Nominatsiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 281–282-b. — ziyouz.com

Nominatsiya (lot. nominatio — nomlaş, nom qöyiş, ataş) (tilşunoslikda) — nomlaş xususiyatiga ega bölgan, ya'ni nolisoniy borliq unsurlariga nom beriş va ularni ajratib körsatiş, ular haqida tegişli tuşunçalarni şakllantiriş uçun xizmat qiladigan til birliklari — sözlar, söz birikmalari, frazeologizmlar va gaplarni xreil qiliş. N. jarayonining natijasi hisoblangan ma'noli til birligi xam ayni şu termin orqali ifodalanadi. Ayrim olimlar N. terminini tilşunoslikning nomlaş jarayonlari tarkibini örga-nuvçi bölimini bildiriş uçun ham qöllaydilar.

N.da 3 jihat farqlanadi: nomlanuvçi obyekt, nomlovçi subyekt, tanlab olinadigan til unsurlari. Alohida tuşunça, predmet, belgi («gözallik», «kitob», «aytmoq», «yaşil»), muayyan belgilari bölgan predmet («yaşil da-raxt») yoki butun bir voqea-hodisa («Ba-hor!», «Quşlar uçdi») kabilar N.ning obyekti bölişi mumkin. Şu jihatdan N. luğaviy va propozitiv (söz birik-masi va ran şaklidagi) N.ga bölinadi. N. jarayonida nomlaş uçun asos sifatida tanlab olinadigan belgi(lar) nomning içki şaklini taşkil etadi. Demak, ayni bir obyekt özining turli belgilari asosida turliça nomlanişi mumkin (Mas, «bolalar stulçasi» — möljallanganlik; «katta stul» — hajm, şakl belgisi). Nomning taşqi şakli nomlaş jarayonida tanlab olinadigan leksik-grammatik vositalar b-n belgilanadi. Şu sababli içki şakl jixatidan bir xil bölgan nomlar özlarining taşqi şakli b-n farqlanadilar («nuroniy» — «keksa odam» — «çol»).

N.ni vazifa va kelib çiqiş jihatidan tekşiriş uni azaliy, avvaldan mavjud bölgan (yoki hoz. tilda tub deb qaraladigan) N. va yasama (ma'no va söz yasalişiga köra) N. deb ikkiga ajratişga asos beradi. Avvaldan mavjud bölgan yoki birlamçi N. jarayonlari — hoz. tillarda juda kam uçraydigan hodisa: tilning nominativ boy-ligi, asosan, özlaşmalar yoki ikkilamçi N. hisobiga — N. jarayonida oldindan mavjud bölgan birliklarning fonetik şaklidan yangi ifodalanayotgan narsaning nomi sifatida foydalaniş hisobiga boyib bormoq-da. Birlamçi N. natijalari muayyan til vakillari tomonidan azaliy, dastlab-ki nom tarzida idrok qilinadi (Mas, suv, toğ, içmoq, qora kabi). Bunday N.larning yasama ekanligi faqat eti-mologik yoki tarixiy tahlil orqaligina aniklanişi mumkin. Ikkilamçi N. natijalari esa morfologik tarkibi yoki ma'nosiga köra, yasama nom sifatida idrok qilinadi. Tilda tasviriy vositalar, perifraza va idiomalarning hosil bölişi ikkilamçi N.ning alohida holatidir.

Tilning içki rivojlaniş qonuniyatlariga mos keladigan va muayyan til vakillari ehtiyojlariga javob bera oladigan N.lar, odatda, umumiste'moldagi luğat tarkibidan örin oladi. Lekin maxsus terminologik tuşunçalar uçun yaratiladigan yoki tor ijtimoiy guruhlar doirasida (jargonlar), şuningdek, alohida muallif tomonidan söz qöllaşda paydo böladigan N.lar haqida bunday deb bölmaydi.

Abduvahob Madvaliyev.

