Nodira

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270–272-b. — ziyouz.com

Nodira (taxallusi; ismi Moxlaroyim) (1792, Andijon —1842, Qöqon) — şoira, ma'rifatparvar va davlat arbobi. «Komila» va «Maknuna» taxalluslari b-n ham şe'rlar yozgan. Otasi Andijon qokimi Rahmonqulbiy — ming qabilasidan, Farğona hukmdori Olimxonning toğasi. Olimxon ukasi Umarxonga Marğilon hokimligini beradi va uni 1807 y.da N.ga uylantiradi. N.şu xonadonda şe'r yezişni maşq qiladi, şoira Uvaysiy b-n tanişadi, uni muallima sifatida saroyga taklif etadi. N.ning turmuş yöldoşi Amir Umarxon ham Amiriy taxallusida ijod qilgan.

1822 y.da Umarxon vafot etib, uning öğli, 14 yoşli Muhammad Alixon (Ma'dalixon) taxtga kötarildi. Lekin davlatni, asosan, N.ning özi idora qildi. U madaniyat va san'atni rivojlantirişga intildi. N.ning zamondoşi qozi Abdunabi Xotifning tamomlanmay qolgan voqeaband dostonida N.ning hayoti va ijtimoiy faoliyati işonarli dalillar b-n körsatib berilgan: «Asar yozişdan maqsadim N.ning oqila, fahmli, ilm va sözning qadriga yetadigan donişmand ayol ekan-ligini körsatişdir... Umarxon vafo-tidan söng bu iffat sadafining in-jusi kunlarni xasratu firoq b-n şu tariqa ötişini noşukurlik deb bildi. U gulistondek Çahorçaman boğiga borib, Farğona, Toşkent, Xöjand, Andijon va b. şaharlardan fozillar, olimlar, xattotlar, naqqoşlarni öz xizmatiga çaqirtirib keldi». N. bir neça kitoblarni köçirtirdi va şoirlarni yangi-yangi asarlar yozişga taş-viqqildi. Şoira devonlarning çiroyli yozilişi, muqovasining bezatilişini özi şaxsan közdan keçirib turgan. U yaxşi işlagan kotiblarga tilla kalam, kumuş qalamdon berib, ularni «Zarrin qalam»lik mansabiga kötargan.

N. bozor va rastalar, masjid va madrasalar, karvonsaroylar qurilişiga e'tibor bergan. Göristoni ka-londagi Madrasai Çalpak, Taqagarlik rastasidagi Mox^aroyim madra-sasini bino ettirgan. Buxoro amiri Nasrullo 1842 y.da Qöqonga bosti-rib kirib, Ma'dalixonni, ukasi Sulton Mahmudxonni, 14 yaşar öğli Muhammad Aminxonni va N.ni foji-ali ravişda öldiradi.

N.ning adabiy merosi öz ğoyaviybadiiy ahamiyati nuqtai nazaridan mumtoz şe'riyatning gözal namunalaridandir. Uning tula bölmagan uzbekça devoni Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida satslanadi (inv.№ 4132). Devonga N.ning 109 (yoki 1704 misra) gazali kiritilgan. N.ning uzi yozgan de-boçada tarjimai holiga oid ba'zi muhim ma'lumotlar berilgan. 19-a.daköçirilgan, hoz. Özbekiston FA Tarix muzeyi arxivida saqlanayotgan devonda N.ning «Komila» taxallusi b-n yozgan 19 (328 misra) ğazali borligi aniklangan. 1962 y.da Namanganda şoiraning mukam-mal devoni topildi. Özbekiston FA Alişer Navoiy nomidagi davlat ada-biyot muzeyida saqlanayotgan (inv. № 313) bu devon şoiraning merosini töliq qamrab olgan, deyiş mumkin. Bunda şoira yozgan deboça mukammal berilgan. Devonda şoiraning «Nodi-ra» taxallusi b-n yozgan 180 şe'ri jamlangan (şulardan 136 tasi özbek tilida, 44 tasi tojik tilida). Jumladan, 11 muxammas, 2 musaddas, 1 musamman, 1 tarji'band, 1 tarkibband va 1 firoqnoma ham bor. Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida N.ning «Maknuna» taxallusi b-n yozilgan, 333 ğazaldan iborat bir devoni mavjud (inv. № 7766). Bugungi kunda biz N.ning özbek va fors-tojik tillarida yaratgan 10 ming misraga yaqin lirik merosiga egamiz.

