Nasr

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 93–95-b. — ziyouz.com

Nasr — 1) Şaşmakrm majmuasidagi maqomlarning aşula bölimi. N. har bir maqomda muşkilot bölimidan keyin joylaşgan bölib, öz navbatida, şö'balarning 2 katta guruhidan taşkil topadi. Birinçi guruh Saraxbor, Talq-in, Nasr (uz taronalari b-n) hamda yakunlovçi Ufar qismini (Suporişi b-n), ikkinçisi esa, asosan, Savt va Möğulça va şö'balarini öz içiga qamrab oladi; 2) Şaşmakrm majmuasidagi maqomlarning aşula bölimida 1-guruhni taşkil etuvçi şö'balardan biri. N. Saraxbor va Talqin şu'balaridan keyin kelib, söngra Ufarga ulanadi. Şaşmaqomda N. yölida bastalangan jami 14 namuna mavjud. Ular Buzruk makrmida — N.i Uzzol, Nasrulloyi, Rostda — N.i Uşşoq, Navrözi Sabo, Navo maqomida — N.i Bayet, Orazi Navo, Xusayniyi Navo, Dugoxda — N.i Çorgoh, Orazi Dugoh, Husayniyi Dugoh, Segoh maqomida — N.i Segoh, Navrözi Xoro, Navrözi Ajam, Iroqda — Muxayyari Iroq deb nomlanadi. N. yölida bastalangan asarlar Xorazm maqomlari, Farğona—Toşkent maqom turkumlarida ham asosiy örinlardan birini egallaydi. Ötmişda N. aşula yöllarini mufassal ijro etuvçi hofizlarni «nasrçi» deb yuritilgan.

Ravşan Yunusov.

NASR ibn ALI, Nasr (? - 1012) -Movarounnahr ilikxoni (999—1012). Qoraxoniylarti. Buxoroni egallaş b-n Movarounnaxrning bosib olinişini nihoyasiga yetkazgan (999 y. okt.). Somoniylar amiri Abdulmalik ibn Nuh va uning qarindoş-uruğlarini asir qilib, Özgandagi zindonga taşlangan. Şu tariqa qudratli bölgan somoniylar sulolasi qulagan. 1000—1005 y.larda ilik N. ibn A. somoniylar hokimiyatini tiklaşga harakat qilgan Mun-tasirga qarşi kuraşgan va ğalaba qilgan. 1000 y. Mahmud Ğaznaviy N. ibn A. b-n öz yerlari örtasidagi çegaralarni belgilaş töğrisida bitim tuzgan, unga köra, Amudaryo asosiy çegara qilib belgilangan. Natijada somoniylar davlati örnida ikkita yangi davlat taş-kil topgan: birinçisi — Qaşqardan Amudaryogaça çözilgan, Şarqiy Tur-kistonning bir qismini, Yettisuv, Şoş, Farğona va qad. Suğd hududini öz içiga olgan qoraxoniylar; ikkinçisi — Şim. Hindiston çegarasidan tortib Kaspiy dengizining jan. qir-ğoqlarigaça çözilgan, hoz. Afğoniston va Şim.- Şarqiy Eron viloyatlarini öz içiga olgan Ğaznaviylar davlati.

Biroq N. ibn A. Xurosonni bosib oliş niyatidan butunlay voz keçmagandi. 1006 va 1008 y.larda qoraxoniylar Xurosonga ikki marta yuriş qilganlar. 1006 y.dagi yuriş çoğida Mahmud Ğaznaviy Hindistonda edi. Qoraxoniy qöşinlari Balx, Tus va Nişopurni bosib olganlar. Biroq Mahmud Hindistondan qaytib kelib, ularni quvib yuborgan. 1008 y.dagi Balx yaqinidagi jangda Mahmud qöşinida 500 ta fil bor edi. N. ibn A. kuşini tor-mor etilib, qoraxoniylarning Amudaryoning jan.dagi hududlarini egallaş yölidagi harakatlari şu tarzda töxtatilgan. N. ibn A. nixryatda jasur va dovyurak, imon, e'tiqodli şaxs bölib, u haqda köplab rivoyatlar töqilgan. Ja-mol Qarşiynit yozişiça, N. ibn A. buyuk nomdor xoqon, juda köp fazilatlar sohibi bölgan va hijriy 402 y. (1011 — 12)da Özganda vafot etib öşa yerda dafn etilgan.

Ad.: Bartold V.V., Soçineniya, t.2(1), M., 1963; Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv., T., 1988; Samarqand tarixi, 1-j., T., 1971.

