Niderlandiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 208–214-b. — ziyouz.com
Niderlandiya (Niderland), Niderlandiya Qirolligi (Koninkrijk der Nederlanden) (norasmiy nomi — Gollandiya) — Ğarbiy Yevropada, Şim. dengiz sohilida joylaşgan davlat. Mayd. 41,5 ming km2. Axoliyey 16 mln. kişi (2002). Poytaxti — Amsterdam ş. Hukumat qarorgohi Gaaga ş.da. Ma'muriy jihatdan 12 provinsiya (provincie) ra bölinadi. Niderlandiya Antil o.lari, Aruba o. N. mulki hisoblanadi.
Davlat tuzumi. N. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1983 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği — qirol (qiroliça) (1980 y.dan V.A.Beatriks xonim). Uning huzuridagi Davlat kengaşi a'zolari qirol tomonidan tayinlanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni qirol va ikki palatali Boş ştatlar (parlament), ijroiya hokimiyatni qirol b-n hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. N. Örta Yevropa tekisligining ğarbiy qismida joylaşgan. Şim. dan sayoz qöltiq va buxtalar örab turadi. Soqili 56 m gaça balandlikdagi döngliklardan iborat, toşqindan saqlaniş uçun töğon va dambalar qurilgan. Yer yuzasi, asosan, payettekislik. N. hududining 40% dengiz sathidan pastda, faqat 2% 50 m dan yuqori. Eng baland joyi 321 m. N.ning payettekislik qismlari doim dengiz suvi bosiş xavfi ostida. 1282 y.gi kuçli suv toşqini natijasida Zeyder-Ze qöltiği hosil bölgan. 33 km li damba quril-gaç, Zeyder-Zening jan. qismi çuçuk suvli berk kölga aylangan. N.ning şarqi morenali tepalik; şim. kum va gilli dengiz va dare yotqiziqlaridan, şarqi muzlik yotqiziqlaridan, daryo deltalari esa allyuvial yotqiziqlardan tuzilgan. Kumir, neft va gaz, torf, oş tuzi, kaolin konlari bor.
Iklim — dengiz iklimi, qişi yumşoq, yozi iliq. Atlantika okeanidan yil böyi şamol esadi. Yanv.ning örtaça t-rasi 1—3°, iyulniki 16—17°. Yillik yoğin 650—750 mm. Tez-tez tuman tuşadi. Qattiq sovuklar ahyon-ahyonda böladi. Kor kam, yomğir köproq yoğadi. Daryolar yil böyi sersuv; yiriklari: Reyn, Maas, Şelda. Sohil tuproği unumdor, daryo vodiylariniki allyu-vial-ötloqi tuproq. N.ning şim. va şarqida, asosan, çimli podzol, ay-rim joylarida botqoqlangan tuproq. N. hududining 70% madaniy landşaft, 8% örmon. Qumli joylari butali ve-reyekzor (arçagul), daryolar sohili tolzor. Hayvonot dunyosi juda kambağal. Yovvoyi quyon, tiyin, suvsar, sassiq-közan, yelik yaşaydi. N.da quşlarning 180 turi bor. Daryo deltalaridagi su-zuvçi quşlar qişlaydigan joylar qöriqlanadi. Velyuzom, Kennemer döngliklari, Xoge-Velyuve milliy boğlari va 8 ta qöriqxonasi bor.
Aholisining aksariyati gollandlar. Yirik etnik guruhlardan flamandlar, frizlar bor. Nemislar, yahudiylar, indonezlar va b. ham yaşaydi. Dindor aholining 50% ga yaqini katolik, 37% protestant. Rasmiy til — niderland (golland) tili. N. dunyoda aholisi eng ziç joylaşgan mamlakatlardan. Aholisining 89% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Amsterdam, Rotterdam, Gaaga, Utrext.
Tarixi. N. hududida odamlar neolit davridan yaşaydi; mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida bu yerda kelt kabilalari yaşagan. 1-a. boşida bu qabilalarni germanlar siqib çiqargan. Mil. av. 1-a. da N. hududining bir qismini rimliklar bosib olgan. Mil. 3—4-a.larda N. hududiga franklar va sakslar hamda frizlar kelib örnaşdilar. Franklar davlati tuzilgaç (5-a.), N. hududi uning tarkibiga, 843 y.gi Verden şartnomasiga binoan, «Mukaddas Rim imperiyasi» tarkibiga kirdi. 10— 11-a.larda N. hududida bir neça musta-qil yer-mulklar (Flandriya, Gollandiya, Geddern, Zelandiya, Utrext grafliklari va h.k.) taşkil topdi. 12-a.dan şahar rivojlana boşladi. 15-a.ning2-çoragigaça N.da feodal tarqoqlik hukm surdi. 1433 y.da Gollandiyani, söngra N.ning boşka knyazliklarini Burgundiya gersoglari bosib oldilar (q. Niderlandiya tarixiy viloyati). Karl V imperiyasi parçalangaç, N. (1556 y.dan keyin) Ispaniyaga karam bölib qoldi. 16-a. N. inqilobi natijasida mamlakat ispanlar zulmidan ozod böldi va Birlaşgan viloyatlar respublikasi tuzildi. 17-a.da savdo va dengizçilik rivojlanişi natijasida N. Yevropaning rivojlangan davlatlaridan biriga aylanib, Osiyo, Amerika, Afrikada yangi yer-mulklarni qölga kiritdi, Indoneziya, Gviana, Kiçik Antil o.larini va Kap viloyatini öziga qaram qilib oldi. 1795— 1813 y.larda Gollandiya qirolligi Fransiya tar-kibiga kirdi. 1815 y.da Belgiya b-n birlaşib, N. qirolligi taşkil etildi. 1830 y. inqilob natijasida Belgiya N.dan ajralib çiqdi.
1848 y.da N. konstitutsiyasi qabul qilindi. 1840—70 y.larda sanoat tez ösdi. 1860 y.dan davlat t.y. qurişni öz qöliga oldi. 1876 y.da Amsterdam — Şim. dengiz, 1882 y.da Rotterdam — Şim. dengiz kanallari qurildi. Rotterdam Germaniya uçun tranzit portga aylandi. 1861 y.da birinçi kasaba uyuşmasi taşkil topdi. N.da 19-a.ning sönggi çoragida sanoatlaşuv jarayoni, asosan, nihoyasiga yetdi. Sanoatning yetakçi tarmoqlari (kemasozlik, töqi-maçilik va oziq-ovqat sanoati) modernizatsiya qilindi. Neft monopo-liyalari tuzildi. Q.x.da ekstensiv dehqonçilik va çorvaçilikdan zamonaviy i.ç.ga ötildi. Yangi t.y.lar qurildi.
l-jahon uruşi (1914—18)da N. özining betarafligini ma'lum qildi. 1917 y. iqtisodiy qamal natijasida N.da i.ç. va savdo susayib ketdi. 1918 y. bahordan dengizda kema qatnovi ham töxtadi. 1925—29 y.larda N.da sanoatning yangi tarmoklari (radioapparatlar i.ç., neftni qayta işlaş) vujudga keldi. Jahon iqtisodiy böhroni davri (1929—33)da N.da sanoat mahsuloti i.ç., eksport va import 2 bara-var kamaydi.