N. şe'riyatining asosini lirika taşkil etadi. N. muhabbat, sadoqat va vafo kuyçisidir. U gözallik va sadoqatni, Şarq xotin-qizlarining dardalamlari, ohu fiğonlarini kuyladi. Şoira özini işq oynasi deb atar ekan, bu oynada insonning hayotga umid b-n qaraşi, ezgu istaklari va orzusi aks etgan. U muhabbat Alloh tomonidan insonlar qalbiga solingan mangu yoğdu ekanligini kuyladi:

Muhabbatsiz kişi odam emasdur,

Gar odamsan, muhabbat ixtiyor et!

N.ning muhabbat tuşunçasi çuqur ijtimoiy mazmun kasb etadi. Muhabbat şaxsiy tuyğular doirasidan yuqori kötarilib, odamiylikni çuqur idrok qiliş vositasiga aylantiriladi. N. insonning eng yuksak fazilati vafodorlikda deb biladi. Şoiraning fors-tojik tilidagi meboş radifli gazalida vafo mavzui keng doirada kalamga olinadi.

Şoira himmat, sabr, qanoat, nomus, hayo kabi xislatlarni ma'rifat, ya'ni Xudo vasliga erişişni yaqinlaştiruvçi manzillar sifatida qayd etadi, odam ana şu şarafli xislatlarni öz ruhiga mukammal singdirib olişi va uni sobitkadamlik b-n köngil ganjinasida asramoğini obrazli qilib tasvirlaydi. Odamzod şu sifatlardan maxrum bölar ekan, u riyo yöliga kirib ketadi.

N. öz ijodida dunyoviylik b-n bir qatorda tasavvufning naqşbandiya yönalişiga asoslangan bir butunlik orkali insonning jamiyat va tabiatga munosabatini ham, ilohiy muhab-bat yölidagi ruhiy dunyosini ham juda gözal va jonli misralarda ifodalab beradi. N. şe'rlarida islom ruhi, ta-savvuf ta'limi va hayot falsafasini çuqur idrok etgan holda hayotga hamma vaqt umidbaxş nigoh b-n qaraydi va undan yaxşilik uruğini qidiradi. N. saroyda yaşasa ham, özini ma'naviy jihatdan baxtiyor hisoblay olmas edi.

Şuning uçun ham u ğazallaridan birida: «Meni saltanat masnadida körib, gumon etmang ayşu farogat b-n», deydi.

N. olimlar, şoirlar, ayniqsa, şoiralarni öz himoyasiga olgan. Şoira öz devonlarining «hamnişin olima afifalar, fozila hamsuhbat şarifalarning maslahatlari va taşabbuslariga köra jamlangani»ni özbekça devoniga yozgan sözboşisida qayd etib ötadi.

N. mumtoz şe'riyatning mavjud hamma janrlarida qalam tebratdi. Uning özbekça va forsiyçatojikça gazallari aruzning turli vaznlarida 5, 7, 9, 13, hatto 18 baytli hajmda yaratilgan. Şoira ğazallarining asosiy qismi 7—9 baytlidir. N. mumtoz adabiyot an'analarini qunt va ixlos b-n davom ettirgan. Navoiy, Fuzuliy, Bedil ğazallariga muxammaslar boğlagan. N. öz ğazallarida köproq «mukar-rar» (sözning takrorlanib kelişi) va «qöş mukarrar» usullaridan foydalangan. Asarlarida talmeh, majoz, taş-beh, istiora, tazod, tadrij, taşxis, intoq kabi badiiy vositalar mahorat b-n qöllangan.

N. fors-tojik tilida ham gözal, ta'sirçan şe'rlar yozgan. Ular ham mazmun va badiiy mahorat jihatdan özbek tilidagi ğazallaridek yuksak darajada yozilgan bölib, şoira ijodini yana ham keng va tölaroq örganişda muhim rol öynaydi.