NASR ibn AHMAD, Nasr I ibn Asad Somoniy (taxm. 848 — 893) — somoniylar sulolasi boşliği, Samarqand hokimi (865—892). N. ibn A. Norin daryosi böyidagi Haylam qişloğida tu-ğilgan. 874 i. Xuroson hukmdori Muhammad ibn Tohirning ukasi Husayn ibn Tohir Buxoroga bostirib kelgan. Buxoro xalqi zulmga qarşi qözğolon kötargan va N. ibn A. huzuriga elçilar jönatib, somoniylar xonadonidan bir kişini Buxoroga xrkim qilib yuborişni söragan. N. ibn A. uz ukasi Is-moil Comohuuww Buxoroga noib qilib yuborgan. Şundan söng N. ibn A. özini butun Movarounnaxr boşliği deb bilgan va kumuş dirhamlar zarb kildirgan (ilgari dirham tangalar zarb qilişga faqat tohiriylarnmng huquqi bor edi). Ismoil bölsa, akasiga itoat etmay qöygan va ular örtasida 888 y. töqnaşuv bölib N. ibn A. qöşinlari butunlay tor-mor keltirilgan.

NASR ibn AHMAD, Nasr II Ibn Ismoil Somoniy (taxm. 906—943) — Somoniylar davlati hukmdori (914— 943). Davlatni 8 yoşli N. ibn A. nomidan vazir Jayhoniy boşqargan. Bu davrda somoniylar sulolasi içida taxt uçun kuraşlar kuçaygan. N. ibn A. taxtga ötirişi b-n amakisi Ishoq qözğolon kötargan. Xartangda N. ibn A. va Ishoq qöşinlari örtasida jang bölib ötgan. Jangda Ishoq qöşini yengilgan. Xuroson va Nişopurda somoniylarga qarşi şialar qözğolonlari bölib ötgan. Şialar tarğiboti şu qadar avj olganki, xatto N. ibn A.ning özi ham şia mazhabini qabul qilişga majbur bölgan. Bundan norozi bölgan sun-niy ruhoniylar turk gvardiyasi yordamida N. ibn A.ga qarşi fitna uyuştirişgan. Bundan xabar topgan N. ibn A. fitnani foş etib, öz öğli Nuh foydasiga taxtdan voz keçgan.

NASR ibn SAYYOR allaysiy ibn Lays ibn Rofe' ibn Robi'a ibn Juray ibn Auf ibn Amir (taxm. 666—748) — maş-hur arab sarkardasi, Xuroson voliysi (738—748). Arablarning mudariy qabilasidan. 728—29 y.larda Samarqand no-ibi, söngra Balx va butun Xuroson noibi. Kutayba ibn Muslimping Movarounnahrga qilgan yurişlarida iştirok etgan. Tabarişşng yozişiça, Xuroson N. ibn S davrida nihoyatda ravnaq topgan. N. ibn S Movarounnahrni uzil-kesil arablar qöl ostiga ötişiga katta hissa qöşgan. Örta Osiyoda Horis ibn Surayj harakatini bostiriş uçun 738—739 y.larda Samarqand, Çoç, Forob va Far-ğonaga bir neça bor yuriş qilgan. N. ibn S. Movarounnaxrda öz mavqeini mus-tahkamlaş uçun moliya islohotini ötka-zadi, şuningdek, islomni yangi qabul qilgan kişilar jizya soliğidan ozod qilinadilar, barça musulmonlar huquq jihatdan tenglaştirilganlar. Yer egasi, e'tiqodidan qat'i nazar, xiroj tölaşi şart qilib qöyilgan. N. ibn S mahalliy zodagonlar (dehqonlar) yordamida mamlakatni itoatda tutib turişga intilgan. Şu maqsadda u xalifalik tomoniga ötgan yirik dehqonlarning avvalgi imtiyozlarini tiklaydi, buxorhudo/yaning qiziga uylanadi. Ammo şunga qaramay mamlakatdagi xalq ozodlik harakatlariga barham bera olmaydi. Abu Muslim b-n bölgan bir neça jangda mağlubiyatga uçragaç, (q. Abu Muslim harakati), Iroqqa yöl olgan. Isfahon rus-toqlaridan biri Sava (Savat, Savax) da vafot etgan.

Manbalar: Istoriya at-Tabari, T., 1987; Abu Sa'id Gardizi, Zayn al-axbar, T., 1991.

