Naturalizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–105-b. — ziyouz.com
Naturalizm (frans. naturalizme, lot. naturalis — tabiiy) — 19-a.ning oxirgi çoragida Yevropa va AQŞ adabiyoti va san'atida yuzaga kelgan oqim va ijodiy metod; real borliqni obyektiv, aniq va hissiz aks ettirişga intilgan. N. tabiiy fanlarda erişilgan muhim muvaffaqiyatlar ta'sirida yuzaga kelgan. Asosiy tasvir obyekti — inson, uning tabiiy va fiziologik hayot tarzi; tabiat va atrof muhitni uning maişiy va moddiy muhiti deb bilgan. Bu esa, öz navbatida, badiiy imkoniyatlari çeklangan badiiy mada-niyat taraqqiyotini ta'minladi: Fransiyada E.Mane, E. Dega, A.Tuluzlotrek; Belgiyada K. Menye, P.Polyus; Germaniyada M. Liberman, X. Bartels, K. Kolvits; Italiyada verizm vakili V.Vela va b. Tasviriy san'atda N. borliqni ğoyaviy mazmunsiz, badiiy umumlaşma va tanlaşlardan holi, taşki ji-hatdan aynan hayotiy aks ettiradi. Lönda, yuzaki tasvirlaş, ikkinçi darajali ba-tafeillik, oddiy köçiriş 1820—30 y.lardayoq namoyon böddi (ayniqsa, fransuz rassomlari P.Deloroş, O. Berne va b.), akademik tasvirlaş b-n osongina qöşilib salon san'atining köplab turlarini yuzaga keltirdi. 19-a. örtalaridan N. tarixiy, diniy va majoziy janrlardagi an'anaviy kötarinkilik tu-şunçalari qasddan «pasaytirib» maişiy dalillarda izoqlangan jöngina hayotga keltirilişi öziga xos voqea böldi.
Adabiyotda N. inson xarakterini ilmiy (eksperimental) örganişni maqsad qilib qöydi. Adabiy-badiiy asarga «insoniy hujjat» deb qaraldi. N. dastlab Fransiyada paydo böldi. Fransuz adibi Emil Zolya özining «Eksperimental roman» (1880), «Naturalist romançilar», «Teatrda naturalizm», «Dramaturglarimiz» (1881) asarlarida N.ni ijodiy metod sifatida asoslab berdi, E. Zolya atrofida naturalistok maktab vujudga keldi (G. Mopassan, P. Aleksis, A. Dode va b.). J. Şanflyori, L.E.Dyurançi, G.Flober, aka-uka E. va J. Gonkurlar, P. Amp (Fransiya), A.Xold (Germaniya) va b. ham N. nazariyasini rivojlantirişga katta hissa qöşdilar.
Naturalistlarning ayrim tasvir prinsiplariga, insonni axloqiy jihatdan yalanğoç holatda körsatişlariga, tasvir obyektini tanlaşga ehtiyoj yöqligi xususidagi qaraşlariga tanqidiy munosabatlar bildirilgan. Ayni çoğda, uşbu oqimning dunyo ada-biynazariy tafakkuri tarixidagi mavjud voqelik ekani tan olingan; mavzu doirasining kengligi, yangiça tasvir usullari, şaxs va olomon munosabatlarini örganganlari ijobiy hodisa sifatida baholangan.