N. ijodiga bölgan qiziqiş şoira qayotlik davridayoq boşlangan. Maşhur şoira Dilşod (1800—1905) N.ga maxsus ğazallar bağişlab, uni «ilm-adab i va nazm osmonining yulduzi, uşşoqlari ğazalxoni, şakar soçuvçi bulbul» deb ta'riflaydi. N. ğazallariga juda ' köp şoirlar naziralar yozganlar, muxammas boğlaganlar. Özbek adabiyotida va sahnada N.ning badiiy obrazi yaratildi. H. Razzoqovning «Nodira», Turob Tölaning «Nodirabegim» musiqali dramalari sahnalaştirildi. Komil Yormatov va M. Melkumovlarning ssenariysi asosida «Nodirabegim» fil-mi yaratildi. Şoira asarlari rus va b. çet tillarga tarjima qilingan. Fa-zallari özbek maqomlari va xalq kuylariga solingan. Özbekistonning şa-har va qişloqlarida köplab köçalar, kinoteatr, maktab va kutubxonalar N. nomi b-n yuritiladi.

As: Şe'rlar, T., 1958; Devon, T., 1963; Asarlar (2 j.li), 1-j., T., 1968; 2-j., 1-2-kitob, T., 1971; Devon (fors-tojik tilidagi ğazallar), Duşanba, 1967; Uvaysiy va Nodira, T., 1994.

Ad.: Jalolov T., Özbek şoiralari, 1-kitob, 2naşr, T., 1970; Abdullayev V., Özbek adabiyoti tarixi, 2-kitob, 1967; Qa-yumov A., Qöqon adabiy muhiti, T., 1961; Qodirova M., Davr Nodirasi (Nodiraning hayot va ijod yöli), T., 1991; Ma'na-viyat yulduzlari, T., 2001.

Mahbuba Qodirova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОДИРА (тахаллуси; исми Мохларойим) (1792, Андижон —1842, Қўқон) — шоира, маърифатпарвар ва давлат арбоби. «Комила» ва «Макнуна» тахаллуслари б-н ҳам шеърлар ёзган. Отаси Андижон қокими Раҳмонқулбий — минг қабиласидан, Фарғона ҳукмдори Олимхоннинг тоғаси. Олимхон укаси Умархонга Марғилон ҳокимлигини беради ва уни 1807 й.да Н.га уйлантиради. Н.шу хонадонда шеър езишни машқ қилади, шоира Увайсий б-н танишади, уни муаллима сифатида саройга таклиф этади. Н.нинг турмуш йўлдоши Амир Умархон ҳам Амирий тахаллусида ижод қилган.

1822 й.да Умархон вафот этиб, унинг ўғли, 14 ёшли Муҳаммад Алихон (Маъдалихон) тахтга кўтарилди. Лекин давлатни, асосан, Н.нинг ўзи идора қилди. У маданият ва санъатни ривожлантиришга интилди. Н.нинг замондоши қози Абдунаби Хотифнинг тамомланмай қолган воқеабанд достонида Н.нинг ҳаёти ва ижтимоий фаолияти ишонарли далиллар б-н кўрсатиб берилган: «Асар ёзишдан мақсадим Н.нинг оқила, фаҳмли, илм ва сўзнинг қадрига етадиган донишманд аёл экан-лигини кўрсатишдир... Умархон вафо-тидан сўнг бу иффат садафининг ин-жуси кунларни хасрату фироқ б-н шу тариқа ўтишини ношукурлик деб билди. У гулистондек Чаҳорчаман боғига бориб, Фарғона, Тошкент, Хўжанд, Андижон ва б. шаҳарлардан фозиллар, олимлар, хаттотлар, наққошларни ўз хизматига чақиртириб келди». Н. бир неча китобларни кўчиртирди ва шоирларни янги-янги асарлар ёзишга таш-виққилди. Шоира девонларнинг чиройли ёзилиши, муқовасининг безатилишини ўзи шахсан кўздан кечириб турган. У яхши ишлаган котибларга тилла калам, кумуш қаламдон бериб, уларни «Заррин қалам»лик мансабига кўтарган.

