Nikolay Konstantinoviç Rerix
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com
Rerix Nikolay Konstantinoviç [1874.27.9 (9.10), Peterburg — 1947.13.12, Nagar, Hindistonning Panjob ştati] — rus rassomi, arxeolog, jamoat arbobi. Peterburg BAda öqigan (1893—97), Parijda malakasini oşirgan (1900—01). Rassomlarni rağbatlantiriş jamiyati kotibi (1901 y.dan) va uning qoşidagi rasm maktabi direktori (1906—18). Peterburg BA akad. (1909 y.dan). «San'at dunyosi» birlaşmasi a'zosi (1910—19 y.lar uyuşma raisi). 1918 y.dan xorijda (AQŞ va Hindistonda) yaşagan. R. ijodi mavzuini uning arxeologiya hamda slavyan va Skandinaviya mamlakatlariga, 20-y. lardan buddizmga bölgan qiziqiş belgiladi («Dozor», 1905; «Tibet. Monastir», 1942; ikkalasi ham Rus muzeyida); dastlab tarixiy mavzularda asarlar yaratgan R. ijodida keyinçalik manzara, tabiat körinişlari yetakçi örinni egallay boşladi: «Çopar» (1897), «Dengiz ortidan kelgan mehmonlar» (1901), «Şahar qurmoqdalar» (1902) va b.
R., şuningdek, teatr dekoratsiyasi (I.V.Stravinskiy, «Muqaddas bahor» baleti, 1913; A.P.Borodin, «Knyaz Igor» operasi, 1914 va b.) va monumental san'atda ham ijod qilgan. Markaziy va Şarqiy Osiyoda yirik ekspeditsiyalar uyuştirgan (1924—28 va 1934— 35) hamda qimmatbaho arxeologik va etnografik materiallar töplagan.
20-y.lardan ma'rifatparvarlik faoliyati olib borgan R. jahon ax/1ining diqqatini jahon madaniy yodgorliklarini saklaşga qaratdi; u ilgari surgan («R. pakti» deb atalgan) yönaliş asosida 1954 y.da köp mamlakatlar tomonidan ma'qullangan «Harbiy töqnaşuvlar çoğida madaniy yodgorliklarni himoya qiliş» Xalqaro Gaaga konvensiyasi imzolangan.
R.ning öğli rassom Svyatoslav Nikolayeviç (1904—1991) 1919 y.dan Londondagi Qirollik akademiyasida, söng AQŞning Kolumbiya va Garvard untlarida me'morlikdan ta'lim olgan; 1926. y.da ilk bor Hindistonga borgan, 1936 y.dan esa öşa yerda muqim yaşagan. Otasi R.ning ijodiy an'analarini davom ettirgan, portret (otasi R. portreti, 1937 va b.), ramziy va janrli asarlar, ayniqsa, manzaralar («Himolay, quyoşning botişi», 1971 va b.) yaratgan. Özbekistonda R. asarlari körgazmalari taşkil qilingan (1999).
Moskvada xalqaro R.lar markazi taşkil qilingan (1991).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕРИХ Николай Константинович [1874.27.9 (9.10), Петербург — 1947.13.12, Нагар, Ҳиндистоннинг Панжоб штати] — рус рассоми, археолог, жамоат арбоби. Петербург БАда ўқиган (1893—97), Парижда малакасини оширган (1900—01). Рассомларни рағбатлантириш жамияти котиби (1901 й.дан) ва унинг қошидаги раcм мактаби директори (1906—18). Петербург БА акад. (1909 й.дан). «Санъат дунёси» бирлашмаси аъзоси (1910—19 й.лар уюшма раиси). 1918 й.дан хорижда (АҚШ ва Ҳиндистонда) яшаган. Р. ижоди мавзуини унинг археология ҳамда славян ва Скандинавия мамлакатларига, 20-й. лардан буддизмга бўлган қизиқиш белгилади («Дозор», 1905; «Тибет. Монастир», 1942; иккаласи ҳам Рус музейида); дастлаб тарихий мавзуларда асарлар яратган Р. ижодида кейинчалик манзара, табиат кўринишлари етакчи ўринни эгаллай бошлади: «Чопар» (1897), «Денгиз ортидан келган меҳмонлар» (1901), «Шаҳар қурмоқдалар» (1902) ва б.
Р., шунингдек, театр декорацияси (И.В.Стравинский, «Муқаддас баҳор» балети, 1913; А.П.Бородин, «Княз Игорь» операси, 1914 ва б.) ва монументал санъатда ҳам ижод қилган. Марказий ва Шарқий Осиёда йирик экспедициялар уюштирган (1924—28 ва 1934— 35) ҳамда қимматбаҳо археологик ва этнографик материаллар тўплаган.
20-й.лардан маърифатпарварлик фаолияти олиб борган Р. жаҳон ах/1ининг диққатини жаҳон маданий ёдгорликларини саклашга қаратди; у илгари сурган («Р. пакти» деб аталган) йўналиш асосида 1954 й.да кўп мамлакатлар томонидан маъқулланган «Ҳарбий тўқнашувлар чоғида маданий ёдгорликларни ҳимоя қилиш» Халқаро Гаага конвенцияси имзоланган.
Р.нинг ўғли рассом Святослав Николаевич (1904—1991) 1919 й.дан Лондондаги Қироллик академиясида, сўнг АҚШнинг Колумбия ва Гарвард унтларида меъморликдан таълим олган; 1926. й.да илк бор Ҳиндистонга борган, 1936 й.дан эса ўша ерда муқим яшаган. Отаси Р.нинг ижодий анъаналарини давом эттирган, портрет (отаси Р. портрети, 1937 ва б.), рамзий ва жанрли асарлар, айниқса, манзаралар («Ҳимолай, қуёшнинг ботиши», 1971 ва б.) яратган. Ўзбекистонда Р. асарлари кўргазмалари ташкил қилинган (1999).
Москвада халқаро Р.лар маркази ташкил қилинган (1991).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.