Neft

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–188-b. — ziyouz.com

Neft (turkça neft, fors, neft), qoramoy — suyuq yonuvçi qazilma boylik, organik birikmalarning, asosan, uglevodorodlarning murakkab aralaşmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2—2,0 km çukurlikdagi yer osti gumbazlarining ğovak yoki seryoriq toğ jinslari (qum, qumtoş, ohaktoşlar)da joylaşgan. Çiqarilayotgan N., asosan, burğilangan quduklardan olinadi.

N. öta muhim yonilği-energiya manbai bölib, benzin, kerosin yonilğisi, mazut, moylaş materiallari va bitumlar olişda asosiy xom aşyo sifatida işlatiladi.

N. kora yoki qönğir, ba'zan oç malla rangli bölib, öziga xos hidi bor. Ziçligi 750—970 kg/m3. Ziçligi 20° da 850 kg/ m3 dan past bölgan N.lar yengil,

851 —885 kg/m3 — örtaça oğirlikdagi va 885 kg/m3 dan yuqorilari oğir N. hisoblanadi. Qaynaş t-rasi 28° dan yukrri. Qotiş t-rasi —60°dan —26° gaça, 50° dagi krvuşokligi 1,2—55 mm2/s, soliştirma issiqlik siğimi 1,7—2,1 kJ/ (kg.K), yoniş issikligi 43,7—46,2 MJ/ kg ga teng. Çaqnaş harorati 35— 120°. Organik erituvçilarda eriydi, suvda erimaydi, lekin suv b-n turğun emulsiya hosil qiladi.

N. tarkibida parafin, naften va aro-matik uglevodorodlar böladi, uglerod 82—87%, vodorod —11,5—14,5%, oltingugurt 0,1—5,5%ni taşkil etadi. Bundan taşqari, vanadiy, nikel, kalsiy, magniy, temir, alyuminiy, kremniy, natriy kabi 20 dan ortiq elementlar, 5% gaça har xil aralaşmalar —naften kislotalar, asfalt-smola moddalar, merkaptanlar, vodorod sulfid, tiofen va tiofanlar, disulfidlar, piridin, piperidin va b. mavjud. N. tarkibidagi oltingugurt miqdoriga qarab kam oltingugurtli (0,6% gaça), oltingugurtli (0,6—1,8%) va köp oltingugurtli (1,8%dan ortiq) sinflarga bölinadi.

Ba'zi olimlar N.ni tabiatdagi kimyoviy özgarişlar natijasida hosil bölgan deb hisoblaganlar. Bu hakda 2 qarama-qarşi fikr — anorganik va organik gipotezalar mavjud. Anorganik gipoteza asosçisi fransuz kimyogari M. Bertlo (1866) N. yer ka'rida karbonat kislotaning işkrriy metallarga ta'siri natijasida, şunga öxşaş, D. I. Mendeleyev (1877) yer qa'riga siniş zonalari orqali tuşgan suvning uglerodli metall (karbid) larga ta'siri natijasida hosil bölgan, degan fikrni bildirganlar.

20-a. boşlarida esa N. hosil bölişining organik gipotezasi rivojlanti-rildi va çökindi jinslardagi sapropel (organik balçiq) b-n N. uzviy alo-qada deb topildi. Bu gipotezaga köra, N. köl va dengiz ostida çökindi jinslar b-n birga çökadigan har xil yirik hayvonlar (qad. ixtiozavrlar, kitlar va kaşalotlar)dan tortib planktonlargaça bölgan jonivorlar va ösimlik qoldiqlaridan hosil bölgan. Dengiz va köl tubida yiğilgan organik moddaning bir qismi dengiz jonivorlariga oziq bölsa, bir qismi suvda erigan kislorod b-n oksidlanib yöqolgan va organik moddaning juda oz (2—3% gaça) miqdori dengiz tubida loyqaga aralaşib, unga qoramtir tuye bergan. Loyka içida organik modda kislorodsiz muhitda anaerob bakteriyalar ta'sirida özgargan. Çökindi jinslar tarkibidagi sapropelning bir neça mln. yillar davomida özgarib N. hosil bölişi lab. sinovlarida amaliy jihatdan örganilgan. Bunda Yer pöstining 1200—1500 m çuqurligidagi organik moddalarning murakkab molekulalari parçalanib, gazeimon, suyuq va qattiq uglevodorodlar ajralib çiqişi mumkin. Undan ham çuqurroq (3000—4000 m)da jarayon yanada tezlaşib, N. hosil bölişining boş fazasini vujudga keltirgan va uglevodorodlar maksimal miqdorda ajralib çiqqan.