2-jahon uruşi boşlanişi b-n N. betaraflik e'lon qildi. 1940 y. 10 mayda faşistlar Germaniyasi tösatdan bostirib kirdi va 14 mayda N. taslim böldi. Qiroliça Vilgelmina va xuku-mat Buyuk Britaniyaga köçib ketdi. N.ni natsistlar idora qila boşladi. 1944 y. sent. — 1945 y. martda Ittifoqçi davlatlar qöşinlari N.ningjan.ni, 1945 y. apr. da şarqini ozod qildilar. 1945 y. may oyi boşlarida Germaniya qurolli kuçlarining N.dagi qismlari taslim böldi. 1948 y.ga kelib, N da i.ç. uruşdan avvalgi darajaga yetdi. Çetga sarmoya çiqariş keskin köpaydi. I.ç. ning konsentratsiyalaşuvi tezlaşdi. 1950-y.larda milliy ozodlik harakati kuçayişi natijasida N. mustamlakalaridan mahrum böldi. N. — 1945 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 30 apr. (Qiroliça kuni). N. 1991 y. 31 dek.da ÖzR suverenitetini tan oldi va 1992 y. 10 iyulda diplomatiya munosabatlari örnatdi.
Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Davlat islohot partiyasi, 1918 y.da tuzilgan; Markaz demokratlari, 1993 y.da taşkil etilgan; De-mokratlar-66, 1966 y.da asos solingan; «Söl kökatparvarlar», 1991 y.da tuzilgan; Ozodlik va demokratiya uçun xalq partiyasi, 1948 y.da taşkil etilgan; Mehnat partiyasi, 1946 y.da tuzilgan; Islohotçi siyosiy federatsiya, 1975 y.da asos solingan; Islohot siyosiy ittifoqi, 1948 y.da tuzilgan; Sotsialistik partiya, 1972 y.da taşkil etilgan; Ittifoq 55+, 1994 y.da taşkil etilgan; Xristian-demokratik da'vat, 1976 y.da asos solingan; Kek-salar umumiy uyuşmasi, 1994 y.da tuzilgan. N. kasaba uyuşmalari federa-siyasi, 1976 y.da taşkil etilgan; Kasaba uyuşmalari xristian milliy uyuşmasi, 1909 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. N. — yuqori darajada rivojlangan industrial agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 24,4%, q.x. uluşi 4,3%. N. muhim dengiz va kuruklikdagi transport yöllari kesişgan yerda joylaşgan.
Sanoati ning texnika darajasi yuqori, malakali işçi kuçi b-n ta'minlangan. Tabiiy gaz N.ning asosiy kon boyligidir. Neft, toşkömir ham qazib çiqariladi. I.ç. sanoatining yetakçi tarmoklari — kemasozlik, qora va rangli metallurgiya, metallsozlik va maşinasozlik, kimyo, neftni qay-ta işlaş va neft kimyosi, elektrotexnika, radioelektronika, oziq-ov-qat, töqimaçilik. Aviasozik va avto-mobilsozlik ham rivojlangan. Rangli metallurgiya sanoatida alyuminiy, rux va kalay eritiladi. Amsterdam, Rotterdam, Utrext, Xarlem va b. şaharlarda umumiy maşinasozlik, Rotterdam, Sxidam, Dordrext, Amsterdamda yirik kemasozlik, Born va Eyndxovenda av-tomobilsozlik, Rotterdam, Amsterdam va Flissingen atroflarida neftni qayta işlaş korxonalari bor. Plastmassa, öğit hamda sintetik tola uçun xom aşyo işlab çikariladi. Gaz va oş tuzi xom aşyo bazasida kimyo sanoati rivojlangan. Farmatsevtika sanoati, lok, böyoq va böyovçi moddalar i.ç. juda taraqqiy qilgan. Xengelo ş.da katta tuz z-di bor. N.ning kad. sanoati — olmosga sayqal beriş, asosan, Amsterdam ş.da joylaşgan. Oziq-ovqat sanoati mahsulotining 1/3 qismini göşt-sut korxonalari beradi. Meva-sabzavot konservalari, pivo, kakao, şokolad i.ç. rivojlangan. Töqimaçilik sanoatida, asosan, ip gazlama va sun'iy ipakdan şoyi işlab çiqariladi. Yi-liga örtaça 74 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Qişloq xöjaligi köp miqdorda tovar mahsulot işlab çiqarib, mamlakat eksport qiymatining 1/4 semiki beradi. Q.x.da foydalanişga yarokdi yerlar (2,2 mln. ga)ning 60% ötloq, 35% haydaladi, 3% boğ, poliz va gulçilik xöjaliklari. N. — çetga eng köp sut mahsulotlari, tuxum, par-randa göşti, göşt konservalari, çöçqa göşti çiqaruvçi mamlakatlardan. Q.x. mahsulotlari qiymatining 2/3 qismiga yaqinini çorvaçilik va parrandaçilik beradi. Boğdorçilik, sabzavotçilik va gulçilik dehqonçilikdan olinadigan mahsulot qiymatining 60% ni beradi. N. — issiqxonalarda yetiştirilgan sabzavot, meva va uzumni eksport qilişda dunyoda 1-örinda. N. köp miqdorda kartoşka eksport qiladi. Bundan taşqari, qand lavlagi, donli ekinlardan buğdoy, arpa, suli ekiladi. Yiliga 2 mlrd. donadan köproqlola piyozi yetiştiriladi. Baliq ovlanadi.
Transporti. Savdo flotining tonnaji jihatidan Yevropa Ittifoqi mamlakatlari orasida 3-örinda turadi. Yuk aylanmasi böyiça dunyoda eng katta portlardan biri — Rotterdam porti yiligi 280 mln. tonna yuk ötka-zadi. Mamlakat içkarisida taşiladigan yuklarning 80% avtomobil trans-portiga, 17,1% suv transportiga, 2,9% t.y. transportiga töğri keladi. T.y. uz. — 2850 km, avtomobil yöllari uz. — 118,2 ming km. KLM aviakompaniyasi yölovçilar taşiş böyiça dunyoda 7-örinni egallaydi. Amsterdamda xalqa-ro aeroport bor.
N. çetdan pölat, transport vositalari, kimyoviy mahsulotlar, mineral yoqilği sotib oladi. Çetga tayyor buyumlar, oziq-ovqat mahsulotlari, rözğorbop elektr asbob-uskuna va aşyolar çiqaradi. N., asosan, Yevropa mamla-katlari b-n savdo-sotiq qiladi. Çet el sayyoxligi rivojlangan (yiliga 3 mln. sayyoh kelibketadi). Asosiy mijozi bölgan GFR ga importning salkam 33% va eksportning 22% töğri keladi. Pul birligi — gulden.
Tibbiy xizmati, maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. Aholiga yuqori darajali tibbiy xizmat körsatiladi. Davlat kasalxonalari b-n bir qatorda xususiy şifoxonalar ham mavjud. Vraçlar un-tlar huzuridagi 8 ta tibbiyot f-tida tayyorlanadi.