Н. бозор ва расталар, масжид ва мадрасалар, карвонсаройлар қурилишига эътибор берган. Гўристони ка-лондаги Мадрасаи Чалпак, Тақагарлик растасидаги Мох^аройим мадра-сасини бино эттирган. Бухоро амири Насрулло 1842 й.да Қўқонга бости-риб кириб, Маъдалихонни, укаси Султон Маҳмудхонни, 14 яшар ўғли Муҳаммад Аминхонни ва Н.ни фожи-али равишда ўлдиради.

Н.нинг адабий мероси ўз ғоявийбадиий аҳамияти нуқтаи назаридан мумтоз шеъриятнинг гўзал намуналаридандир. Унинг тула бўлмаган узбекча девони Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти фондида сацланади (инв.№ 4132). Девонга Н.нинг 109 (ёки 1704 мисра) газали киритилган. Н.нинг узи ёзган де-бочада таржимаи ҳолига оид баъзи муҳим маълумотлар берилган. 19-а.дакўчирилган, ҳоз. Ўзбекистон ФА Тарих музейи архивида сақланаётган девонда Н.нинг «Комила» тахаллуси б-н ёзган 19 (328 мисра) ғазали борлиги аникланган. 1962 й.да Наманганда шоиранинг мукам-мал девони топилди. Ўзбекистон ФА Алишер Навоий номидаги давлат ада-биёт музейида сақланаётган (инв. № 313) бу девон шоиранинг меросини тўлиқ қамраб олган, дейиш мумкин. Бунда шоира ёзган дебоча мукаммал берилган. Девонда шоиранинг «Ноди-ра» тахаллуси б-н ёзган 180 шеъри жамланган (шулардан 136 таси ўзбек тилида, 44 таси тожик тилида). Жумладан, 11 мухаммас, 2 мусаддас, 1 мусамман, 1 таржиъбанд, 1 таркиббанд ва 1 фироқнома ҳам бор. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти фондида Н.нинг «Макнуна» тахаллуси б-н ёзилган, 333 ғазалдан иборат бир девони мавжуд (инв. № 7766). Бугунги кунда биз Н.нинг ўзбек ва форс-тожик тилларида яратган 10 минг мисрага яқин лирик меросига эгамиз.

Н. шеъриятининг асосини лирика ташкил этади. Н. муҳаббат, садоқат ва вафо куйчисидир. У гўзаллик ва садоқатни, Шарқ хотин-қизларининг дардаламлари, оҳу фиғонларини куйлади. Шоира ўзини ишқ ойнаси деб атар экан, бу ойнада инсоннинг ҳаётга умид б-н қараши, эзгу истаклари ва орзуси акс этган. У муҳаббат Аллоҳ томонидан инсонлар қалбига солинган мангу ёғду эканлигини куйлади:

Муҳаббатсиз киши одам эмасдур,

Гар одамсан, муҳаббат ихтиёр эт!

Н.нинг муҳаббат тушунчаси чуқур ижтимоий мазмун касб этади. Муҳаббат шахсий туйғулар доирасидан юқори кўтарилиб, одамийликни чуқур идрок қилиш воситасига айлантирилади. Н. инсоннинг энг юксак фазилати вафодорликда деб билади. Шоиранинг форс-тожик тилидаги мебош радифли газалида вафо мавзуи кенг доирада каламга олинади.

Шоира ҳиммат, сабр, қаноат, номус, ҳаё каби хислатларни маърифат, яъни Худо васлига эришишни яқинлаштирувчи манзиллар сифатида қайд этади, одам ана шу шарафли хислатларни ўз руҳига мукаммал сингдириб олиши ва уни собиткадамлик б-н кўнгил ганжинасида асрамоғини образли қилиб тасвирлайди. Одамзод шу сифатлардан махрум бўлар экан, у риё йўлига кириб кетади.