N.li qatlamlar Yer pösti tarixining hamma davrlariga mansub qavatlarida uçraydi, ammo eng köp zaxirasi devon, yura, bur va törtlamçi davr yotqiziqlarida joylaşgan. N.li qatlamlar mayd. 1000 km2, qalinligi 100 m gaça yetib, bir konda bir neça N.li katlam mavjud bölişi mumkin.

N. juda kddimdan işlatib kelingan. Yaqin Şarkda joylaşgan qad. davlatlarda aholi N. va bitumdan foydalanganligi haqida ma'lumotlar saqlanib qolgan. Jumladan, tarixiy manbalarda Suriya va Iroqsan oqib utadigan Furot daryosining sohillarida mil.dan 4—6 ming yil avval, ikki dare oraliğiga joylaşgan Şumer davlati (hoz. Iroq)da, Bobilda, Qad. Misrda yunon va rimliklar idişlar yasaşda, haykallarni bezaşda, saroy va yöl qurilişlarida, jasadlarni balzamlaş va mumiyolaşda N. işlatganliklari qayd etilgan. N. kuygan joyni, şiş, revmatizm va teri kasalliklarini davolaşda işlatilgan. Yunon tabibi Gippokrat N. b-n tayyorlangan dorilar tarkibini, italiyalik maş-hur sayyox. Marko Polo (1254—1324) Kavkazda «yer moyi» borligini, undan yonilği sifatida foydalaniş va tuyalarni davolaşda işlatiş mumkinligini yozib qoldirganlar. Kds. şarqda N.dan harbiy maqsadlarda ham foydalanganlar. Şuningdek, mil. av. 331 y. N.dan Genuya (Italiya) köçalarini yori-tişda foydalanganliklari ma'lum.

N. çiqariş qadim zamonlardan ma'lum. Mil. av. Kissiyada N. quduklardan çiqarilgan. Midiya, Bobil va Su-riyada N. oçiq suv havzalari yuzidan yiğib olingan. Öşa davrda yerni bur-ğilamasdan yer yoki suv yuzasidagi, qudukdardagi tayyor N.ni yiğib olganlar. 15-a.da Italiyada N.li qumtoş va ohaktoşlarni qizdirib va siqib N. olingan. 1868 y.da Qöqon xonligida köldan ariqlarda oqib çiqadigan suv yuzasidan N. yiğib olingan; buning uçun ariqlarga ostidan suv ötadigan, yuzida esa N. yiğiladigan tösiq qilingan. 17-a.da Bokuda quduqlardan N. çiqarilgan. Bunday quduqlarning çuq. 27 m gaça bölib, devorlari toşlar yoki yoğoçlar b-n mustah-kamlangan.

Özbekistonda N. çiqariş 1876 y.dan boşlangan. Farğonaning Qamişboşi qişloğida tadbirkor D. P. Petrov tomonidan 19-a.ning 80-y.lari boşida 25 metrgaça burğilangan 2 ta quduqning har biridan kuniga 10 pud (160 kg) gaça N. çiqarilgan.

19-a.ning 60-y.laridan N. burği quduqlari orqali çiqarila boşladi. 1865 y.da AQŞda birinçi marta N. mexanik usulda (nasos yordamida) çiqarilgan. Bu usul 1874—95 y.larda Gruziya, Boku va Groz-niydagi konlarda ham joriy etilgan. N.ni burği kuduklari orqali çiqariş usuli, asosan, 20-a.ning 30-y. lariga kelib ança takomillaşdi.