1950 y.dan mamlakatda 8 y.lik be-pul majburiy ta'lim töğrisidagi qrnun kuçga kirgan. 7 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar 6 y.lik maktabga qatnaydilar. Örta maktablar ikki turda: un-tga kiriş huquqini beradigan 6 y.lik gimnaziya, atenium (real örta maktab) va litseylardir. Umumiy örta ta'lim maktablari tarkibiga kiçik, oraliq va yuqori örta maktablar kiradi. N.dagi boşlanğiç va örta maktablarning faqat 30% davlat qaramoğida. Boşlanğiç maktab negizida hunar va örta maxsus ta'lim tizimi taşkil etilgan. Ularda öqiş muddati bir neça oydan 5 y.gaça.
N.da töliq oliy ma'lumot beradigan 9 ta un-t, 3 ta texnika un-ti, un-t darajasidagi 4 ta kollej, şu jumladan, Vageningendagi oliy q.x. maktabi bor. Davlat un-tlari: Leyden (1575 y.da asos solingan), Utrext (1636), Groningen (1614), Amsterdam (1877), Rotterdam un-tlari va b. Davlatga qaraşli va xususiy ilmiy muassasalar mavjud. Un-tlar huzuridagi in-tlar, Amaliy tadkikrt markaziy taşkilotining in-tlari, N. qirollik fanlar akademiyasi va vazirliklarning, N. fundamental tadqiqotlarni rivojlantiriş taşkilotining in-tlari, Yadro energiyasi markaziy kengaşi, Xalqaro munosabatlar in-ti va b. mavjud.
Yirik kutubxonalari: Amsterdam, Leyden un-tlarining kutubxonalari, Gaagadagi Qirollik kutubxonasi va b. Amsterdamda Davlat muzeyi (1808 y.da asos solingan), Van Gog milliy muzeyi (1972), Rembrandt uy-muzeyi (1907), Qirollik tropik in-tining muzeyi, Gaagada munitsipal muzey, Qirollik rassomçilik maskani (1820), Poçta muzeyi (1929), Leydenda Milliy etnografiya muzeyi (1837), Milliy geol. va mineralogiya muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Eng yirik gaz. va jur.lari: «Alxemeyn daxblad» («Kundalik umumiy gazeta», 1946 y.dan), «Bin-nenxof» («Içki hovli», oqşom gaz., 1945 y.dan), «Gaagse kurant» («Gaaga gazetasi», 1883 y.dan), «Telegraf» (kundalik gaz., 1893 y.dan), «Trau» («Sadokat», kundalik gaz., 1943 y.dan), «Folkskrant» («Xalq gazetasi», kundalik gaz., 1920 y.dan), «Fray Nederland» («Erkin Niderlandiya», haftalik gaz., 1940 y.dan), «Fraye folk» («Ozod xalq», kundalik gaz., 1900 y.dan), «Frayxeyd en demokrati» («Ozodlik va demokratiya», xaftalik gaz., 1949 y.dan), «Xrune amster-dammer» («Kökatparvar amsterdamlik», haftalik gaz., 1877 y.dan), «Demokrat» (oylik jur.), «Politik en kyul-tyur» («Siyosat va madaniyat», oylik jur., 1940 y.dan). Alxemeyn Nederlands Persbyuro — ANP, N. axborot agentligi, 1943 y.da tuzilgan. Gollandiya gaz.lari noşirlarining kooperativ uyuş-masi. N. radioeşittiriş korporatsiyasi radioeşittiriş va telekörsatuv taşkiloti bölib, hukumat nazoratida işlaydi, 1969 y.da taşkil etilgan.
Adabiyoti. Golland tilidagi eng qad. adabiy yodgorlik 9-a.da dunyoga kelgan. Niderland va nemis adabiyotida G. van Feldeks (1140—1200) saroy eposini yaratib şuhrat qozondi. «Reynard haqida qöşiq» deb atalgan xalq dostoni xalqçil şe'riyat va dramaturgiyaning rivojlanişiga zör ta'sir ötkazdi. 13-a.da diniy adabiyot rivojlandi. N. adabiyetining yirik namoyandasi Erazm Rotterdamskiyning «Bema'nilik madxi» hajviy asari (1509) Uy-ğoniş davri ruhida yozilgan. 17-a. N. madaniyatida «oltin asr» böldi. Bu davrda turli okimlarga mansub adiblar ij-timoiy va axloq-odob masalalariga oid asarlar yaratdilar, gumanistik, demok-ratik ğoyalar rivojlandi. Şoir va dramaturg Y. van den Vondel (1587— 1679)ning «Mariya Styuart», «Lyutsifer» tragediyalari jahon adabiyetining nodir asarlaridan bölib qoldi. 18-a. adabiyotida milliy-demokratik an'analar susaydi. 19-a.da yaşab, ijod qilgan adiblar — A. Staring, E.Y.Potgi-ter, N.Bets va b. golland mustamlakaçiligini tanqid qildilar va umuman, ötkir ijtimoiy muammolarni kötarib çikdilar. 19-a. 2-yarmi va 20-a. boşlarida adabiyotda sotsialistik goyalar xukmronlik qildi. 30-y.larda «Forum» jur. atrofida uyuşgan adiblar faşizmga qarşi kuraşdilar. 50-y.larda L. Froman, P.Rodenko, Lyusebert, R.Kampert, XLampo Yevropa adabiyoti oqimida bordi. 80—90-y.larda V.Ryuislink, X. Xe-resm, J. Gamelink, Ya. Kremer va b. realistik tamoyillarni kuçaytirdi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Qad. N. hududida neolit davrining sopol idişlari, toşdan qurilgan megalitik inşootlari, mil. av. 1-ming yillikka mansub kelt manzilgoxlari, mil. 1—3-a.lar qad. Rim binolarining qoldiqlari, germanlarning metall, zargarlik buyumlari saqlangan. Örta asr me'morligi namunalari Amsterdam, Gaaga va b. şaharlarda mavjud (şahar devorlari, saroy, qal'a, uylar). Mamlakatda tuproqning botqokligi, toş tanqisligi binolarning ğişt va yoğoçdan qurilişiga sabab bölgan.
16— 17-a.lar tasviriy san'atida tur-muş manzaralari, natyurmort, portret janri rivojlandi (yana q. Niderland san'ati). 17-a. örtalarida klassitsizmning golland badiiy maktabi rivoj topdi (binolarning sodda va qulay bölişiga köproq e'tibor berildi). 17-a. 2-yarmida fransuz klassitsizmining boy saroy va park me'morligi ta'siri kuçaydi. Jamoat, savdo va i.ç. binolari (ratuşa, birja, savdo rastalari va b.) qurildi (me'morlar Ya. van Kampen, P. Post, aka-uka F. va Yu.Vingbons va b.). 17-a.da haykalta-roşlik unçalik rivojlanmadi (binolar haykal b-n kamdankam bezatildi, portret haykallar juda kam işlandi). Rassomlik va grafika esa keng rivoj topdi. Realistik rassomlik yuksalib, butun Yevropa tasviriy san'atiga sa-marali ta'sir ötkazdi. Golland rassomlari, odatda, biror janrga ixtisoslaşgan. Portret (F.Xals), dehqonlar hayoti (A. van Ostade) va şahar hayoti (Ya. Sten, G. Terborx va b.), ifodali maişiy janr, manzara (Ya. Porsellis, Ya. van Ryoysdal) va b. janrlarda qim-matli asarlar yaratildi. Rembrandt, F. Xale, K. Fabritsius kabi buyuk rassomlarning ijodida demokratik kayfiyatlar mohirona ifodalandi.
