Nasrullaxon

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–97-b. — ziyouz.com

Nasrullaxon (1806.1.6 - Buxoro 1860.21.9) — Buxoro amiri (1826 — 1860), manğitlarlan. Amir Haydarning öğli. Otasining hukmronligi davrida Qarşida hokimlik qilgan. Amir Xaydar vafotidan söng hokimiyat uçun kuraşlarda akalari amir Husayn (1797— 1826) va amir Umar (1826y. v.e.)ni oradan kötarib, Buxoro taxtiga ötiradi (1826).

N. öz hukmronligi davrida islom şariati körsatmalariga qat'iy amal qilgan. N. jasur va dovyurak kişi bölganligi bois unga «bahodir», «botir» unvonlari berilgan. N. davlat hokimiyatini mustahkamlaş maqsadida uruğ va qavm boşliqlari bölgan köplab amaldorlarni quyi tabaqalardan çiqqan yoş va ğayratli kişilar b-n almaştirdi. 1837 y.da harbiy sohada islohotlar ötkazib, öz qöşinining jangovar holatini yaxşiladi. Har biri 800 kişidan iborat 50 ta sarbozlar böluklari va 250 kişilik töpçilar guruhi taşkil qilingan. Muntazam piyoda qöşinining soni 40000 kişidan ortiq bölgan.

N. Xiva va Qöqon xonliklarini Buxoro atrofida birlaştirişga uringan. Mamlakatning hududiy yaxlitligini tiklaş uçun Qöqon xonlari tomonidan tortib olingan Xöjand, Ura-tepa, Toşkent, Jizzax va Zominni Buxoro amirligiga qaytardi (1840—42). Farğona vodiysi ulamolarining tala-bi b-n Qöqonga yuriş qilib, xonlik hududini egallagan (1842). Biroq u Qöqon xoni Muhammad Alixotş qatl qiliş b-n çeklanmasdan, uning onasi — maşhur şoira Nodirabetmnp ham öldirtiradi. N. tomonidan Qöqonga Ibrohim parvonaçi manğitning noib qilib qoldirilişi salbiy oqibatlarga olib kelgan. Noib mahal-liy aholiga zulm ötkazib, soliklarni köpaytirdi. Natijada tez orada Qöqon qöldan ketadi. N. Marvni ham Buxoroga böysindiradi (1843). Şuningdek, N. qöşini 20 y.da olib borgan 32 ta harbiy yurişidan söng Şaxrisabzni uzil-kesil egallagan (1856). Şahrisabz markaziy hokimiyatga böysungaç, u sulh ramzi sifatida mahalliy hukmdor Iskandar Valloma (valine'ma)ning singlisi Kenagasxonimga uylandi.

N. hukmronlik qilgan yillar Turkiston mintaqasida Rossiya-Angliya man-faatlari özaro töqnaşgan davr hisoblanadi.

N. tomonidan va uning davrida Buxoroda Qozi Hasanxöja, Olimjonboy, Eşoni Pir, Mirzo Ubayd, Modorixon, Ismoilxöja (1829) Aliy Çöbin, Mirzo Abdulğaffor, Tojiddin madrasalari (1860) qurildi, Xalifa Xudoydod me'moriy majmuasining qurilişi yakunlandi (1855). Bu paytda tarixçi Muhammad Mirolim Buxoriy «Fathnomai sultoniy» («Sulton fathnomasi») asarini yozgan. Keyinçalik maşhur alloma bölib yetişgan yoş

Ahmad Doniş N. nazariga tuşib, sa-royga xizmatga olingan. N. Buxoroda dafn etilgan.

