Natriy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 100–102-b. — ziyouz.com
Natriy (arab, natrun, yun. nitron — tabiiy soda; lot. natrium), Na — Mendeleyev davriy sistemasining 1 guruhiga mansub kimyoviy element. Işkr-riy metall. Tartib rakami 11, at. m. 22,9898. Bitta tabiiy izotopi 23Na bor. Sun'iy radioaktiv izotoplaridan 23Na va 24Na muhim. N.ning tabiiy birikmalari — oş tuzi NaCl, soda Na2CO3 qadimdan ma'lum. Metall holidagi N.ni 1807 y.da ingliz olimi G. Devi öyuvçi natriyni elektrolizlab ajratib olgan. Massa jihatdan Yer pöstining 2,64% ini taşkil qiladi. Quyoş atmosferasi va yulduzlararo fazoda N. borligi aniqlangan. Dengiz suvida 1,5-1016 t N. bor. N. tabiatda faqat bi-rikma (tuzlar) holida uçraydi. Ulardan eng muhimlari: natriy xlorid, ya'ni oş tuzi (toş tuz, galit) NaCl, natriy sulfat (mirabilit, glauber tuzi) Na2SO410H2O, natriy nitrat (çili selitrasi) NaNO3, natriy sulfat (tenardit) Na2SO4, trona NaH(CO3)2, natriy alyuminiy geksaftorid (kriolit) 3NaF-AlF3, natriy tetraborat (bura — tinkal) №2B4O710H2Ovab. Bundan taşqari, N. Sa, Sr, Ba, Mg, A1 va nodir-yer elementlari b-n birgalikda köpgina tabiiy silikatlar tarkibiga kiradi. N. ösimliklar (böyimodaron, dengiz öti) tarkibida ham bor. Odam va hayvonlar organizmida birikmalar holida böladi. Mac, H. ionlari odam qoni plazmasida 0,320%, suyakda 0,6%, muskul töqimasida 0,6—1,5% ni taşkil kiladi. Organizmda sarf qilingan N. örnini töldiriş uçun kişi sutkasiga 4—5 g oş tuzi iste'mol qilişi lozim. N. konlari yer yuzida keng tarqalgan. Özbekistonda Surxon-daryo viloyatida va Qoraqalpoğistonda katta oş tuzi konlari bor.
N. — kumuş kabi oq, yumşoq metall; piçoq b-n oson kesiladi. Ziçligi 0,968 g/sm3 (20° da), suyuqlaniş t-rasi 97,83°, qaynaş t-rasi 882,9°. Kimyoviy jihatdan juda faol. Havoda oson oksidlanadi. Suv b-n şiddatli reaksiyaga kirişib (reaksiya ba'zan portlaş b-n boradi), natriy gidroksid NaOH va H2 hosil qiladi. Vodorod, kislorod, galogenlar, oltingugurt, uglerod va b. b-n reaksiyaga kirişa oladi. N. suyuq ammiakda yaxşi eriydi. Köpgina metallar b-n qotişmalar beradi.
N. oş tuzi NaCl ni elektrolizlab olinadi. N. juda faol metall bölgani uçun kerosinda saqlanişi kerak. Uni kavşarlab bekitilgan idiş yoki maxsus sisternada taşiş mumkin. N.ni işlatişda maxsus korjoma, qölqop kiyib, közoynak taqiş lozim. Iş joyi yonğinga qarşi vositalar b-n jihozlanişi zarur. N. bor joyda yonğinni suv b-n öçiriş mumkin emas, aks holda portlaş yuz beradi.
N. (özi yoki qotişmasi) aviatsiya dvi-gatellarida, yadro reaktorlarida, maxsus yoritkiçlarda, metallurgiyada (qay-taruvçi sifatida va qotişmalar olişda) va tetraetilqörğoşin olişda, birikmalari tibbiyotda kasalliklarni davolaşda, q.x.da öğit sifatida işlatiladi.
Natriy birikmalari. Natriy bikarbonat, içimlik soda — NaHCO3 rangsiz monoklin panjarali kristall modda, ziçligi 2,16—2,22 g/sm3. Kizdirilganda 50° dayoq özidan karbonat angidrid CO2 ni çiqara boşlaydi. 100—150° da butunlay parçala-nib, natriy karbonat Na- 2CO3 ga aylanadi. Suvda 20° da 8,8%, 60° da 14,1% eriydi. Natriy karbonatga CO2 ta'sir ettirib olinadi. Oziq-ovqat sanoatida, tibbiyotda va öt öçiruvçi modda sifatida işlatiladi (q. Soda).