19-a.da şaharlarda aholi tiğizlaşdi, ixçam, tejamkor me'morlik şakllariga e'tibor kuçaydi. Tasviriy san'atda oddiy mehnatkaş kişilar hayotiga ahamiyat berildi. 2-jahon uruşidan söng Amsterdam, Gaaga, Rotterdam va b. şaharlarda binolarning oqilona joylaşişiga erişildi, milliy romantik tamoyillar b-n suğorilgan funksionalizm yetakçi oqim bölib qoldi. 19-a. 2-yarmida Gaaga rang tasvir maktabi, 20-a.da golland haykaltaroşlik maktabi şakllandi. Hoz. zamon N. tasviriy san'atida turli modernistik okimlar yoyilgan, ammo demokratik tamoyillar ham (Çarli Torop, X. Şabo, P. Alma ijodida) sezilib turadi.
Musiqasi. N.ning musiqa madaniyatiga doyr dastlabki ma'lumotlar ilk örta asrlarga mansub. 12-a.dan ritsarlik lirikasi rivoj topdi. 14-a.da menestrellar deb atalgan sayoq sozanda va xonandalar xalq qöşiqçiligini professional san'at darajasiga kötardilar. Bayram, yarmarka, turli musobaqalarda musiqa asboblari jörligida aşula va raqslar ijro etiş odat tusiga kirdi. 15—16-a.larda musiqa san'ati, ayniqsa, yuksaldi. Xususan, Uyğoniş davrida vujudga kelgan Niderland maktabi Yevropaning kompozitorlik ijodiyotiga ta'sir ötkaza boşladi. 17-a.da musiqa as-boblarini i.ç. ham rivojlandi. 17-a. oxirlaridan N.da ingliz, fransuz, italyan musiqalari ta'siri oşdi, komik operalar sahnaga qöyiddi. K. Xakuartning «Işq tantanasi» (1678) klassitsizm uslubidagi birinçi golland operasidir. Şu yillarda musiqa jamiyatlari taşkil etildi. 19-a.ning 1-yarmidan milliy-demokratik musiqa madaniyati rivoj topa boşladi. Amsterdam konservatoriyasi (1884), N. musiqaçilari qirollik jamiyati (1875), Milliy opera (1916—23), N. kompozitorlari jamiyati (1911) va b. taşkilotlar mamlakatda musiqa madaniyati rivojida muhim ahamiyatga ega böddi. Amsterdamda 1948 y.dan yozgi musiqa festivallari ötkazib turiladi. Mamlakatda bir neça opera va balet teatrlari, 12 simfonik orkestr, 7 konservatoriya (ba'zilarida Şarq musiqasi örganiladi), 3 musiqa litseyi, Amsterdam, Leyden va Utrext un-tlarida musiqa tarixi va nazariyasi f-tlari bor. Kompozitorlardan G.Landre, S.Bessem, K. van Baren, dirijyorlardan P. Xyupperts, B.Xaytink, musiqa ijroçilaridan K.de Grot, L.Ponse, G.Leonxardt, T.Olof, T.Bayle va b. maşhur.
Baleti örta asrlardan vujudga kela boşlagan, bayram va karnavallarda raqslar köp ijro etilgan. 1959 y.da Amsterdam balet truppasi tuzilgan. Uning S.Gaskell truppasi (1954) b-n qöşilişi (1961) tufayli N. milliy baleti taşkil topgan. Gaagada 1961 y.dan N. rake teatri işlaydi. 1945 y.dan bolalaruçun spektakllar qöyadigan «Skapino» truppasi işlab turibdi. O.de Xaye, Ya.Fli-yer, I.Sanders N. operasini rivojlantirişga katta hissa qöşdi.
Teatri. 12-a. oxiridan boşlab dramatik asarlar sahnalaştirila boşladi. 14-a.da adabiyot va teatr şinavandalari jamiyati tuzildi. 1638 y.da Amsterdam ş. teatriga asos solindi. Köplab sayyor truppalar mamlakat böylab tomoşalar körsatardi. 1870 y.da tuzilgan «Niderland teatr uyuşmasi» milliy teatr san'ati rivojiga katta hissa qöşdi. N.da havaskorlik teatrlari keng tarqalgan. Teatrlarda U. Şekspir, F. Şiller, F. Dostoyevskiy, N. Gogol, A. Çexov, M.Gorkiy asarlari körsatilgan. Keyingi yillarda mahalliy mual-liflardan Ya. Stal, S.Notebom, Ya. van der Merve va b.larning asarlari köplab sahnalaştirildi. Arnem, Rotterdam ş.larida teatrlar mavjud. Zamonaviy sahna ustalari orasida A. van Dalsyum, K. van Deyk, E. van Lingen, V. Fos maşxur. Amsterdamda Teatr muzeyi bor.
Kinosi. 1898 y.dan xujjatli, 1910 y.dan badiiy filmlar işlab çiqarilgan. 1927 y. Amsterdamda kino san'atini tarğib qiluvçi «Filmliga» kino klubi taşkil qilindi. Uning tarkibiga kirgan kino xodimlari «Ulik suv» (rej. G.Ryutten) va b. filmlarni yaratdilar. Faşistlar okkupa-siyasi yillarida ekranlarda, asosan, nemis filmlari namoyiş qilindi. Mamlakat faşistlardan ozod qilingandan keyin Qarşilik harakati töğrisida köplab hujjatli filmlar suratga olindi (rej. R.Xorneker, J.Fernu, O. van Neyenxof va b.), badiiy filmlar yaratiş keng yölga qöyildi. Keyingi yillarda «Amsterdam, suv şahri» (rej. M.Xas) ilmiy-ommabop filmi, «Suv ovozi» (rej. B.Xanstra), «Kasbdoşlar, şovqin qilmang» (rej. F.Rademakers), «Turk mevasi» (rej. P.Ferxuven) kabi badiiy filmlar çiqarildi. Kinematografiya kadrlari Amsterdam kino in-ti va kino akademiyasida tayyorlanadi.
Özbekiston — N. munosabatlari. ÖzR Prezidenti I.Karimovning 1993 y. N.ga qilgan taşrifi ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirişga negiz yaratdi. Taşrif çoğida «Özbekiston Respublikasi b-n Niderlandiya Qirolligi örtasidagi iqtisodiy hamkorlik töğrisida qöşma bayonnoma» imzolandi. 1996 y. Toşkentda «Inves-titsiyalarni rağbatlantiriş va özaro himoya qiliş haqida» bitim tuzildi.
ÖzR b-n N. örtasidagi tovar aylanmasi 1999 y.da 139,6 mln. AQŞ dollarini, şu jumladan, eksport 98,1 mln. dollarni, import esa — 41,5 mln. dollarni taşkil qildi. ÖzRda golland sarmoyasi iştirokidagi 10 korxona röyxatga olingan, şundan 7 tasida golland sarmoyasi 100%ni taşkil etadi. ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar agentligi huzurida N.ning 7 firmasi öz vakolatxonasini oçgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИДЕРЛАНДИЯ (Niderland), Нидерландия Қироллиги (Koninkrijk der Nederlanden) (норасмий номи — Голландия) — Ғарбий Европада, Шим. денгиз соҳилида жойлашган давлат. Майд. 41,5 минг км2. Ахолией 16 млн. киши (2002). Пойтахти — Амстердам ш. Ҳукумат қароргоҳи Гаага ш.да. Маъмурий жиҳатдан 12 провинция (provincie) ra бўлинади. Нидерландия Антил о.лари, Аруба о. Н. мулки ҳисобланади.
