Norin tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 299–300-b. — ziyouz.com

Norin tumani — Namangan viloyatining jan.-şarqiy qismida joylaşgan tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. 1962—1973 y.larda va 1988—89 y.larda Uçqörğon tumani tarkibida bölgan. N.t. ğarbdan viloyatning Namangan va Uyçi, şim.dan Uçqörğon tumanlari, jan. va şarkdan Andijon viloyatining Baliqçi va Izboskan tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 207,1 km2. Axrlisi 118,3 ming kişi (2003). N.t.da 1 şahar (Haqqulobod) va 8 qişloq fuqarolar yiğini (Marğzor, Norin-kapa, Paxtaqişloq, Toşloq, Tuda, Usmon Yusupov, Uçtepa, Xöjaobod) bor (2003). Markazi — Haqqulobod ş. Tabiati. N.t. viloyatning şarqiy qismida, Farğona tizmasining etaklarida joylaşgan, ğarbiy çegaralari böylab Qoradaryo ötadi. Relyefi past-baland tekislikdan iborat (bal. 600— 800 m). Toğ etaklari paleogen davrining gil, ohaktoş, mergel jinslaridan tarkib topgan. Norin havzasi yoppasiga konglomeratdan iborat. Qo-radaryo havzasida konglomerat ustupi önlab metr qalinlikda qoplab yotgan lyoss katta maydonda tekislik hosil qilgan. Norinning qayir tekisligi Uçqörğon qişloğidan boşlab 2—3 km ga kengayadi; bu yerda qumoq hamda qum-loq jinslar keng tarqalgan. Tuman hududining şim. dan jan.ga tomon Katta Andijon kanali kesib ötadi (tuman hududida uz. 13,5 km). Tumanning jan.-ğarbiy tomonidan Qoradaryoning eski özanidan ötadigan Qolgandaryo barça sizot suvlarni yiğib Qoradaryoga qöşiladi. Tuttroği jan. qismida bot-qoq-torfli, şim.da b,öz tuproq. Norin Qoradaryoga qöşiladigan yerda ötloq-li, botqoq-ötloqi tuproqlar uçraydi. Iqlimi quruq kontinental. Yozi issiq, qişi sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi —6°, iyulniki 27°. Yillikyoğin 190—215 mm. Vegetatsiya davri 233 kun. Tuman hududi haydaladigan yerlardan iborat. Yovvoyi ösimliklardan faqat dare böylarida, kanal, zovur çetlaridagina qamiş, ajriq, yalpiz, qirq-böğin, qöypeçak, qizilmiya, burgan, ğumay, yantoq, şöra, otquloq, şuvoq, yovvoyi jiyda, momoqaymoq, sambit, yulğun va b. ösadi. Yovvoyi xayvonlar juda kam qolgan. Ilonlar, suv havzalarida ondatra, şuningdek, tulki, kuyon, kalta-kesak, yumronqoziq, baliklardan sazan, laqqa, çörtan va b. bor. Quşlardan yovvoyi ördak, loyxörak, qaldirğoç, bul-bul, çumçuq, çuğurçiq, musiça, hakka, qarğa, söfitörğay, sinçalak, karqunoq, qumri, laylak va b. uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, qirğiz, rus, tatar, ko-reys va b. ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 571 kişi (2003).

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Sanoat, transport, aloqa korxonalari bor. Şirkat xöjaliklari paxtaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik, çorvaçilik va pillaçilik b-n şuğullanadi. Tumanda 2 (Özbek-Litva «Klayna Tekstil» va «Haqqulobod PIK») qöşma korxonasi, kiçik va xususiy korxonalar, «Norintola» aksiyadorlik jamiyati va b. mavjud (2003). Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Q.x.da suğoriladigan yerlar 13 ming ga, ekinzorlar 12 ming ga dan ziyod. Şu jumladan, 6,7 ming ga yerga paxta, 4,6 ming ga yerga buğdoy, 563 ga yerga yem-xaşak,

Norin tumanidagi Uzbek—Litva «Klayna Tekstil» qöşma korxonasi sexi.

80 ga yerga sabzavot, 30 ga yerga kartoşka va b. ekinlar ekiladi (2003). N.t.da 9 şirkat xöjaligi, 2 fermer xöjaliklar uyuşmasi, 245 fermer xöjaligi faoliyat körsatmoqda. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 19,9 ming qora-mol, 19,3 ming qöy, 44,2 ming par-randa boqiladi (2003). 2002/2003 öquv yilida 44 umumiy ta'lim maktabi bölib, 28,0 ming öquvçi ta'lim oldi, 4 kasb-hunar kolleji va iqtidorli bolalar litseyida 1530 öquvçi öqidi. 37 kutubxona, madaniyat saroyi, 11 qişloq madaniyat uylari, muzey, «Gul-dasta» xalq ansambli, «Xörozça» xalq qöğirçoq teatri hamda xalq dorbozlar guruhi faoliyat körsatmoqda.

N.t.da markaziy kasalxona va 21 ta davolaş va tibbiyot muassasasida 231 vraç, 1210 örta tibbiy xodim işlaydi. Tumanda har 10 ming aholiga 19,7 ta vraç, 103,2 örta tibbiy xodim töğri keladi (2003). 1931 y.dan «Norin ovo-zi» tuman gaz. çikadi (adadi 5000).

