda tuyğu va ohang ustunlik qiladi; soçma va erkin (sarbast) şe'r esa, aksinça, nasrga xos belgilarni özlaştirgan şe'riy şakllardir. ÖzME misol tariqasida Qodiriy, Çölpon va Oybek romanlaridagi lirizmni, Abdulla Qahhor va Şukur Xolmirzayev hikoyalaridagi qattiq realizmni hamda Toğay Murod romanlaridagi ritmik nasrni keltiradi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Nasr // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2714 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APANasr. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2714
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2714
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Прозаru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 92–93-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 92–93-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.