Давлат тузуми. Н. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1983 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — қирол (қиролича) (1980 й.дан В.А.Беатрикс хоним). Унинг ҳузуридаги Давлат кенгаши аъзолари қирол томонидан тайинланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни қирол ва икки палатали Бош штатлар (парламент), ижроия ҳокимиятни қирол б-н ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Н. Ўрта Европа текислигининг ғарбий қисмида жойлашган. Шим. дан саёз қўлтиқ ва бухталар ўраб туради. Соқили 56 м гача баландликдаги дўнгликлардан иборат, тошқиндан сақланиш учун тўғон ва дамбалар қурилган. Ер юзаси, асосан, паеттекислик. Н. ҳудудининг 40% денгиз сатҳидан пастда, фақат 2% 50 м дан юқори. Энг баланд жойи 321 м. Н.нинг паеттекислик қисмлари доим денгиз суви босиш хавфи остида. 1282 й.ги кучли сув тошқини натижасида Зейдер-Зе қўлтиғи ҳосил бўлган. 33 км ли дамба қурил-гач, Зейдер-Зенинг жан. қисми чучук сувли берк кўлга айланган. Н.нинг шарқи моренали тепалик; шим. кум ва гилли денгиз ва даре ётқизиқларидан, шарқи музлик ётқизиқларидан, дарё дельталари эса аллювиал ётқизиқлардан тузилган. Кумир, нефть ва газ, торф, ош тузи, каолин конлари бор.
Иклим — денгиз иклими, қиши юмшоқ, ёзи илиқ. Атлантика океанидан йил бўйи шамол эсади. Янв.нинг ўртача т-раси 1—3°, июлники 16—17°. Йиллик ёғин 650—750 мм. Тез-тез туман тушади. Қаттиқ совуклар аҳён-аҳёнда бўлади. Кор кам, ёмғир кўпроқ ёғади. Дарёлар йил бўйи серсув; йириклари: Рейн, Маас, Шельда. Соҳил тупроғи унумдор, дарё водийлариники аллю-виал-ўтлоқи тупроқ. Н.нинг шим. ва шарқида, асосан, чимли подзол, ай-рим жойларида ботқоқланган тупроқ. Н. ҳудудининг 70% маданий ландшафт, 8% ўрмон. Қумли жойлари бутали ве-реекзор (арчагул), дарёлар соҳили толзор. Ҳайвонот дунёси жуда камбағал. Ёввойи қуён, тийин, сувсар, сассиқ-кўзан, елик яшайди. Н.да қушларнинг 180 тури бор. Дарё дельталаридаги су-зувчи қушлар қишлайдиган жойлар қўриқланади. Велюзом, Кеннемер дўнгликлари, Хоге-Велюве миллий боғлари ва 8 та қўриқхонаси бор.
Аҳолисининг аксарияти голландлар. Йирик этник гуруҳлардан фламандлар, фризлар бор. Немислар, яҳудийлар, индонезлар ва б. ҳам яшайди. Диндор аҳолининг 50% га яқини католик, 37% протестант. Расмий тил — нидерланд (голланд) тили. Н. дунёда аҳолиси энг зич жойлашган мамлакатлардан. Аҳолисининг 89% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Амстердам, Роттердам, Гаага, Утрехт.
Тарихи. Н. ҳудудида одамлар неолит давридан яшайди; мил. ав. 1-минг йилликнинг 2-ярмида бу ерда кельт кабилалари яшаган. 1-а. бошида бу қабилаларни германлар сиқиб чиқарган. Мил. ав. 1-а. да Н. ҳудудининг бир қисмини римликлар босиб олган. Мил. 3—4-а.ларда Н. ҳудудига франклар ва сакслар ҳамда фризлар келиб ўрнашдилар. Франклар давлати тузилгач (5-а.), Н. ҳудуди унинг таркибига, 843 й.ги Верден шартномасига биноан, «Мукаддас Рим империяси» таркибига кирди. 10— 11-а.ларда Н. ҳудудида бир неча муста-қил ер-мулклар (Фландрия, Голландия, Геддерн, Зеландия, Утрехт графликлари ва ҳ.к.) ташкил топди. 12-а.дан шаҳар ривожлана бошлади. 15-а.нинг2-чорагигача Н.да феодал тарқоқлик ҳукм сурди. 1433 й.да Голландияни, сўнгра Н.нинг бошка князликларини Бургундия герцоглари босиб олдилар (қ. Нидерландия тарихий вилояти). Карл V империяси парчалангач, Н. (1556 й.дан кейин) Испанияга карам бўлиб қолди. 16-а. Н. инқилоби натижасида мамлакат испанлар зулмидан озод бўлди ва Бирлашган вилоятлар республикаси тузилди. 17-а.да савдо ва денгизчилик ривожланиши натижасида Н. Европанинг ривожланган давлатларидан бирига айланиб, Осиё, Америка, Африкада янги ер-мулкларни қўлга киритди, Индонезия, Гвиана, Кичик Антил о.ларини ва Кап вилоятини ўзига қарам қилиб олди. 1795— 1813 й.ларда Голландия қироллиги Франция тар-кибига кирди. 1815 й.да Бельгия б-н бирлашиб, Н. қироллиги ташкил этилди. 1830 й. инқилоб натижасида Бельгия Н.дан ажралиб чиқди.
1848 й.да Н. конституцияси қабул қилинди. 1840—70 й.ларда саноат тез ўсди. 1860 й.дан давлат т.й. қуришни ўз қўлига олди. 1876 й.да Амстердам — Шим. денгиз, 1882 й.да Роттердам — Шим. денгиз каналлари қурилди. Роттердам Германия учун транзит портга айланди. 1861 й.да биринчи касаба уюшмаси ташкил топди. Н.да 19-а.нинг сўнгги чорагида саноатлашув жараёни, асосан, ниҳоясига етди. Саноатнинг етакчи тармоқлари (кемасозлик, тўқи-мачилик ва озиқ-овқат саноати) модернизация қилинди. Нефть монопо-лиялари тузилди. Қ.х.да экстенсив деҳқончилик ва чорвачиликдан замонавий и.ч.га ўтилди. Янги т.й.лар қурилди.
l-жаҳон уруши (1914—18)да Н. ўзининг бетарафлигини маълум қилди. 1917 й. иқтисодий қамал натижасида Н.да и.ч. ва савдо сусайиб кетди. 1918 й. баҳордан денгизда кема қатнови ҳам тўхтади. 1925—29 й.ларда Н.да саноатнинг янги тармоклари (радиоаппаратлар и.ч., нефтни қайта ишлаш) вужудга келди. Жаҳон иқтисодий бўҳрони даври (1929—33)да Н.да саноат маҳсулоти и.ч., экспорт ва импорт 2 бара-вар камайди.