Q.: Abu Muslim harakati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАСР — 1) Шашмакрм мажмуасидаги мақомларнинг ашула бўлими. Н. ҳар бир мақомда мушкилот бўлимидан кейин жойлашган бўлиб, ўз навбатида, шўъбаларнинг 2 катта гуруҳидан ташкил топади. Биринчи гуруҳ Сарахбор, Талқ-ин, Наср (уз тароналари б-н) ҳамда якунловчи Уфар қисмини (Супориши б-н), иккинчиси эса, асосан, Савт ва Мўғулча ва шўъбаларини ўз ичига қамраб олади; 2) Шашмакрм мажмуасидаги мақомларнинг ашула бўлимида 1-гуруҳни ташкил этувчи шўъбалардан бири. Н. Сарахбор ва Талқин шуъбаларидан кейин келиб, сўнгра Уфарга уланади. Шашмақомда Н. йўлида басталанган жами 14 намуна мавжуд. Улар Бузрук макрмида — Н.и Уззол, Насруллойи, Ростда — Н.и Ушшоқ, Наврўзи Сабо, Наво мақомида — Н.и Бает, Орази Наво, Хусайнийи Наво, Дугохда — Н.и Чоргоҳ, Орази Дугоҳ, Ҳусайнийи Дугоҳ, Сегоҳ мақомида — Н.и Сегоҳ, Наврўзи Хоро, Наврўзи Ажам, Ироқда — Мухайяри Ироқ деб номланади. Н. йўлида басталанган асарлар Хоразм мақомлари, Фарғона—Тошкент мақом туркумларида ҳам асосий ўринлардан бирини эгаллайди. Ўтмишда Н. ашула йўлларини муфассал ижро этувчи ҳофизларни «насрчи» деб юритилган.

Равшан Юнусов.

НАСР ибн АЛИ, Наср (? - 1012) -Мовароуннаҳр иликхони (999—1012). Қорахонийларти. Бухорони эгаллаш б-н Мовароуннахрнинг босиб олинишини ниҳоясига етказган (999 й. окт.). Сомонийлар амири Абдулмалик ибн Нуҳ ва унинг қариндош-уруғларини асир қилиб, Ўзгандаги зиндонга ташланган. Шу тариқа қудратли бўлган сомонийлар сулоласи қулаган. 1000—1005 й.ларда илик Н. ибн А. сомонийлар ҳокимиятини тиклашга ҳаракат қилган Мун-тасирга қарши курашган ва ғалаба қилган. 1000 й. Маҳмуд Ғазнавий Н. ибн А. б-н ўз ерлари ўртасидаги чегараларни белгилаш тўғрисида битим тузган, унга кўра, Амударё асосий чегара қилиб белгиланган. Натижада сомонийлар давлати ўрнида иккита янги давлат таш-кил топган: биринчиси — Қашқардан Амударёгача чўзилган, Шарқий Тур-кистоннинг бир қисмини, Еттисув, Шош, Фарғона ва қад. Суғд ҳудудини ўз ичига олган қорахонийлар; иккинчиси — Шим. Ҳиндистон чегарасидан тортиб Каспий денгизининг жан. қир-ғоқларигача чўзилган, ҳоз. Афғонистон ва Шим.- Шарқий Эрон вилоятларини ўз ичига олган Ғазнавийлар давлати.

Бироқ Н. ибн А. Хуросонни босиб олиш ниятидан бутунлай воз кечмаганди. 1006 ва 1008 й.ларда қорахонийлар Хуросонга икки марта юриш қилганлар. 1006 й.даги юриш чоғида Маҳмуд Ғазнавий Ҳиндистонда эди. Қорахоний қўшинлари Балх, Тус ва Нишопурни босиб олганлар. Бироқ Маҳмуд Ҳиндистондан қайтиб келиб, уларни қувиб юборган. 1008 й.даги Балх яқинидаги жангда Маҳмуд қўшинида 500 та фил бор эди. Н. ибн А. кушини тор-мор этилиб, қорахонийларнинг Амударёнинг жан.даги ҳудудларини эгаллаш йўлидаги ҳаракатлари шу тарзда тўхтатилган. Н. ибн А. нихрятда жасур ва довюрак, имон, эътиқодли шахс бўлиб, у ҳақда кўплаб ривоятлар тўқилган. Жа-мол Қаршийнит ёзишича, Н. ибн А. буюк номдор хоқон, жуда кўп фазилатлар соҳиби бўлган ва ҳижрий 402 й. (1011 — 12)да Ўзганда вафот этиб ўша ерда дафн этилган.

Ад.: Бартольд В.В., Сочинения, т.2(1), М., 1963; Материалы по истории Средней и Центральной Азии X — XIX вв., Т., 1988; Самарқанд тарихи, 1-ж., Т., 1971.