Murodulla Haydarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОРИН ТУМАНИ — Наманган вилоятининг жан.-шарқий қисмида жойлашган туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. 1962—1973 й.ларда ва 1988—89 й.ларда Учқўрғон тумани таркибида бўлган. Н.т. ғарбдан вилоятнинг Наманган ва Уйчи, шим.дан Учқўрғон туманлари, жан. ва шаркдан Андижон вилоятининг Балиқчи ва Избоскан туманлари б-н чегарадош. Майд. 207,1 км2. Ахрлиси 118,3 минг киши (2003). Н.т.да 1 шаҳар (Ҳаққулобод) ва 8 қишлоқ фуқаролар йиғини (Марғзор, Норин-капа, Пахтақишлоқ, Тошлоқ, Туда, Усмон Юсупов, Учтепа, Хўжаобод) бор (2003). Маркази — Ҳаққулобод ш. Табиати. Н.т. вилоятнинг шарқий қисмида, Фарғона тизмасининг этакларида жойлашган, ғарбий чегаралари бўйлаб Қорадарё ўтади. Рельефи паст-баланд текисликдан иборат (бал. 600— 800 м). Тоғ этаклари палеоген даврининг гил, оҳактош, мергель жинсларидан таркиб топган. Норин ҳавзаси ёппасига конгломератдан иборат. Қо-радарё ҳавзасида конгломерат уступи ўнлаб метр қалинликда қоплаб ётган лёсс катта майдонда текислик ҳосил қилган. Нориннинг қайир текислиги Учқўрғон қишлоғидан бошлаб 2—3 км га кенгаяди; бу ерда қумоқ ҳамда қум-лоқ жинслар кенг тарқалган. Туман ҳудудининг шим. дан жан.га томон Катта Андижон канали кесиб ўтади (туман ҳудудида уз. 13,5 км). Туманнинг жан.-ғарбий томонидан Қорадарёнинг эски ўзанидан ўтадиган Қолгандарё барча сизот сувларни йиғиб Қорадарёга қўшилади. Туттроғи жан. қисмида бот-қоқ-торфли, шим.да б,ўз тупроқ. Норин Қорадарёга қўшиладиган ерда ўтлоқ-ли, ботқоқ-ўтлоқи тупроқлар учрайди. Иқлими қуруқ континентал. Ёзи иссиқ, қиши совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси —6°, июлники 27°. Йилликёғин 190—215 мм. Вегетация даври 233 кун. Туман ҳудуди ҳайдаладиган ерлардан иборат. Ёввойи ўсимликлардан фақат даре бўйларида, канал, зовур четларидагина қамиш, ажриқ, ялпиз, қирқ-бўғин, қўйпечак, қизилмия, бурган, ғумай, янтоқ, шўра, отқулоқ, шувоқ, ёввойи жийда, момоқаймоқ, самбит, юлғун ва б. ўсади. Ёввойи хайвонлар жуда кам қолган. Илонлар, сув ҳавзаларида ондатра, шунингдек, тулки, куён, калта-кесак, юмронқозиқ, баликлардан сазан, лаққа, чўртан ва б. бор. Қушлардан ёввойи ўрдак, лойхўрак, қалдирғоч, бул-бул, чумчуқ, чуғурчиқ, мусича, ҳакка, қарға, сўфитўрғай, синчалак, карқуноқ, қумри, лайлак ва б. учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, қирғиз, рус, татар, ко-рейс ва б. ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 571 киши (2003).

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Саноат, транспорт, алоқа корхоналари бор. Ширкат хўжаликлари пахтачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик, чорвачилик ва пиллачилик б-н шуғулланади. Туманда 2 (Ўзбек-Литва «Клайна Текстиль» ва «Ҳаққулобод ПИК») қўшма корхонаси, кичик ва хусусий корхоналар, «Норинтола» акциядорлик жамияти ва б. мавжуд (2003). Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Қ.х.да суғориладиган ерлар 13 минг га, экинзорлар 12 минг га дан зиёд. Шу жумладан, 6,7 минг га ерга пахта, 4,6 минг га ерга буғдой, 563 га ерга ем-хашак,

Норин туманидаги Узбек—Литва «Клайна Текстиль» қўшма корхонаси цехи.

80 га ерга сабзавот, 30 га ерга картошка ва б. экинлар экилади (2003). Н.т.да 9 ширкат хўжалиги, 2 фермер хўжаликлар уюшмаси, 245 фермер хўжалиги фаолият кўрсатмоқда. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 19,9 минг қора-мол, 19,3 минг қўй, 44,2 минг пар-ранда боқилади (2003). 2002/2003 ўқув йилида 44 умумий таълим мактаби бўлиб, 28,0 минг ўқувчи таълим олди, 4 касб-ҳунар коллежи ва иқтидорли болалар лицейида 1530 ўқувчи ўқиди. 37 кутубхона, маданият саройи, 11 қишлоқ маданият уйлари, музей, «Гул-даста» халқ ансамбли, «Хўрозча» халқ қўғирчоқ театри ҳамда халқ дорбозлар гуруҳи фаолият кўрсатмоқда.

Н.т.да марказий касалхона ва 21 та даволаш ва тиббиёт муассасасида 231 врач, 1210 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туманда ҳар 10 минг аҳолига 19,7 та врач, 103,2 ўрта тиббий ходим тўғри келади (2003). 1931 й.дан «Норин ово-зи» туман газ. чикади (адади 5000).

Муродулла Ҳайдаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.