Natriy bromid, NaBr — bromid kislota (NVg)ning natriyli tuzi. Rangsiz gigroskopik kristall modda, ziçligi 3,20 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 747°, kaynaş t-rasi 1390°. Suvda yaxşi eriydi, 30° dan past t-rada NaBr-2H2O holida kristallanadi. NaOH eritmasi Vg ta'sir ettirib olinadi. Optik material sifatida, tibbiyotda va fo-tografiyada işlatiladi.
Natriy yodid, Nal — rangsiz kristall modda, ziçligi 3,665 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 662°, kaynaş t-rasi 1307°. Yoruğlikda xavodagi kislorod b-n oksidlanib, erkin yod ajratib sarğayadi. Suvda 20° da 64,1%, 100° da 75,1% eriydi. Suv b-n kristallogid-ratlar hosil qiladi: Nal-5H2O, NaI-2H2O. Metil va etil spirtida, atsetonda eriydi. Fe3lH b-n NaCO3 örtasidagi almaşiş reaksiyasi asosida olinadi. Tibbiyotda yod preparati sifatida qöllanadi.
Natriy silikatlar — silikat kislotalarning natriyli tuzlari, natriy metasilikat (Na2SiO3), natriy ortosilikat (Na4SiO4), natriy pirosilikat (Na6Si07), natriy bisilikat (Na2SiO5), natriy trisilikat (Na2Si3O7). Suvda eriganda quyuq kolloid eritma hosil qiladi. Natriy me-tasilikatning 1, 5, 6, 8 va 9 molekula suvli, natriy pirosilikatning 3,5 va 11 molekula suvli kislotallogidratlari mavjud.
Natriy metasilikat şişasimon amorf modda. Ziçligi 2,614 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 1089°. Natriy ortosilikatning 2 ta modifikatsiyasi bor, bir turdan ikkinçi turga aylaniş t-rasi 960°; suyuklaniş t-rasi 1118° (parçalanadi). Natriy pirosilikat ötkir qirrali plas-tinkasimon kristall modda. Ziçligi 2,96 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 1115°. Natriy bisilikat romb panja-rali kristall modda. Ziçligi 2,496 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 874°. Natriy trisilikat monoklin panjarali kristall modda. Ziçligi 2,467 g/sm3, suyuklaniş t-rasi 700°. N.s. tegişli tarkibli şişalarni kristallaş yöli b-n olinadi. Şişa, alyumosilikat katalizatorlar, seolitlar, şuningdek, suyuq şişa i.ç.da qöllanadi.
Natriy tiosulfat (natriy giposulfit), Na2S2O32H2O — rangsiz, yaltiroq kristall modda, ziçligi 2,119 g/ sm3. Suvsiz Na2S2O3 ok, poroşok, oçiq havoda faqat bir neça kun barqaror. Nam havoda tez oksidlanadi. Spirtda erimaydi. 100 g suvda 20° da 70,2 g eriydi. Suvdagi eritmasi havodan kislorod yutadi . Oltingugurtni natriy sulfatning issiq eritmasida eritib: Na2SO3+S=Na2S2O3; natriy gidrosulfidni natriy bi-sulfitga ta'sir ettirib: 2NaHS + 4NaHSO3 = 3Na2S2O3+ ZN2O va b. usullarda olinadi. Fotografiyada, töqimaçilikda, könçilikda, tibbiyo-tda, şuningdek, analitik kimyoda reaktiv sifatida işlatiladi.
Natriy fosfatlar — meta-, orto- va pirofosfat kislotalarning natriy tuzlari. Ortofosfat kislota uç xil fosfat hosil qiladi, Mas, mononatriy fosfat (NaH2PO4), dinatriy fosfat (Na2HPO4); trinatriy fosfat (Na3PO4). Agar NaH2PO4 qizdirilsa, özidan suv çiqarib natri y gidropirofosfat (Na2H2P2O7) ga, yanada kuçliroq qizdirilsa, polimer modda — natriy geksametafosfat (NaPO3)6 ga aylanadi. Agar Na2HPO4 qizdirilsa, natriy pirofosfat (Na4P2O7) hosil böladi. N.f. suvni yumşatişda, rudalarni boyitişda, töqimaçilik, kön, oziq-ovqat sanoatlarida, fotografiyada, elektrolizda va b. soxalarda qöllanadi.