N. çiqariş uçun N. atrofida joylaşgan suv yoki gaz bosimini oşiriş usuli b-n qatlam ğovaklaridagi N. quduq zaboyiga yiğiladi. Suv bosimi, odatda, boşlanğiç N. zaxirasining 50—80% ini, gaz esa atigi 20— 50%ini siqib çiqaradi. Odatda, ta-şqaridan berilayotgan suv qazib çiqarilayotgan N.ning örnini töla egallay olmaganligidan bosim kamayib ketadi. Natijada N.ning favvora bölib tabiiy otilişi tugaydi. Şundan keyin N. kompressor yordamida çikariladi.

N.ni kompressor b-n çiqarişda quduqqa N. gazi yoki havo haydaladi; ular N.ga aralaşib, ziçligini kamaytiradi, natijada N. va gaz aralaşmasining sathi kuduq yuzasigaça kötari-lib, N.ning favvora bölib otilişi davom etadi. N. quduklardan N. nasosi yordamida ham çiqariladi.

Qatlam bosimining pasaya borişi natijasida quduq debitining tuşişi N. çiqarişning iqtisodiy körsatkiçlarini yomonlaştiradi. N. konlarini işga tuşiriş nazariyasi, ayniqsa, yer osti gidrogazodinamikasining rivojlanişi natijasida N. çikarişning yangi usullari işlab çiqildi. Bularda N. qatlamlariga suv yoki gaz haydaş yöli b-n qatlam bosimini butun ekspluatatsiya mobaynida deyarli birday uşlab turiş mumkin.

Ad.: Akramxodjayev A. M., Genezis nefti i gaza, M., 1967; Geologiya i metodi izuçeniya neftegazononosti drevnix delt: M., 1986.

Ehson Umarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕФТЬ (туркча neft, форс, нефт), қорамой — суюқ ёнувчи қазилма бойлик, органик бирикмаларнинг, асосан, углеводородларнинг мураккаб аралашмасидан иборат модда. Ер юзасидан, асосан, 1,2—2,0 км чукурликдаги ер ости гумбазларининг ғовак ёки серёриқ тоғ жинслари (қум, қумтош, оҳактошлар)да жойлашган. Чиқарилаётган Н., асосан, бурғиланган қудуклардан олинади.

Н. ўта муҳим ёнилғи-энергия манбаи бўлиб, бензин, керосин ёнилғиси, мазут, мойлаш материаллари ва битумлар олишда асосий хом ашё сифатида ишлатилади.

Н. кора ёки қўнғир, баъзан оч малла рангли бўлиб, ўзига хос ҳиди бор. Зичлиги 750—970 кг/м3. Зичлиги 20° да 850 кг/ м3 дан паст бўлган Н.лар енгил,

851 —885 кг/м3 — ўртача оғирликдаги ва 885 кг/м3 дан юқорилари оғир Н. ҳисобланади. Қайнаш т-раси 28° дан юкрри. Қотиш т-раси —60°дан —26° гача, 50° даги крвушоклиги 1,2—55 мм2/с, солиштирма иссиқлик сиғими 1,7—2,1 кЖ/ (кг.К), ёниш иссиклиги 43,7—46,2 МЖ/ кг га тенг. Чақнаш ҳарорати 35— 120°. Органик эритувчиларда эрийди, сувда эримайди, лекин сув б-н турғун эмульсия ҳосил қилади.

Н. таркибида парафин, нафтен ва аро-матик углеводородлар бўлади, углерод 82—87%, водород —11,5—14,5%, олтингугурт 0,1—5,5%ни ташкил этади. Бундан ташқари, ванадий, никель, кальций, магний, темир, алюминий, кремний, натрий каби 20 дан ортиқ элементлар, 5% гача ҳар хил аралашмалар —нафтен кислоталар, асфальт-смола моддалар, меркаптанлар, водород сульфид, тиофен ва тиофанлар, дисульфидлар, пиридин, пиперидин ва б. мавжуд. Н. таркибидаги олтингугурт миқдорига қараб кам олтингугуртли (0,6% гача), олтингугуртли (0,6—1,8%) ва кўп олтингугуртли (1,8%дан ортиқ) синфларга бўлинади.