2-жаҳон уруши бошланиши б-н Н. бетарафлик эълон қилди. 1940 й. 10 майда фашистлар Германияси тўсатдан бостириб кирди ва 14 майда Н. таслим бўлди. Қиролича Вильгельмина ва хуку-мат Буюк Британияга кўчиб кетди. Н.ни нацистлар идора қила бошлади. 1944 й. сент. — 1945 й. мартда Иттифоқчи давлатлар қўшинлари Н.нингжан.ни, 1945 й. апр. да шарқини озод қилдилар. 1945 й. май ойи бошларида Германия қуролли кучларининг Н.даги қисмлари таслим бўлди. 1948 й.га келиб, Н да и.ч. урушдан аввалги даражага етди. Четга сармоя чиқариш кескин кўпайди. И.ч. нинг концентрациялашуви тезлашди. 1950-й.ларда миллий озодлик ҳаракати кучайиши натижасида Н. мустамлакаларидан маҳрум бўлди. Н. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 30 апр. (Қиролича куни). Н. 1991 й. 31 дек.да ЎзР суверенитетини тан олди ва 1992 й. 10 июлда дипломатия муносабатлари ўрнатди.
Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Давлат ислоҳот партияси, 1918 й.да тузилган; Марказ демократлари, 1993 й.да ташкил этилган; Де-мократлар-66, 1966 й.да асос солинган; «Сўл кўкатпарварлар», 1991 й.да тузилган; Озодлик ва демократия учун халқ партияси, 1948 й.да ташкил этилган; Меҳнат партияси, 1946 й.да тузилган; Ислоҳотчи сиёсий федерация, 1975 й.да асос солинган; Ислоҳот сиёсий иттифоқи, 1948 й.да тузилган; Социалистик партия, 1972 й.да ташкил этилган; Иттифоқ 55+, 1994 й.да ташкил этилган; Христиан-демократик даъват, 1976 й.да асос солинган; Кек-салар умумий уюшмаси, 1994 й.да тузилган. Н. касаба уюшмалари федера-цияси, 1976 й.да ташкил этилган; Касаба уюшмалари христиан миллий уюшмаси, 1909 й.да тузилган.
Хўжалиги. Н. — юқори даражада ривожланган индустриал аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 24,4%, қ.х. улуши 4,3%. Н. муҳим денгиз ва курукликдаги транспорт йўллари кесишган ерда жойлашган.
Саноати нинг техника даражаси юқори, малакали ишчи кучи б-н таъминланган. Табиий газ Н.нинг асосий кон бойлигидир. Нефть, тошкўмир ҳам қазиб чиқарилади. И.ч. саноатининг етакчи тармоклари — кемасозлик, қора ва рангли металлургия, металлсозлик ва машинасозлик, кимё, нефтни қай-та ишлаш ва нефть кимёси, электротехника, радиоэлектроника, озиқ-ов-қат, тўқимачилик. Авиасозик ва авто-мобилсозлик ҳам ривожланган. Рангли металлургия саноатида алюминий, рух ва калай эритилади. Амстердам, Роттердам, Утрехт, Харлем ва б. шаҳарларда умумий машинасозлик, Роттердам, Схидам, Дордрехт, Амстердамда йирик кемасозлик, Борн ва Эйндховенда ав-томобилсозлик, Роттердам, Амстердам ва Флиссинген атрофларида нефтни қайта ишлаш корхоналари бор. Пластмасса, ўғит ҳамда синтетик тола учун хом ашё ишлаб чикарилади. Газ ва ош тузи хом ашё базасида кимё саноати ривожланган. Фармацевтика саноати, лок, бўёқ ва бўёвчи моддалар и.ч. жуда тараққий қилган. Хенгело ш.да катта туз з-ди бор. Н.нинг кад. саноати — олмосга сайқал бериш, асосан, Амстердам ш.да жойлашган. Озиқ-овқат саноати маҳсулотининг 1/3 қисмини гўшт-сут корхоналари беради. Мева-сабзавот консервалари, пиво, какао, шоколад и.ч. ривожланган. Тўқимачилик саноатида, асосан, ип газлама ва сунъий ипакдан шойи ишлаб чиқарилади. Йи-лига ўртача 74 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади.
Қишлоқ хўжалиги кўп миқдорда товар маҳсулот ишлаб чиқариб, мамлакат экспорт қийматининг 1/4 семики беради. Қ.х.да фойдаланишга ярокди ерлар (2,2 млн. га)нинг 60% ўтлоқ, 35% ҳайдалади, 3% боғ, полиз ва гулчилик хўжаликлари. Н. — четга энг кўп сут маҳсулотлари, тухум, пар-ранда гўшти, гўшт консервалари, чўчқа гўшти чиқарувчи мамлакатлардан. Қ.х. маҳсулотлари қийматининг 2/3 қисмига яқинини чорвачилик ва паррандачилик беради. Боғдорчилик, сабзавотчилик ва гулчилик деҳқончиликдан олинадиган маҳсулот қийматининг 60% ни беради. Н. — иссиқхоналарда етиштирилган сабзавот, мева ва узумни экспорт қилишда дунёда 1-ўринда. Н. кўп миқдорда картошка экспорт қилади. Бундан ташқари, қанд лавлаги, донли экинлардан буғдой, арпа, сули экилади. Йилига 2 млрд. донадан кўпроқлола пиёзи етиштирилади. Балиқ овланади.
Транспорти. Савдо флотининг тоннажи жиҳатидан Европа Иттифоқи мамлакатлари орасида 3-ўринда туради. Юк айланмаси бўйича дунёда энг катта портлардан бири — Роттердам порти йилиги 280 млн. тонна юк ўтка-зади. Мамлакат ичкарисида ташиладиган юкларнинг 80% автомобиль транс-портига, 17,1% сув транспортига, 2,9% т.й. транспортига тўғри келади. Т.й. уз. — 2850 км, автомобиль йўллари уз. — 118,2 минг км. КЛМ авиакомпанияси йўловчилар ташиш бўйича дунёда 7-ўринни эгаллайди. Амстердамда халқа-ро аэропорт бор.
Н. четдан пўлат, транспорт воситалари, кимёвий маҳсулотлар, минерал ёқилғи сотиб олади. Четга тайёр буюмлар, озиқ-овқат маҳсулотлари, рўзғорбоп электр асбоб-ускуна ва ашёлар чиқаради. Н., асосан, Европа мамла-катлари б-н савдо-сотиқ қилади. Чет эл сайёхлиги ривожланган (йилига 3 млн. сайёҳ келибкетади). Асосий мижози бўлган ГФР га импортнинг салкам 33% ва экспортнинг 22% тўғри келади. Пул бирлиги — гульден.
Тиббий хизмати, маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. Аҳолига юқори даражали тиббий хизмат кўрсатилади. Давлат касалхоналари б-н бир қаторда хусусий шифохоналар ҳам мавжуд. Врачлар ун-тлар ҳузуридаги 8 та тиббиёт ф-тида тайёрланади.