Q.: Soda
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАТРИЙ (араб, натрун, юн. nitron — табиий сода; лот. natrium), Na — Менделеев даврий системасининг 1 гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Ишкр-рий металл. Тартиб раками 11, ат. м. 22,9898. Битта табиий изотопи 23Na бор. Сунъий радиоактив изотопларидан 23Na ва 24Na муҳим. Н.нинг табиий бирикмалари — ош тузи NaCl, сода Na2CO3 қадимдан маълум. Металл ҳолидаги Н.ни 1807 й.да инглиз олими Г. Дэви ўювчи натрийни электролизлаб ажратиб олган. Масса жиҳатдан Ер пўстининг 2,64% ини ташкил қилади. Қуёш атмосфераси ва юлдузлараро фазода Н. борлиги аниқланган. Денгиз сувида 1,5-1016 т Н. бор. Н. табиатда фақат би-рикма (тузлар) ҳолида учрайди. Улардан энг муҳимлари: натрий хлорид, яъни ош тузи (тош туз, галит) NaCl, натрий сульфат (мирабилит, глаубер тузи) Na2SO410H2O, натрий нитрат (чили селитраси) NaNO3, натрий сульфат (тенардит) Na2SO4, трона NaH(CO3)2, натрий алюминий гексафторид (криолит) 3NaF-AlF3, натрий тетраборат (бура — тинкал) №2В4О710Н2Оваб. Бундан ташқари, Н. Са, Sr, Ba, Mg, A1 ва нодир-ер элементлари б-н биргаликда кўпгина табиий силикатлар таркибига киради. Н. ўсимликлар (бўйимодарон, денгиз ўти) таркибида ҳам бор. Одам ва ҳайвонлар организмида бирикмалар ҳолида бўлади. Mac, H. ионлари одам қони плазмасида 0,320%, суякда 0,6%, мускул тўқимасида 0,6—1,5% ни ташкил килади. Организмда сарф қилинган Н. ўрнини тўлдириш учун киши суткасига 4—5 г ош тузи истеъмол қилиши лозим. Н. конлари ер юзида кенг тарқалган. Ўзбекистонда Сурхон-дарё вилоятида ва Қорақалпоғистонда катта ош тузи конлари бор.
Н. — кумуш каби оқ, юмшоқ металл; пичоқ б-н осон кесилади. Зичлиги 0,968 г/см3 (20° да), суюқланиш т-раси 97,83°, қайнаш т-раси 882,9°. Кимёвий жиҳатдан жуда фаол. Ҳавода осон оксидланади. Сув б-н шиддатли реакцияга киришиб (реакция баъзан портлаш б-н боради), натрий гидроксид NaOH ва Н2 ҳосил қилади. Водород, кислород, галогенлар, олтингугурт, углерод ва б. б-н реакцияга кириша олади. Н. суюқ аммиакда яхши эрийди. Кўпгина металлар б-н қотишмалар беради.
Н. ош тузи NaCl ни электролизлаб олинади. Н. жуда фаол металл бўлгани учун керосинда сақланиши керак. Уни кавшарлаб бекитилган идиш ёки махсус цистернада ташиш мумкин. Н.ни ишлатишда махсус коржома, қўлқоп кийиб, кўзойнак тақиш лозим. Иш жойи ёнғинга қарши воситалар б-н жиҳозланиши зарур. Н. бор жойда ёнғинни сув б-н ўчириш мумкин эмас, акс ҳолда портлаш юз беради.
Н. (ўзи ёки қотишмаси) авиация дви-гателларида, ядро реакторларида, махсус ёриткичларда, металлургияда (қай-тарувчи сифатида ва қотишмалар олишда) ва тетраэтилқўрғошин олишда, бирикмалари тиббиётда касалликларни даволашда, қ.х.да ўғит сифатида ишлатилади.
Натрий бирикмалари. Натрий бикарбонат, ичимлик сода — NaHCO3 рангсиз моноклин панжарали кристалл модда, зичлиги 2,16—2,22 г/см3. Киздирилганда 50° даёқ ўзидан карбонат ангидрид СО2 ни чиқара бошлайди. 100—150° да бутунлай парчала-ниб, натрий карбонат Na- 2CO3 га айланади. Сувда 20° да 8,8%, 60° да 14,1% эрийди. Натрий карбонатга СО2 таъсир эттириб олинади. Озиқ-овқат саноатида, тиббиётда ва ўт ўчирувчи модда сифатида ишлатилади (қ. Сода).
