Norin viloyati

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 298–299-b. — ziyouz.com

Norin viloyati - Qirğiziston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1970 y. 11 dek.da taşkil etilgan (1939—62 y.larda Tyanşan viloyati). Jan.-şarqda va jan.da Xitoy b-n çegaradoş. Mayd. 47,3 ming km2. Aholisi 259,9 ming kişi (1990-y.lar örtalari), asosan, qirğizlar, şuningdek, rus, uzbek, tatar, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar axrlisi 21%. 6 ma'muriy tuman, 1 şahar, 2 şaqarça bor. Markazi — Norin ş.

N.v. Içki Tyanşanda joylaşgan. Ğarbdan şarqqa balandlaşa boradi. Jan.-şarqida Kdqşaltov (eng baland joyi 5982 m), jan.-ğarbda Farğona tizmasi (4692 m), şim.-ğarbda Susa-mirtovning şarqiy qismi (4048 m), Jumğoltov tizmasi (3947 m), şim-şarqda Terskay-Olatov tizmasining ğarbiy qismi va Yetim tizmasi çözilgan. Viloyatning içki qismini Jomatov (4718 m), Otboşi (4786), Norin-tov, Möldatov tizmalari va b. qisman yassi sirtlar egallagan. Yirik soyliklar va vodiylar: şim.da Qöçqor, Jum-ğol, markazida Norin, Otboşi, jan.da Oqsoy, Çatirköl, ğarbida Töğuztörö, ularning tubi 1000—1200 m dan 3800 m gaça balandlikda.

Iqdimi keskin kontinental. Qişi qattiq sovuq, yozi nisbatan salqin. Yanv. ningörtaçat-rasi—10,1° (Qöçqor-da) dan —27,7° gaça (Oqsoy vodiysida). Iyulniki 21° dan (Qazarman) 9° gaça (Oqsoy vodiysi). N.v.da havoning örtaça sutkalik t-ra amplitudasi katta. Viloyat hududining köp qismida yillik yoğin 200—300 mm. Ayrim vodiylarda qişda deyarli qor yoğmaydi. Vegetatsiya davri 130 kun. Eng yirik muzliklar Qaqşaltov tizmasida.

Daryolari Norin (70%), Tarim (20%), Çuy havzalariga mansub. Norin daryosining muhim irmoqlari: öngda Kiçik Norin, Kökömeren; çapda Otboşi, Olabuğa. Köpçilik daryolari muzlik-qor suvlaridan töyinadi. Daryolari gidroenergiya resurslariga boy. Norin daryosi irmoqlaridan, asosan, suğorişda foydalaniladi. Çuy daryosida Örtatöqay suv ombori qurilgan. Yirik köllari: çuçuk suvli Sönköl va oqmas şör suvli Çatirköl. Toğ-daşt va çalaçöl ösimliklari (toğ vodiylarida şuvoq va boşokdilar) ösadi. Toğ yon bağirlarining yuqori qismlari subalp va alp utloqlari b-n qoplangan. Baland toğ tundrasi, şarqida sovuq baland toğ çöli mavjud. Na'matak, zirk, uçqat, vodiylarida terak va qoratol, toğ yon bağirlarida tyanşan qoraqarağayi, arça ösadi. N.v.da arxar, toğ eçkisi, bars, suvsar, böri, tulki, kulrang su-ğur yaşaydi. Iqtisodiyotida q.x. asosiy örinda. N.v. — çorvaçilik r-ni. Res-publikadagi qöylarning 1/4 qismi, eçki, qoramol, yilqi, qötos boqiladi. N.v. hududida oltin, toştuz, quriliş materiallari konlari bor. Q.x. xom aşyosini qayta işlaş (göşt k-tlari, moysir z-dlari, tegirmonlar), keng iste'mol mollari va quriliş materiallari i.ç. korxonalari, mexanika z-di (Norinda), «Orgtexnika» pribor z-di işlab turibdi. Avtomobil transporta rivojlangan. Asosiy yöllari: Ribaçye—Norin—Töruğart, Norin— Qazarman. Kutubxonalar, teatr, Qir-ğiziston Çorvaçilik va veterinariya ilmiy tadqiqot in-tining çorvaçilik böyiça Tyanşan tajriba st-yasi joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОРИН ВИЛОЯТИ - Қирғизистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1970 й. 11 дек.да ташкил этилган (1939—62 й.ларда Тяньшан вилояти). Жан.-шарқда ва жан.да Хитой б-н чегарадош. Майд. 47,3 минг км2. Аҳолиси 259,9 минг киши (1990-й.лар ўрталари), асосан, қирғизлар, шунингдек, рус, узбек, татар, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар ахрлиси 21%. 6 маъмурий туман, 1 шаҳар, 2 шақарча бор. Маркази — Норин ш.