1950 й.дан мамлакатда 8 й.лик бе-пул мажбурий таълим тўғрисидаги қрнун кучга кирган. 7 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар 6 й.лик мактабга қатнайдилар. Ўрта мактаблар икки турда: ун-тга кириш ҳуқуқини берадиган 6 й.лик гимназия, атениум (реал ўрта мактаб) ва лицейлардир. Умумий ўрта таълим мактаблари таркибига кичик, оралиқ ва юқори ўрта мактаблар киради. Н.даги бошланғич ва ўрта мактабларнинг фақат 30% давлат қарамоғида. Бошланғич мактаб негизида ҳунар ва ўрта махсус таълим тизими ташкил этилган. Уларда ўқиш муддати бир неча ойдан 5 й.гача.
Н.да тўлиқ олий маълумот берадиган 9 та ун-т, 3 та техника ун-ти, ун-т даражасидаги 4 та коллеж, шу жумладан, Вагенингендаги олий қ.х. мактаби бор. Давлат ун-тлари: Лейден (1575 й.да асос солинган), Утрехт (1636), Гронинген (1614), Амстердам (1877), Роттердам ун-тлари ва б. Давлатга қарашли ва хусусий илмий муассасалар мавжуд. Ун-тлар ҳузуридаги ин-тлар, Амалий тадкикрт марказий ташкилотининг ин-тлари, Н. қироллик фанлар академияси ва вазирликларнинг, Н. фундаментал тадқиқотларни ривожлантириш ташкилотининг ин-тлари, Ядро энергияси марказий кенгаши, Халқаро муносабатлар ин-ти ва б. мавжуд.
Йирик кутубхоналари: Амстердам, Лейден ун-тларининг кутубхоналари, Гаагадаги Қироллик кутубхонаси ва б. Амстердамда Давлат музейи (1808 й.да асос солинган), Ван Гог миллий музейи (1972), Рембрандт уй-музейи (1907), Қироллик тропик ин-тининг музейи, Гаагада муниципал музей, Қироллик рассомчилик маскани (1820), Почта музейи (1929), Лейденда Миллий этнография музейи (1837), Миллий геол. ва минералогия музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Энг йирик газ. ва жур.лари: «Алхемейн дахблад» («Кундалик умумий газета», 1946 й.дан), «Бин-ненхоф» («Ички ҳовли», оқшом газ., 1945 й.дан), «Гаагсе курант» («Гаага газетаси», 1883 й.дан), «Телеграф» (кундалик газ., 1893 й.дан), «Трау» («Садокат», кундалик газ., 1943 й.дан), «Фолкскрант» («Халқ газетаси», кундалик газ., 1920 й.дан), «Фрай Недерланд» («Эркин Нидерландия», ҳафталик газ., 1940 й.дан), «Фрайе фолк» («Озод халқ», кундалик газ., 1900 й.дан), «Фрайхейд эн демократи» («Озодлик ва демократия», хафталик газ., 1949 й.дан), «Хруне амстер-даммер» («Кўкатпарвар амстердамлик», ҳафталик газ., 1877 й.дан), «Демократ» (ойлик жур.), «Политик эн кюль-тюр» («Сиёсат ва маданият», ойлик жур., 1940 й.дан). Алхемейн Недерландс Персбюро — АНП, Н. ахборот агентлиги, 1943 й.да тузилган. Голландия газ.лари ноширларининг кооператив уюш-маси. Н. радиоэшиттириш корпорацияси радиоэшиттириш ва телекўрсатув ташкилоти бўлиб, ҳукумат назоратида ишлайди, 1969 й.да ташкил этилган.
Адабиёти. Голланд тилидаги энг қад. адабий ёдгорлик 9-а.да дунёга келган. Нидерланд ва немис адабиётида Г. ван Фельдекс (1140—1200) сарой эпосини яратиб шуҳрат қозонди. «Рейнард ҳақида қўшиқ» деб аталган халқ достони халқчил шеърият ва драматургиянинг ривожланишига зўр таъсир ўтказди. 13-а.да диний адабиёт ривожланди. Н. адабиетининг йирик намояндаси Эразм Роттердамскийнинг «Бемаънилик мадхи» ҳажвий асари (1509) Уй-ғониш даври руҳида ёзилган. 17-а. Н. маданиятида «олтин аср» бўлди. Бу даврда турли окимларга мансуб адиблар иж-тимоий ва ахлоқ-одоб масалаларига оид асарлар яратдилар, гуманистик, демок-ратик ғоялар ривожланди. Шоир ва драматург Й. ван ден Вондел (1587— 1679)нинг «Мария Стюарт», «Люцифер» трагедиялари жаҳон адабиетининг нодир асарларидан бўлиб қолди. 18-а. адабиётида миллий-демократик анъаналар сусайди. 19-а.да яшаб, ижод қилган адиблар — А. Старинг, Э.Й.Потги-тер, Н.Бетс ва б. голланд мустамлакачилигини танқид қилдилар ва умуман, ўткир ижтимоий муаммоларни кўтариб чикдилар. 19-а. 2-ярми ва 20-а. бошларида адабиётда социалистик гоялар хукмронлик қилди. 30-й.ларда «Форум» жур. атрофида уюшган адиблар фашизмга қарши курашдилар. 50-й.ларда Л. Фроман, П.Роденко, Люсеберт, Р.Камперт, ХЛампо Европа адабиёти оқимида борди. 80—90-й.ларда В.Рюислинк, X. Хе-ресм, Ж. Гамелинк, Я. Кремер ва б. реалистик тамойилларни кучайтирди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Қад. Н. ҳудудида неолит даврининг сопол идишлари, тошдан қурилган мегалитик иншоотлари, мил. ав. 1-минг йилликка мансуб кельт манзилгохлари, мил. 1—3-а.лар қад. Рим биноларининг қолдиқлари, германларнинг металл, заргарлик буюмлари сақланган. Ўрта аср меъморлиги намуналари Амстердам, Гаага ва б. шаҳарларда мавжуд (шаҳар деворлари, сарой, қалъа, уйлар). Мамлакатда тупроқнинг ботқоклиги, тош танқислиги биноларнинг ғишт ва ёғочдан қурилишига сабаб бўлган.
16— 17-а.лар тасвирий санъатида тур-муш манзаралари, натюрморт, портрет жанри ривожланди (яна қ. Нидерланд санъати). 17-а. ўрталарида классицизмнинг голланд бадиий мактаби ривож топди (биноларнинг содда ва қулай бўлишига кўпроқ эътибор берилди). 17-а. 2-ярмида француз классицизмининг бой сарой ва парк меъморлиги таъсири кучайди. Жамоат, савдо ва и.ч. бинолари (ратуша, биржа, савдо расталари ва б.) қурилди (меъморлар Я. ван Кампен, П. Пост, ака-ука Ф. ва Ю.Вингбонс ва б.). 17-а.да ҳайкалта-рошлик унчалик ривожланмади (бинолар ҳайкал б-н камданкам безатилди, портрет ҳайкаллар жуда кам ишланди). Рассомлик ва графика эса кенг ривож топди. Реалистик рассомлик юксалиб, бутун Европа тасвирий санъатига са-марали таъсир ўтказди. Голланд рассомлари, одатда, бирор жанрга ихтисослашган. Портрет (Ф.Халс), деҳқонлар ҳаёти (А. ван Остаде) ва шаҳар ҳаёти (Я. Стен, Г. Терборх ва б.), ифодали маиший жанр, манзара (Я. Порселлис, Я. ван Рёйсдал) ва б. жанрларда қим-матли асарлар яратилди. Рембрандт, Ф. Хале, К. Фабрициус каби буюк рассомларнинг ижодида демократик кайфиятлар моҳирона ифодаланди.