Натрий бромид, NaBr — бромид кислота (НВг)нинг натрийли тузи. Рангсиз гигроскопик кристалл модда, зичлиги 3,20 г/см3, суюқланиш т-раси 747°, кайнаш т-раси 1390°. Сувда яхши эрийди, 30° дан паст т-рада NaBr-2H2O ҳолида кристалланади. NaOH эритмаси Вг таъсир эттириб олинади. Оптик материал сифатида, тиббиётда ва фо-тографияда ишлатилади.
Натрий йодид, Nal — рангсиз кристалл модда, зичлиги 3,665 г/см3, суюқланиш т-раси 662°, кайнаш т-раси 1307°. Ёруғликда хаводаги кислород б-н оксидланиб, эркин йод ажратиб сарғаяди. Сувда 20° да 64,1%, 100° да 75,1% эрийди. Сув б-н кристаллогид-ратлар ҳосил қилади: Nal-5H2O, NaI-2H2O. Метил ва этил спиртида, ацетонда эрийди. Fe3lH б-н NaCO3 ўртасидаги алмашиш реакцияси асосида олинади. Тиббиётда йод препарати сифатида қўлланади.
Натрий силикатлар — силикат кислоталарнинг натрийли тузлари, натрий метасиликат (Na2SiO3), натрий ортосиликат (Na4SiO4), натрий пиросиликат (Na6Si07), натрий бисиликат (Na2SiO5), натрий трисиликат (Na2Si3O7). Сувда эриганда қуюқ коллоид эритма ҳосил қилади. Натрий ме-тасиликатнинг 1, 5, 6, 8 ва 9 молекула сувли, натрий пиросиликатнинг 3,5 ва 11 молекула сувли кислоталлогидратлари мавжуд.
Натрий метасиликат шишасимон аморф модда. Зичлиги 2,614 г/см3, суюкланиш т-раси 1089°. Натрий ортосиликатнинг 2 та модификацияси бор, бир турдан иккинчи турга айланиш т-раси 960°; суюкланиш т-раси 1118° (парчаланади). Натрий пиросиликат ўткир қиррали плас-тинкасимон кристалл модда. Зичлиги 2,96 г/см3, суюкланиш т-раси 1115°. Натрий бисиликат ромб панжа-рали кристалл модда. Зичлиги 2,496 г/см3, суюкланиш т-раси 874°. Натрий трисиликат моноклин панжарали кристалл модда. Зичлиги 2,467 г/см3, суюкланиш т-раси 700°. Н.с. тегишли таркибли шишаларни кристаллаш йўли б-н олинади. Шиша, алюмосиликат катализаторлар, цеолитлар, шунингдек, суюқ шиша и.ч.да қўлланади.
Натрий тиосульфат (натрий гипосульфит), Na2S2O32H2O — рангсиз, ялтироқ кристалл модда, зичлиги 2,119 г/ см3. Сувсиз Na2S2O3 ок, порошок, очиқ ҳавода фақат бир неча кун барқарор. Нам ҳавода тез оксидланади. Спиртда эримайди. 100 г сувда 20° да 70,2 г эрийди. Сувдаги эритмаси ҳаводан кислород ютади . Олтингугуртни натрий сульфатнинг иссиқ эритмасида эритиб: Na2SO3+S=Na2S2O3; натрий гидросульфидни натрий би-сульфитга таъсир эттириб: 2NaHS + 4NaHSO3 = 3Na2S2O3+ ЗН2О ва б. усулларда олинади. Фотографияда, тўқимачиликда, кўнчиликда, тиббиё-тда, шунингдек, аналитик кимёда реактив сифатида ишлатилади.
Натрий фосфатлар — мета-, орто- ва пирофосфат кислоталарнинг натрий тузлари. Ортофосфат кислота уч хил фосфат ҳосил қилади, Мас, мононатрий фосфат (NaH2PO4), динатрий фосфат (Na2HPO4); тринатрий фосфат (Na3PO4). Агар NaH2PO4 қиздирилса, ўзидан сув чиқариб натри й гидропирофосфат (Na2H2P2O7) га, янада кучлироқ қиздирилса, полимер модда — натрий гексаметафосфат (NaPO3)6 га айланади. Агар Na2HPO4 қиздирилса, натрий пирофосфат (Na4P2O7) ҳосил бўлади. Н.ф. сувни юмшатишда, рудаларни бойитишда, тўқимачилик, кўн, озиқ-овқат саноатларида, фотографияда, электролизда ва б. сохаларда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.