Баъзи олимлар Н.ни табиатдаги кимёвий ўзгаришлар натижасида ҳосил бўлган деб ҳисоблаганлар. Бу ҳакда 2 қарама-қарши фикр — анорганик ва органик гипотезалар мавжуд. Анорганик гипотеза асосчиси француз кимёгари М. Бертло (1866) Н. ер каърида карбонат кислотанинг ишкррий металларга таъсири натижасида, шунга ўхшаш, Д. И. Менделеев (1877) ер қаърига синиш зоналари орқали тушган сувнинг углеродли металл (карбид) ларга таъсири натижасида ҳосил бўлган, деган фикрни билдирганлар.

20-а. бошларида эса Н. ҳосил бўлишининг органик гипотезаси ривожланти-рилди ва чўкинди жинслардаги сапропель (органик балчиқ) б-н Н. узвий ало-қада деб топилди. Бу гипотезага кўра, Н. кўл ва денгиз остида чўкинди жинслар б-н бирга чўкадиган ҳар хил йирик ҳайвонлар (қад. ихтиозаврлар, китлар ва кашалотлар)дан тортиб планктонларгача бўлган жониворлар ва ўсимлик қолдиқларидан ҳосил бўлган. Денгиз ва кўл тубида йиғилган органик модданинг бир қисми денгиз жониворларига озиқ бўлса, бир қисми сувда эриган кислород б-н оксидланиб йўқолган ва органик модданинг жуда оз (2—3% гача) миқдори денгиз тубида лойқага аралашиб, унга қорамтир туе берган. Лойка ичида органик модда кислородсиз муҳитда анаэроб бактериялар таъсирида ўзгарган. Чўкинди жинслар таркибидаги сапропелнинг бир неча млн. йиллар давомида ўзгариб Н. ҳосил бўлиши лаб. синовларида амалий жиҳатдан ўрганилган. Бунда Ер пўстининг 1200—1500 м чуқурлигидаги органик моддаларнинг мураккаб молекулалари парчаланиб, газеимон, суюқ ва қаттиқ углеводородлар ажралиб чиқиши мумкин. Ундан ҳам чуқурроқ (3000—4000 м)да жараён янада тезлашиб, Н. ҳосил бўлишининг бош фазасини вужудга келтирган ва углеводородлар максимал миқдорда ажралиб чиққан.

Н.ли қатламлар Ер пўсти тарихининг ҳамма даврларига мансуб қаватларида учрайди, аммо энг кўп захираси девон, юра, бур ва тўртламчи давр ётқизиқларида жойлашган. Н.ли қатламлар майд. 1000 км2, қалинлиги 100 м гача етиб, бир конда бир неча Н.ли катлам мавжуд бўлиши мумкин.

Н. жуда кддимдан ишлатиб келинган. Яқин Шаркда жойлашган қад. давлатларда аҳоли Н. ва битумдан фойдаланганлиги ҳақида маълумотлар сақланиб қолган. Жумладан, тарихий манбаларда Сурия ва Ироқцан оқиб утадиган Фурот дарёсининг соҳилларида мил.дан 4—6 минг йил аввал, икки даре оралиғига жойлашган Шумер давлати (ҳоз. Ироқ)да, Бобилда, Қад. Мисрда юнон ва римликлар идишлар ясашда, ҳайкалларни безашда, сарой ва йўл қурилишларида, жасадларни бальзамлаш ва мумиёлашда Н. ишлатганликлари қайд этилган. Н. куйган жойни, шиш, ревматизм ва тери касалликларини даволашда ишлатилган. Юнон табиби Гиппократ Н. б-н тайёрланган дорилар таркибини, италиялик маш-ҳур сайёх. Марко Поло (1254—1324) Кавказда «ер мойи» борлигини, ундан ёнилғи сифатида фойдаланиш ва туяларни даволашда ишлатиш мумкинлигини ёзиб қолдирганлар. Кдц. шарқда Н.дан ҳарбий мақсадларда ҳам фойдаланганлар. Шунингдек, мил. ав. 331 й. Н.дан Генуя (Италия) кўчаларини ёри-тишда фойдаланганликлари маълум.