19-а.да шаҳарларда аҳоли тиғизлашди, ихчам, тежамкор меъморлик шаклларига эътибор кучайди. Тасвирий санъатда оддий меҳнаткаш кишилар ҳаётига аҳамият берилди. 2-жаҳон урушидан сўнг Амстердам, Гаага, Роттердам ва б. шаҳарларда биноларнинг оқилона жойлашишига эришилди, миллий романтик тамойиллар б-н суғорилган функционализм етакчи оқим бўлиб қолди. 19-а. 2-ярмида Гаага ранг тасвир мактаби, 20-а.да голланд ҳайкалтарошлик мактаби шаклланди. Ҳоз. замон Н. тасвирий санъатида турли модернистик окимлар ёйилган, аммо демократик тамойиллар ҳам (Чарли Тороп, X. Шабо, П. Алма ижодида) сезилиб туради.
Мусиқаси. Н.нинг мусиқа маданиятига дойр дастлабки маълумотлар илк ўрта асрларга мансуб. 12-а.дан рицарлик лирикаси ривож топди. 14-а.да менестреллар деб аталган саёқ созанда ва хонандалар халқ қўшиқчилигини профессионал санъат даражасига кўтардилар. Байрам, ярмарка, турли мусобақаларда мусиқа асбоблари жўрлигида ашула ва рақслар ижро этиш одат тусига кирди. 15—16-а.ларда мусиқа санъати, айниқса, юксалди. Хусусан, Уйғониш даврида вужудга келган Нидерланд мактаби Европанинг композиторлик ижодиётига таъсир ўтказа бошлади. 17-а.да мусиқа ас-бобларини и.ч. ҳам ривожланди. 17-а. охирларидан Н.да инглиз, француз, итальян мусиқалари таъсири ошди, комик опералар саҳнага қўйидди. К. Хакуартнинг «Ишқ тантанаси» (1678) классицизм услубидаги биринчи голланд операсидир. Шу йилларда мусиқа жамиятлари ташкил этилди. 19-а.нинг 1-ярмидан миллий-демократик мусиқа маданияти ривож топа бошлади. Амстердам консерваторияси (1884), Н. мусиқачилари қироллик жамияти (1875), Миллий опера (1916—23), Н. композиторлари жамияти (1911) ва б. ташкилотлар мамлакатда мусиқа маданияти ривожида муҳим аҳамиятга эга бўдди. Амстердамда 1948 й.дан ёзги мусиқа фестиваллари ўтказиб турилади. Мамлакатда бир неча опера ва балет театрлари, 12 симфоник оркестр, 7 консерватория (баъзиларида Шарқ мусиқаси ўрганилади), 3 мусиқа лицейи, Амстердам, Лейден ва Утрехт ун-тларида мусиқа тарихи ва назарияси ф-тлари бор. Композиторлардан Г.Ландре, С.Бессем, К. ван Барен, дирижёрлардан П. Хюппертс, Б.Хайтинк, мусиқа ижрочиларидан К.де Грот, Л.Понсе, Г.Леонхардт, Т.Олоф, Т.Байле ва б. машҳур.
Балети ўрта асрлардан вужудга кела бошлаган, байрам ва карнавалларда рақслар кўп ижро этилган. 1959 й.да Амстердам балет труппаси тузилган. Унинг С.Гаскелл труппаси (1954) б-н қўшилиши (1961) туфайли Н. миллий балети ташкил топган. Гаагада 1961 й.дан Н. раке театри ишлайди. 1945 й.дан болаларучун спектакллар қўядиган «Скапино» труппаси ишлаб турибди. О.де Хае, Я.Фли-ер, И.Сандерс Н. операсини ривожлантиришга катта ҳисса қўшди.
Театри. 12-а. охиридан бошлаб драматик асарлар саҳналаштирила бошлади. 14-а.да адабиёт ва театр шинавандалари жамияти тузилди. 1638 й.да Амстердам ш. театрига асос солинди. Кўплаб сайёр труппалар мамлакат бўйлаб томошалар кўрсатарди. 1870 й.да тузилган «Нидерланд театр уюшмаси» миллий театр санъати ривожига катта ҳисса қўшди. Н.да ҳаваскорлик театрлари кенг тарқалган. Театрларда У. Шекспир, Ф. Шиллер, Ф. Достоевский, Н. Гоголь, А. Чехов, М.Горький асарлари кўрсатилган. Кейинги йилларда маҳаллий муал-лифлардан Я. Стал, С.Нотебом, Я. ван дер Мерве ва б.ларнинг асарлари кўплаб саҳналаштирилди. Арнем, Роттердам ш.ларида театрлар мавжуд. Замонавий саҳна усталари орасида А. ван Далсюм, К. ван Дейк, Э. ван Линген, В. Фос машхур. Амстердамда Театр музейи бор.
Киноси. 1898 й.дан хужжатли, 1910 й.дан бадиий фильмлар ишлаб чиқарилган. 1927 й. Амстердамда кино санъатини тарғиб қилувчи «Фильмлига» кино клуби ташкил қилинди. Унинг таркибига кирган кино ходимлари «Улик сув» (реж. Г.Рюттен) ва б. фильмларни яратдилар. Фашистлар оккупа-цияси йилларида экранларда, асосан, немис фильмлари намойиш қилинди. Мамлакат фашистлардан озод қилингандан кейин Қаршилик ҳаракати тўғрисида кўплаб ҳужжатли фильмлар суратга олинди (реж. Р.Хорнекер, Ж.Ферну, О. ван Нейенхоф ва б.), бадиий фильмлар яратиш кенг йўлга қўйилди. Кейинги йилларда «Амстердам, сув шаҳри» (реж. М.Хас) илмий-оммабоп фильми, «Сув овози» (реж. Б.Ханстра), «Касбдошлар, шовқин қилманг» (реж. Ф.Радемакерс), «Турк меваси» (реж. П.Ферхувен) каби бадиий фильмлар чиқарилди. Кинематография кадрлари Амстердам кино ин-ти ва кино академиясида тайёрланади.
Ўзбекистон — Н. муносабатлари. ЎзР Президенти И.Каримовнинг 1993 й. Н.га қилган ташрифи икки томонлама муносабатларни ривожлантиришга негиз яратди. Ташриф чоғида «Ўзбекистон Республикаси б-н Нидерландия Қироллиги ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик тўғрисида қўшма баённома» имзоланди. 1996 й. Тошкентда «Инвес-тицияларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш ҳақида» битим тузилди.
ЎзР б-н Н. ўртасидаги товар айланмаси 1999 й.да 139,6 млн. АҚШ долларини, шу жумладан, экспорт 98,1 млн. долларни, импорт эса — 41,5 млн. долларни ташкил қилди. ЎзРда голланд сармояси иштирокидаги 10 корхона рўйхатга олинган, шундан 7 тасида голланд сармояси 100%ни ташкил этади. ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар агентлиги ҳузурида Н.нинг 7 фирмаси ўз ваколатхонасини очган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.