Nominatsiya

Nominatsiya (lotinça nominatio — «nomlaş», «nom qöyiş») — tilşunoslikda borliqdagi narsa va hodisalarni nomlaş, ularni bir-biridan ajratiş hamda ular haqida tuşunça hosil qiliş uçun xizmat qiladigan til birliklarini — söz, söz birikmasi, frazeologizm va gaplarni yaratiş jarayoni. ÖzME'ga köra, şu jarayon natijasida paydo bölgan ma'noli til birligi ham ayni şu atama bilan ataladi. Ba'zi olimlar «nominatsiya» deganda tilşunoslikning nomlaş jarayonlarini örganadigan bölimini ham tuşunadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, nominatsiya nazariyasi til birliklari şakllanişining umumiy qonuniyatlarini, bu jarayonda tafakkur, til va voqelikning özaro ta'sirini, nom uçun asos qilib olinadigan belgilarni tanlaşda pragmatikaning örnini örganadigan alohida tilşunoslik yönalişidir. Bunda ikki yondaşuv farqlanadi: onomasiologik yondaşuv voqelikdan ma'noga qarab boradi, semasiologik yondaşuv esa nomning ma'nosini voqelikni ajratib körsatiş vositasi sifatida tekşiradi.

ÖzME nominatsiyada uç jihatni ajratadi: nomlanayotgan obyekt, nom beruvçi subyekt va buning uçun tanlanadigan til vositalari. Rusça Vikipediya esa nominatsiyani «semantik uçburçak» orqali — narsa (denotat), tuşunça (signifikat) va nomning özi örtasidagi munosabat sifatida tasvirlaydi.

Nomlaş obyekti alohida tuşunça, narsa yoki belgi («kitob», «gözallik», «yaşil», «aytmoq»), ma'lum belgiga ega narsa («yaşil daraxt») yoki butun bir voqea («Bahor!», «Quşlar uçdi») bölişi mumkin. Şunga köra, ÖzME leksik va propozitiv, ya'ni söz birikmasi yoki gap şaklidagi nominatsiyani farqlaydi.

Nom berişda asos qilib olingan belgi nomning içki şaklini taşkil etadi. Şu sababli bir narsa turli belgilariga qarab turliça nomlanişi mumkin: masalan, «bolalar stulçasi» nomida vazifa, «katta stul» nomida esa hajm belgisi asos bölgan. Nomning taşqi şakli tanlangan leksik va grammatik vositalar bilan belgilanadi. ÖzME misol keltiradi: içki şakli bir xil bölgan «nuroniy», «keksa odam» va «çol» nomlari taşqi şakli bilan farq qiladi.

Kelib çiqişi va vazifasiga köra nominatsiya ikki turga bölinadi. Birlamçi nominatsiya — hozirgi til uçun tub, azaldan mavjud deb qabul qilinadigan nomlar. Bunday nomlar zamonaviy tillarda kam paydo böladi; ÖzME misol tariqasida «suv», «toğ», «içmoq», «qora» kabi sözlarni keltiradi. Ularning qaçonlardir yasalgani faqat etimologik yoki tarixiy tahlil bilan aniqlanadi.

Ikkilamçi nominatsiyada yangi narsani ataş uçun tilda bor birliklardan foydalaniladi. Bunday nomlar tarkibi yoki ma'nosiga köra yasama söz sifatida idrok qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, tilning nom boyligi asosan özlaşmalar va ikkilamçi nominatsiya hisobiga ösadi. Tasviriy vositalar, perifraza va idiomalar ham ikkilamçi nominatsiyaning bir körinişi hisoblanadi.

Rusça Vikipediya, şuningdek, mustaqil va bevosita nominatsiyani noavtonom, ya'ni bilvosita nominatsiyadan ajratadi. Ikkinçi holatda söz yangi ma'noni faqat ma'lum sözlar bilan birikkandagina oladi: masalan, «qattiq» sözi «xarakter» yoki «iroda» bilan birga kelganda «qat'iyatli» ma'nosini bildiradi.

ÖzME'ga köra, tilning içki rivojlaniş qonuniyatlariga mos keladigan va jamiyat ehtiyojiga javob beradigan nomlar odatda umumiste'mol luğatidan örin oladi. Maxsus terminlar, tor ijtimoiy guruhlar jargoni yoki alohida mualliflarning söz qöllaşida paydo bölgan nomlar haqida esa bunday deb bölmaydi.