Nizak Tarxon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 218–219-b. — ziyouz.com
Nizak Tarxon NIZAK TARXON, Abul Xayyoj (? —706) — Köhistondagi Bodxiz ş.ning merosiy hokimi (7-a. örtasi). Balxdagi Navbahor ibodatxonasining boş kohini Barmakni (q. Barmakiylar) öldir-gaç (652), Balx va Toxaristonning amaldagi hokimi. Mahalliy hokimlarning arab bosqinçilariga qarşi ku-raşiga rahbarlik kilgan. Balxdan jan. dagi Dara-i Gaz vodiysidagi toğ tepasida qurilgan toş qal'a (Barbar yoxud Farazdaz) N.t. tomonidan arablarga qarşi mudofaa maqsadida bunyod etilgan. 701 y. N.t. Suğd podşosi Tarxunning çaqiriğiga köra, Termizga, Xalifalikdan ajralib çiqqan Sobit ibn Qutba va Muso ibn Abdullohga yordam beriş uçun kelgan. 706 y. Qutayba ibn Muslim b-n sulh bitimi imzolagaç, arablarning Movarounnahr şaharlariga qilgan harbiy yurişlarida qatnaşgan. Biroq arablarning muvaffaqiyatlaridan xavfsirab, ularga qarşi kuraşga otlangan. N.t. Balx sipohbadi, Marvarud şohi Bazam, Toliqon şohi Saxrek (Suxrob ?), Foryob şohi Tursul va Juzjon şohi al-Juzjoniyga noma yöllab, ularni kuraşga da'vat etgan va roziligini olgan. Xulm yölagi (tor dara)da bölgan jangda Qutayba ğolib çiqqaç, N.t. Bağlon yaqinidagi Fanj Joh buloği böyiga çekingan. Qutayba unga qarşi ukasi Abdurahmonni ilğor qilib jönatgan, N.t. toğdagi al-Kurza qal'asiga joylaşib mustah-kam istehkom barpo etgan. Qal'aga fa-qat birgina tor söqmoq yöl orqali çiqilgan. Qutayba qal'ani 2 oy qamal qilgan. Qal'adagilarning oziq-ovqat zaxirasi tugagan, kişilar orasida çeçak kasali tarqalgan. Qutayba N.t. oldiga elçisini yuborib unga omonlik, daxlsizlik beriş haqida yolğon va'da qilgan. Bunga işongan N.t. qal'adan çiqib kelganda uni hibsga olgan va 700 ta safdoşi b-n qatl ettirgan.
Ad.: Istoriya at-Tabariy, T., 1987; Ka-mal iddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po arabo-yaziçnim istoçnikam IX — naçala XIII vv., T., 1996.
Q.: Barmakiylar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИЗАК ТАРХОН, Абул Хайёж (? —706) — Кўҳистондаги Бодхиз ш.нинг меросий ҳокими (7-а. ўртаси). Балхдаги Навбаҳор ибодатхонасининг бош коҳини Бармакни (қ. Бармакийлар) ўлдир-гач (652), Балх ва Тохаристоннинг амалдаги ҳокими. Маҳаллий ҳокимларнинг араб босқинчиларига қарши ку-рашига раҳбарлик килган. Балхдан жан. даги Дара-и Газ водийсидаги тоғ тепасида қурилган тош қалъа (Барбар ёхуд Фараздаз) Н.т. томонидан арабларга қарши мудофаа мақсадида бунёд этилган. 701 й. Н.т. Суғд подшоси Тархуннинг чақириғига кўра, Термизга, Халифаликдан ажралиб чиққан Собит ибн Қутба ва Мусо ибн Абдуллоҳга ёрдам бериш учун келган. 706 й. Қутайба ибн Муслим б-н сулҳ битими имзолагач, арабларнинг Мовароуннаҳр шаҳарларига қилган ҳарбий юришларида қатнашган. Бироқ арабларнинг муваффақиятларидан хавфсираб, уларга қарши курашга отланган. Н.т. Балх сипоҳбади, Марваруд шоҳи Базам, Толиқон шоҳи Сахрек (Сухроб ?), Форёб шоҳи Турсул ва Жузжон шоҳи ал-Жузжонийга нома йўллаб, уларни курашга даъват этган ва розилигини олган. Хулм йўлаги (тор дара)да бўлган жангда Қутайба ғолиб чиққач, Н.т. Бағлон яқинидаги Фанж Жоҳ булоғи бўйига чекинган. Қутайба унга қарши укаси Абдураҳмонни илғор қилиб жўнатган, Н.т. тоғдаги ал-Курза қалъасига жойлашиб мустаҳ-кам истеҳком барпо этган. Қалъага фа-қат биргина тор сўқмоқ йўл орқали чиқилган. Қутайба қалъани 2 ой қамал қилган. Қалъадагиларнинг озиқ-овқат захираси тугаган, кишилар орасида чечак касали тарқалган. Қутайба Н.т. олдига элчисини юбориб унга омонлик, дахлсизлик бериш ҳақида ёлғон ваъда қилган. Бунга ишонган Н.т. қалъадан чиқиб келганда уни ҳибсга олган ва 700 та сафдоши б-н қатл эттирган.
Ад.: История ат-Табарий, Т., 1987; Ка-мал иддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабо-язычным источникам IX — начала XIII вв., Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.