Н. чиқариш қадим замонлардан маълум. Мил. ав. Киссияда Н. қудуклардан чиқарилган. Мидия, Бобил ва Су-рияда Н. очиқ сув ҳавзалари юзидан йиғиб олинган. Ўша даврда ерни бур-ғиламасдан ер ёки сув юзасидаги, қудукдардаги тайёр Н.ни йиғиб олганлар. 15-а.да Италияда Н.ли қумтош ва оҳактошларни қиздириб ва сиқиб Н. олинган. 1868 й.да Қўқон хонлигида кўлдан ариқларда оқиб чиқадиган сув юзасидан Н. йиғиб олинган; бунинг учун ариқларга остидан сув ўтадиган, юзида эса Н. йиғиладиган тўсиқ қилинган. 17-а.да Бокуда қудуқлардан Н. чиқарилган. Бундай қудуқларнинг чуқ. 27 м гача бўлиб, деворлари тошлар ёки ёғочлар б-н мустаҳ-камланган.

Ўзбекистонда Н. чиқариш 1876 й.дан бошланган. Фарғонанинг Қамишбоши қишлоғида тадбиркор Д. П. Петров томонидан 19-а.нинг 80-й.лари бошида 25 метргача бурғиланган 2 та қудуқнинг ҳар биридан кунига 10 пуд (160 кг) гача Н. чиқарилган.

19-а.нинг 60-й.ларидан Н. бурғи қудуқлари орқали чиқарила бошлади. 1865 й.да АҚШда биринчи марта Н. механик усулда (насос ёрдамида) чиқарилган. Бу усул 1874—95 й.ларда Грузия, Боку ва Гроз-нийдаги конларда ҳам жорий этилган. Н.ни бурғи кудуклари орқали чиқариш усули, асосан, 20-а.нинг 30-й. ларига келиб анча такомиллашди.

Н. чиқариш учун Н. атрофида жойлашган сув ёки газ босимини ошириш усули б-н қатлам ғовакларидаги Н. қудуқ забойига йиғилади. Сув босими, одатда, бошланғич Н. захирасининг 50—80% ини, газ эса атиги 20— 50%ини сиқиб чиқаради. Одатда, та-шқаридан берилаётган сув қазиб чиқарилаётган Н.нинг ўрнини тўла эгаллай олмаганлигидан босим камайиб кетади. Натижада Н.нинг фаввора бўлиб табиий отилиши тугайди. Шундан кейин Н. компрессор ёрдамида чикарилади.

Н.ни компрессор б-н чиқаришда қудуққа Н. гази ёки ҳаво ҳайдалади; улар Н.га аралашиб, зичлигини камайтиради, натижада Н. ва газ аралашмасининг сатҳи кудуқ юзасигача кўтари-либ, Н.нинг фаввора бўлиб отилиши давом этади. Н. қудуклардан Н. насоси ёрдамида ҳам чиқарилади.

Қатлам босимининг пасая бориши натижасида қудуқ дебитининг тушиши Н. чиқаришнинг иқтисодий кўрсаткичларини ёмонлаштиради. Н. конларини ишга тушириш назарияси, айниқса, ер ости гидрогазодинамикасининг ривожланиши натижасида Н. чикаришнинг янги усуллари ишлаб чиқилди. Буларда Н. қатламларига сув ёки газ ҳайдаш йўли б-н қатлам босимини бутун эксплуатация мобайнида деярли бирдай ушлаб туриш мумкин.

Ад.: Акрамходжаев А. М., Генезис нефти и газа, М., 1967; Геология и методы изучения нефтегазононости древних дельт: М., 1986.

Эҳсон Умаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.