Н.в. Ички Тяньшанда жойлашган. Ғарбдан шарққа баландлаша боради. Жан.-шарқида Кдқшалтов (энг баланд жойи 5982 м), жан.-ғарбда Фарғона тизмаси (4692 м), шим.-ғарбда Суса-миртовнинг шарқий қисми (4048 м), Жумғолтов тизмаси (3947 м), шим-шарқда Терскай-Олатов тизмасининг ғарбий қисми ва Етим тизмаси чўзилган. Вилоятнинг ички қисмини Жоматов (4718 м), Отбоши (4786), Норин-тов, Мўлдатов тизмалари ва б. қисман ясси сиртлар эгаллаган. Йирик сойликлар ва водийлар: шим.да Қўчқор, Жум-ғол, марказида Норин, Отбоши, жан.да Оқсой, Чатиркўл, ғарбида Тўғузтўрў, уларнинг туби 1000—1200 м дан 3800 м гача баландликда.

Иқдими кескин континентал. Қиши қаттиқ совуқ, ёзи нисбатан салқин. Янв. нингўртачат-раси—10,1° (Қўчқор-да) дан —27,7° гача (Оқсой водийсида). Июлники 21° дан (Қазарман) 9° гача (Оқсой водийси). Н.в.да ҳавонинг ўртача суткалик т-ра амплитудаси катта. Вилоят ҳудудининг кўп қисмида йиллик ёғин 200—300 мм. Айрим водийларда қишда деярли қор ёғмайди. Вегетация даври 130 кун. Энг йирик музликлар Қақшалтов тизмасида.

Дарёлари Норин (70%), Тарим (20%), Чуй ҳавзаларига мансуб. Норин дарёсининг муҳим ирмоқлари: ўнгда Кичик Норин, Кўкўмерен; чапда Отбоши, Олабуға. Кўпчилик дарёлари музлик-қор сувларидан тўйинади. Дарёлари гидроэнергия ресурсларига бой. Норин дарёси ирмоқларидан, асосан, суғоришда фойдаланилади. Чуй дарёсида Ўртатўқай сув омбори қурилган. Йирик кўллари: чучук сувли Сўнкўл ва оқмас шўр сувли Чатиркўл. Тоғ-дашт ва чалачўл ўсимликлари (тоғ водийларида шувоқ ва бошокдилар) ўсади. Тоғ ён бағирларининг юқори қисмлари субальп ва альп утлоқлари б-н қопланган. Баланд тоғ тундраси, шарқида совуқ баланд тоғ чўли мавжуд. Наъматак, зирк, учқат, водийларида терак ва қоратол, тоғ ён бағирларида тяньшан қорақарағайи, арча ўсади. Н.в.да архар, тоғ эчкиси, барс, сувсар, бўри, тулки, кулранг су-ғур яшайди. Иқтисодиётида қ.х. асосий ўринда. Н.в. — чорвачилик р-ни. Рес-публикадаги қўйларнинг 1/4 қисми, эчки, қорамол, йилқи, қўтос боқилади. Н.в. ҳудудида олтин, тоштуз, қурилиш материаллари конлари бор. Қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш (гўшт к-тлари, мойсир з-длари, тегирмонлар), кенг истеъмол моллари ва қурилиш материаллари и.ч. корхоналари, механика з-ди (Норинда), «Оргтехника» прибор з-ди ишлаб турибди. Автомобиль транспорта ривожланган. Асосий йўллари: Рибачье—Норин—Тўруғарт, Норин— Қазарман. Кутубхоналар, театр, Қир-ғизистон Чорвачилик ва ветеринария илмий тадқиқот ин-тининг чорвачилик бўйича Тяньшан тажриба ст-яси жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.