Fransuz adabiy muhitida paydo bölgan N. ta'siri, ma'lum vaqt ötgaç, boşqa mamlakatlarda ham sezilgan. Jumladan, N.ning Germaniyada A. Xols, G. Gauptman, Angliyada J.Mur, JTissing, AQŞda S.Kreyn, F.Nor-ris, X.Garlend kabi namoyandalari bor edi. Garçand Rossiya adabiy muxitida «naturalizm» atamasi bevosita qöllan-magan bölsa ham, bu oqim ta'siri D.Ye. Maminsibiryak, P. D. Boborikin ijodida seziladi. N.ga xos ayrim unsurlar boşqa ijodiy metodlar asosida yozilgan turli badiiy asarlarda ham uçraşi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАТУРАЛИЗМ (франц. naturalizme, лот. naturalis — табиий) — 19-а.нинг охирги чорагида Европа ва АҚШ адабиёти ва санъатида юзага келган оқим ва ижодий метод; реал борлиқни объектив, аниқ ва ҳиссиз акс эттиришга интилган. Н. табиий фанларда эришилган муҳим муваффақиятлар таъсирида юзага келган. Асосий тасвир объекти — инсон, унинг табиий ва физиологик ҳаёт тарзи; табиат ва атроф муҳитни унинг маиший ва моддий муҳити деб билган. Бу эса, ўз навбатида, бадиий имкониятлари чекланган бадиий мада-ният тараққиётини таъминлади: Францияда Э.Мане, Э. Дега, А.Тулузлотрек; Бельгияда К. Менье, П.Полюс; Германияда М. Либерман, X. Бартельс, К. Кольвиц; Италияда веризм вакили В.Вела ва б. Тасвирий санъатда Н. борлиқни ғоявий мазмунсиз, бадиий умумлашма ва танлашлардан ҳоли, ташки жи-ҳатдан айнан ҳаётий акс эттиради. Лўнда, юзаки тасвирлаш, иккинчи даражали ба-тафеиллик, оддий кўчириш 1820—30 й.лардаёқ намоён бўдди (айниқса, француз рассомлари П.Делорош, О. Берне ва б.), академик тасвирлаш б-н осонгина қўшилиб салон санъатининг кўплаб турларини юзага келтирди. 19-а. ўрталаридан Н. тарихий, диний ва мажозий жанрлардаги анъанавий кўтаринкилик ту-шунчалари қасддан «пасайтириб» маиший далилларда изоқланган жўнгина ҳаётга келтирилиши ўзига хос воқеа бўлди.
Адабиётда Н. инсон характерини илмий (экспериментал) ўрганишни мақсад қилиб қўйди. Адабий-бадиий асарга «инсоний ҳужжат» деб қаралди. Н. дастлаб Францияда пайдо бўлди. Француз адиби Эмиль Золя ўзининг «Экспериментал роман» (1880), «Натуралист романчилар», «Театрда натурализм», «Драматургларимиз» (1881) асарларида Н.ни ижодий метод сифатида асослаб берди, Э. Золя атрофида натуралисток мактаб вужудга келди (Г. Мопассан, П. Алексис, А. Доде ва б.). Ж. Шанфлёри, Л.Э.Дюранчи, Г.Флобер, ака-ука Э. ва Ж. Гонкурлар, П. Амп (Франция), А.Хольд (Германия) ва б. ҳам Н. назариясини ривожлантиришга катта ҳисса қўшдилар.
Натуралистларнинг айрим тасвир принципларига, инсонни ахлоқий жиҳатдан яланғоч ҳолатда кўрсатишларига, тасвир объектини танлашга эҳтиёж йўқлиги хусусидаги қарашларига танқидий муносабатлар билдирилган. Айни чоғда, ушбу оқимнинг дунё ада-бийназарий тафаккури тарихидаги мавжуд воқелик экани тан олинган; мавзу доирасининг кенглиги, янгича тасвир усуллари, шахс ва оломон муносабатларини ўрганганлари ижобий ҳодиса сифатида баҳоланган.
Француз адабий муҳитида пайдо бўлган Н. таъсири, маълум вақт ўтгач, бошқа мамлакатларда ҳам сезилган. Жумладан, Н.нинг Германияда А. Хольц, Г. Гауптман, Англияда Ж.Мур, ЖТиссинг, АҚШда С.Крейн, Ф.Нор-рис, Х.Гарленд каби намояндалари бор эди. Гарчанд Россия адабий мухитида «натурализм» атамаси бевосита қўллан-маган бўлса ҳам, бу оқим таъсири Д.Е. Маминсибиряк, П. Д. Боборикин ижодида сезилади. Н.га хос айрим унсурлар бошқа ижодий методлар асосида ёзилган турли бадиий асарларда ҳам учраши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.