Neft

Neft (qoramoy) — suyuq yonuvçi qazilma boylik, asosan uglevodorodlarning murakkab aralaşmasidan iborat modda. U yonilği va köplab sanoat mahsulotlari uçun asosiy xom aşyo hisoblanadi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, neft (forsça naft) — organik birikmalarning, asosan uglevodorodlarning murakkab aralaşmasidan iborat suyuq yonuvçi qazilma boylik. U asosan 1,2–2,0 km çuqurlikda, qum, qumtoş va ohaktoş kabi ğovak yoki seryoriq toğ jinslarida joylaşadi va burğilangan quduqlardan olinadi. Rangi qora yoki qönğir, ba'zan oç malla; ziçligi 750–970 kg/m³; suvda erimaydi. Tarkibida uglerod 82–87%, vodorod 11,5–14,5%, oltingugurt 0,1–5,5% bor, şuningdek 20 dan ortiq element uçraydi.

Inglizça Vikipediyada «petroleum» atamasi xom neftni ham, uni qayta işlaşdan olingan mahsulotlarni ham bildirişi aytilgan. Neftdan benzin, kerosin, dizel yonilğisi, mazut, moylar va bitum olinadi; inglizça manbada plastmassa, öğit va dori vositalari uçun xom aşyo ekani ham qayd etilgan. Rusça va inglizça Vikipediyada kuniga taxminan 100 million barrel neft iste'mol qilinişi körsatilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, «neft» sözi turkça neft orqali forsça naft sözidan olingan. «Petroleum» sözi lotinça petra («toş») va oleum («moy») dan yasalgan, ya'ni «toş moyi».

Inglizça Vikipediyaga köra, neft millionlab yillar davomida kömilgan qadimgi organizmlar, ayniqsa plankton va suv ötlari qoldiqlarining kislorodsiz parçalanişidan hosil bölgan.

Özbekça Vikipediyada Şumer, Bobil va Misrda neft va bitumdan idiş yasaş, quriliş, balzamlaş va davolaşda foydalanilgani yoziladi. Inglizça Vikipediyaga köra, şumerlar 4300 yildan köproq avval bitumdan qayiq yasaşda foydalangan, Xitoyda neft yoqilği sifatida miloddan avvalgi 4-asrdayoq qayd etilgan, 9-asrda esa Boku atrofidagi neft konlari işlatilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, burği quduqlaridan neft oliş 1846-yilda Boku yaqinidagi Bibi-Eybat konida boşlangan. Inglizça manbada esa «birinçi neft quduqi» unvoni mezonga boğliqligi aytilgan: 1846-yilda Bibi-Eybatda quduq tasodifan neftga yetgan; 1853-yilda Ignacy Łukasiewicz Polşaning Bóbrka qişloğida tijorat uçun qasddan quduq qazgan; 1858-yilda Kanadaning Oil Springs şahrida, 1859-yilda esa Edwin Drake Pensilvaniyada quduq burğilagan. Rusça Vikipediya 1859-yil 27-avgustni «neft davri»ning boşi deb hisoblaş odat bölganini yozadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, Özbekistonda neft çiqariş 1876-yildan boşlangan; Farğonaning Qamişboşi qişloğida 19-asrning 80-yillari boşida burğilangan ikki quduqdan kuniga 10 pudgaça (160 kg) neft olingan.

Rusça Vikipediyada 1938-yilda dunyoda 280 million tonna neft qazib olingani (şundan AQSh — 164,1 million tonna) va 1960-yilda neft qazuvçi mamlakatlar OPEK tuzgani yoziladi. Inglizça manbada 1973 va 1979-yillardagi neft inqirozlari narxlar va jahon siyosatiga ta'sir qilgani qayd etilgan.

Özbekça Vikipediyada neft ziçligiga köra 20° da 850 kg/m³ dan pastlari yengil, 851–885 kg/m³ oraliğidagilari örtaça, undan yuqorilari oğir deb ataladi; rusça Vikipediyada çegara 0,83 va 0,860 g/sm³. Oltingugurt miqdoriga köra neft kam oltingugurtli (0,6% gaça), oltingugurtli (0,6–1,8%) va köp oltingugurtli (1,8% dan ortiq) sinflarga bölinadi. Yana parafin asosli va asfalt asosli neft ajratiladi. Inglizça manbada oddiy burğilaş bilan olinadigan an'anaviy zaxiralar bilan neft qumi va slanes kabi noan'anaviy zaxiralar farqlanadi.

Kelib çiqişi haqida ikki yondaşuv bor. Özbekça Vikipediyaga köra, anorganik gipoteza tarafdorlari M. Bertlo (1866) va D. I. Mendeleyev (1877) neft kimyoviy jarayonlar natijasida hosil bölgan deb hisoblagan; organik gipoteza esa 20-asr boşida rivojlanib, neftni çökindi jinslardagi sapropel va jonivor hamda ösimlik qoldiqlari bilan boğlaydi. Rusça Vikipediyada organik (biogen) nazariya ustun ekani aytilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, neft qayta tiklanmaydigan resurs; uni qazib oliş, qayta işlaş va yoqiş issiqxona gazlarini atmosferaga çiqarib, iqlim özgarişiga hissa qöşadi, neft tökilişlari va havo hamda suv ifloslanişiga olib keladi. Neft konlariga yaqinlik va neft narxi tarixan içki hamda xalqaro ziddiyatlarga sabab bölgani ham yoziladi. Rusça Vikipediyaga köra, abiogen gipoteza yangi konlarni samarali başorat qilişga imkon bermagan.