НАСР ибн АҲМАД, Наср I ибн Асад Сомоний (тахм. 848 — 893) — сомонийлар сулоласи бошлиғи, Самарқанд ҳокими (865—892). Н. ибн А. Норин дарёси бўйидаги Ҳайлам қишлоғида ту-ғилган. 874 и. Хуросон ҳукмдори Муҳаммад ибн Тоҳирнинг укаси Ҳусайн ибн Тоҳир Бухорога бостириб келган. Бухоро халқи зулмга қарши қўзғолон кўтарган ва Н. ибн А. ҳузурига элчилар жўнатиб, сомонийлар хонадонидан бир кишини Бухорога хрким қилиб юборишни сўраган. Н. ибн А. уз укаси Ис-моил Comohuuww Бухорога ноиб қилиб юборган. Шундан сўнг Н. ибн А. ўзини бутун Мовароуннахр бошлиғи деб билган ва кумуш дирҳамлар зарб килдирган (илгари дирҳам тангалар зарб қилишга фақат тоҳирийларнмнг ҳуқуқи бор эди). Исмоил бўлса, акасига итоат этмай қўйган ва улар ўртасида 888 й. тўқнашув бўлиб Н. ибн А. қўшинлари бутунлай тор-мор келтирилган.

НАСР ибн АҲМАД, Наср II Ибн Исмоил Сомоний (тахм. 906—943) — Сомонийлар давлати ҳукмдори (914— 943). Давлатни 8 ёшли Н. ибн А. номидан вазир Жайҳоний бошқарган. Бу даврда сомонийлар сулоласи ичида тахт учун курашлар кучайган. Н. ибн А. тахтга ўтириши б-н амакиси Исҳоқ қўзғолон кўтарган. Хартангда Н. ибн А. ва Исҳоқ қўшинлари ўртасида жанг бўлиб ўтган. Жангда Исҳоқ қўшини енгилган. Хуросон ва Нишопурда сомонийларга қарши шиалар қўзғолонлари бўлиб ўтган. Шиалар тарғиботи шу қадар авж олганки, хатто Н. ибн А.нинг ўзи ҳам шиа мазҳабини қабул қилишга мажбур бўлган. Бундан норози бўлган сун-ний руҳонийлар турк гвардияси ёрдамида Н. ибн А.га қарши фитна уюштиришган. Бундан хабар топган Н. ибн А. фитнани фош этиб, ўз ўғли Нуҳ фойдасига тахтдан воз кечган.

НАСР ибн САЙЁР аллайсий ибн Лайс ибн Рофеъ ибн Робиъа ибн Журай ибн Ауф ибн Амир (тахм. 666—748) — маш-ҳур араб саркардаси, Хуросон волийси (738—748). Арабларнинг мударий қабиласидан. 728—29 й.ларда Самарқанд но-иби, сўнгра Балх ва бутун Хуросон ноиби. Кутайба ибн Муслимпинг Мовароуннаҳрга қилган юришларида иштирок этган. Табаришшнг ёзишича, Хуросон Н. ибн С даврида ниҳоятда равнақ топган. Н. ибн С Мовароуннаҳрни узил-кесил араблар қўл остига ўтишига катта ҳисса қўшган. Ўрта Осиёда Ҳорис ибн Сурайж ҳаракатини бостириш учун 738—739 й.ларда Самарқанд, Чоч, Фороб ва Фар-ғонага бир неча бор юриш қилган. Н. ибн С. Мовароуннахрда ўз мавқеини мус-таҳкамлаш учун молия ислоҳотини ўтка-зади, шунингдек, исломни янги қабул қилган кишилар жизя солиғидан озод қилинадилар, барча мусулмонлар ҳуқуқ жиҳатдан тенглаштирилганлар. Ер эгаси, эътиқодидан қатъи назар, хирож тўлаши шарт қилиб қўйилган. Н. ибн С маҳаллий зодагонлар (деҳқонлар) ёрдамида мамлакатни итоатда тутиб туришга интилган. Шу мақсадда у халифалик томонига ўтган йирик деҳқонларнинг аввалги имтиёзларини тиклайди, бухорҳудо/янинг қизига уйланади. Аммо шунга қарамай мамлакатдаги халқ озодлик ҳаракатларига барҳам бера олмайди. Абу Муслим б-н бўлган бир неча жангда мағлубиятга учрагач, (қ. Абу Муслим ҳаракати), Ироққа йўл олган. Исфаҳон рус-тоқларидан бири Сава (Сават, Савах) да вафот этган.

Манбалар: История ат-Табари, Т., 1987; Абу Са’ид Гардизи, Зайн ал-ахбар, Т., 1991.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.