... NOMIYA (yun. nomos — qonun) — özlaşma qöşma sözlarning ikkinçi qismi bölib, muayyan fanni, qaraşlar (yoki qoidalar) tizimini angla-tadi (Mas, astronomiya, agronomiya).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОМИНАЦИЯ (лот. nominatio — номлаш, ном қўйиш, аташ) (тилшуносликда) — номлаш хусусиятига эга бўлган, яъни нолисоний борлиқ унсурларига ном бериш ва уларни ажратиб кўрсатиш, улар ҳақида тегишли тушунчаларни шакллантириш учун хизмат қиладиган тил бирликлари — сўзлар, сўз бирикмалари, фразеологизмлар ва гапларни хреил қилиш. Н. жараёнининг натижаси ҳисобланган маъноли тил бирлиги хам айни шу термин орқали ифодаланади. Айрим олимлар Н. терминини тилшуносликнинг номлаш жараёнлари таркибини ўрга-нувчи бўлимини билдириш учун ҳам қўллайдилар.

Н.да 3 жиҳат фарқланади: номланувчи объект, номловчи субъект, танлаб олинадиган тил унсурлари. Алоҳида тушунча, предмет, белги («гўзаллик», «китоб», «айтмоқ», «яшил»), муайян белгилари бўлган предмет («яшил да-рахт») ёки бутун бир воқеа-ҳодиса («Ба-ҳор!», «Қушлар учди») кабилар Н.нинг объекти бўлиши мумкин. Шу жиҳатдан Н. луғавий ва пропозитив (сўз бирик-маси ва ran шаклидаги) Н.га бўлинади. Н. жараёнида номлаш учун асос сифатида танлаб олинадиган белги(лар) номнинг ички шаклини ташкил этади. Демак, айни бир объект ўзининг турли белгилари асосида турлича номланиши мумкин (Мас, «болалар стулчаси» — мўлжалланганлик; «катта стул» — ҳажм, шакл белгиси). Номнинг ташқи шакли номлаш жараёнида танлаб олинадиган лексик-грамматик воситалар б-н белгиланади. Шу сабабли ички шакл жихатидан бир хил бўлган номлар ўзларининг ташқи шакли б-н фарқланадилар («нуроний» — «кекса одам» — «чол»).

Н.ни вазифа ва келиб чиқиш жиҳатидан текшириш уни азалий, аввалдан мавжуд бўлган (ёки ҳоз. тилда туб деб қараладиган) Н. ва ясама (маъно ва сўз ясалишига кўра) Н. деб иккига ажратишга асос беради. Аввалдан мавжуд бўлган ёки бирламчи Н. жараёнлари — ҳоз. тилларда жуда кам учрайдиган ҳодиса: тилнинг номинатив бой-лиги, асосан, ўзлашмалар ёки иккиламчи Н. ҳисобига — Н. жараёнида олдиндан мавжуд бўлган бирликларнинг фонетик шаклидан янги ифодаланаётган нарсанинг номи сифатида фойдаланиш ҳисобига бойиб бормоқ-да. Бирламчи Н. натижалари муайян тил вакиллари томонидан азалий, дастлаб-ки ном тарзида идрок қилинади (Мас, сув, тоғ, ичмоқ, қора каби). Бундай Н.ларнинг ясама эканлиги фақат эти-мологик ёки тарихий таҳлил орқалигина аникланиши мумкин. Иккиламчи Н. натижалари эса морфологик таркиби ёки маъносига кўра, ясама ном сифатида идрок қилинади. Тилда тасвирий воситалар, перифраза ва идиомаларнинг ҳосил бўлиши иккиламчи Н.нинг алоҳида ҳолатидир.

Тилнинг ички ривожланиш қонуниятларига мос келадиган ва муайян тил вакиллари эҳтиёжларига жавоб бера оладиган Н.лар, одатда, умумистеъмолдаги луғат таркибидан ўрин олади. Лекин махсус терминологик тушунчалар учун яратиладиган ёки тор ижтимоий гуруҳлар доирасида (жаргонлар), шунингдек, алоҳида муаллиф томонидан сўз қўллашда пайдо бўладиган Н.лар ҳақида бундай деб бўлмайди.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

... НОМИЯ (юн. nomos — қонун) — ўзлашма қўшма сўзларнинг иккинчи қисми бўлиб, муайян фанни, қарашлар (ёки қоидалар) тизимини англа-тади (Мас, астрономия, агрономия).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.