Ad.: Traktat Axmad Donişa «Istoriya man-gitskoy dinastii». Duşanbe, 1967; Mirza Abdal'azim Sami. Tarixi salatin-i mangitiyya. M., 1962; Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАСРУЛЛАХОН (1806.1.6 - Бухоро 1860.21.9) — Бухоро амири (1826 — 1860), манғитларлан. Амир Ҳайдарнинг ўғли. Отасининг ҳукмронлиги даврида Қаршида ҳокимлик қилган. Амир Хайдар вафотидан сўнг ҳокимият учун курашларда акалари амир Ҳусайн (1797— 1826) ва амир Умар (1826й. в.э.)ни орадан кўтариб, Бухоро тахтига ўтиради (1826).

Н. ўз ҳукмронлиги даврида ислом шариати кўрсатмаларига қатъий амал қилган. Н. жасур ва довюрак киши бўлганлиги боис унга «баҳодир», «ботир» унвонлари берилган. Н. давлат ҳокимиятини мустаҳкамлаш мақсадида уруғ ва қавм бошлиқлари бўлган кўплаб амалдорларни қуйи табақалардан чиққан ёш ва ғайратли кишилар б-н алмаштирди. 1837 й.да ҳарбий соҳада ислоҳотлар ўтказиб, ўз қўшинининг жанговар ҳолатини яхшилади. Ҳар бири 800 кишидан иборат 50 та сарбозлар бўлуклари ва 250 кишилик тўпчилар гуруҳи ташкил қилинган. Мунтазам пиёда қўшинининг сони 40000 кишидан ортиқ бўлган.

Н. Хива ва Қўқон хонликларини Бухоро атрофида бирлаштиришга уринган. Мамлакатнинг ҳудудий яхлитлигини тиклаш учун Қўқон хонлари томонидан тортиб олинган Хўжанд, Ура-тепа, Тошкент, Жиззах ва Зоминни Бухоро амирлигига қайтарди (1840—42). Фарғона водийси уламоларининг тала-би б-н Қўқонга юриш қилиб, хонлик ҳудудини эгаллаган (1842). Бироқ у Қўқон хони Муҳаммад Алихотш қатл қилиш б-н чекланмасдан, унинг онаси — машҳур шоира Нодирабетмнп ҳам ўлдиртиради. Н. томонидан Қўқонга Иброҳим парвоначи манғитнинг ноиб қилиб қолдирилиши салбий оқибатларга олиб келган. Ноиб маҳал-лий аҳолига зулм ўтказиб, соликларни кўпайтирди. Натижада тез орада Қўқон қўлдан кетади. Н. Марвни ҳам Бухорога бўйсиндиради (1843). Шунингдек, Н. қўшини 20 й.да олиб борган 32 та ҳарбий юришидан сўнг Шахрисабзни узил-кесил эгаллаган (1856). Шаҳрисабз марказий ҳокимиятга бўйсунгач, у сулҳ рамзи сифатида маҳаллий ҳукмдор Искандар Валлома (валинеъма)нинг синглиси Кенагасхонимга уйланди.

Н. ҳукмронлик қилган йиллар Туркистон минтақасида Россия-Англия ман-фаатлари ўзаро тўқнашган давр ҳисобланади.

Н. томонидан ва унинг даврида Бухорода Қози Ҳасанхўжа, Олимжонбой, Эшони Пир, Мирзо Убайд, Модорихон, Исмоилхўжа (1829) Алий Чўбин, Мирзо Абдулғаффор, Тожиддин мадрасалари (1860) қурилди, Халифа Худойдод меъморий мажмуасининг қурилиши якунланди (1855). Бу пайтда тарихчи Муҳаммад Миролим Бухорий «Фатҳномаи султоний» («Султон фатҳномаси») асарини ёзган. Кейинчалик машҳур аллома бўлиб етишган ёш

Аҳмад Дониш Н. назарига тушиб, са-ройга хизматга олинган. Н. Бухорода дафн этилган.

Ад.: Трактат Ахмад Дониша «История ман-гытской династии». Душанбе, 1967; Мирза Абдал’азим Сами. Тарихи салатин-и мангитиййа. М., 1962; Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1-қисм, Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.