Н. ўз ижодида дунёвийлик б-н бир қаторда тасаввуфнинг нақшбандия йўналишига асосланган бир бутунлик оркали инсоннинг жамият ва табиатга муносабатини ҳам, илоҳий муҳаб-бат йўлидаги руҳий дунёсини ҳам жуда гўзал ва жонли мисраларда ифодалаб беради. Н. шеърларида ислом руҳи, та-саввуф таълими ва ҳаёт фалсафасини чуқур идрок этган ҳолда ҳаётга ҳамма вақт умидбахш нигоҳ б-н қарайди ва ундан яхшилик уруғини қидиради. Н. саройда яшаса ҳам, ўзини маънавий жиҳатдан бахтиёр ҳисоблай олмас эди.

Шунинг учун ҳам у ғазалларидан бирида: «Мени салтанат маснадида кўриб, гумон этманг айшу фарогат б-н», дейди.

Н. олимлар, шоирлар, айниқса, шоираларни ўз ҳимоясига олган. Шоира ўз девонларининг «ҳамнишин олима афифалар, фозила ҳамсуҳбат шарифаларнинг маслаҳатлари ва ташаббусларига кўра жамлангани»ни ўзбекча девонига ёзган сўзбошисида қайд этиб ўтади.

Н. мумтоз шеъриятнинг мавжуд ҳамма жанрларида қалам тебратди. Унинг ўзбекча ва форсийчатожикча газаллари арузнинг турли вазнларида 5, 7, 9, 13, ҳатто 18 байтли ҳажмда яратилган. Шоира ғазалларининг асосий қисми 7—9 байтлидир. Н. мумтоз адабиёт анъаналарини қунт ва ихлос б-н давом эттирган. Навоий, Фузулий, Бедил ғазалларига мухаммаслар боғлаган. Н. ўз ғазалларида кўпроқ «мукар-рар» (сўзнинг такрорланиб келиши) ва «қўш мукаррар» усулларидан фойдаланган. Асарларида талмеҳ, мажоз, таш-беҳ, истиора, тазод, тадриж, ташхис, интоқ каби бадиий воситалар маҳорат б-н қўлланган.

Н. форс-тожик тилида ҳам гўзал, таъсирчан шеърлар ёзган. Улар ҳам мазмун ва бадиий маҳорат жиҳатдан ўзбек тилидаги ғазалларидек юксак даражада ёзилган бўлиб, шоира ижодини яна ҳам кенг ва тўлароқ ўрганишда муҳим роль ўйнайди.

Н. ижодига бўлган қизиқиш шоира қаётлик давридаёқ бошланган. Машҳур шоира Дилшод (1800—1905) Н.га махсус ғазаллар бағишлаб, уни «илм-адаб i ва назм осмонининг юлдузи, ушшоқлари ғазалхони, шакар сочувчи булбул» деб таърифлайди. Н. ғазалларига жуда ‘ кўп шоирлар назиралар ёзганлар, мухаммас боғлаганлар. Ўзбек адабиётида ва саҳнада Н.нинг бадиий образи яратилди. Ҳ. Раззоқовнинг «Нодира», Туроб Тўланинг «Нодирабегим» мусиқали драмалари саҳналаштирилди. Комил Ёрматов ва М. Мелькумовларнинг сценарийси асосида «Нодирабегим» филь-ми яратилди. Шоира асарлари рус ва б. чет тилларга таржима қилинган. Fa-заллари ўзбек мақомлари ва халқ куйларига солинган. Ўзбекистоннинг ша-ҳар ва қишлоқларида кўплаб кўчалар, кинотеатр, мактаб ва кутубхоналар Н. номи б-н юритилади.

Ас: Шеърлар, Т., 1958; Девон, Т., 1963; Асарлар (2 ж.ли), 1-ж., Т., 1968; 2-ж., 1-2-китоб, Т., 1971; Девон (форс-тожик тилидаги ғазаллар), Душанба, 1967; Увайсий ва Нодира, Т., 1994.

Ад.: Жалолов Т., Ўзбек шоиралари, 1-китоб, 2нашр, Т., 1970; Абдуллаев В., Ўзбек адабиёти тарихи, 2-китоб, 1967; Қа-юмов А., Қўқон адабий муҳити, Т., 1961; Қодирова М., Давр Нодираси (Нодиранинг ҳаёт ва ижод йўли), Т., 1991; Маъна-вият юлдузлари, Т., 2001.

Маҳбуба Қодирова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.