Novosibirsk viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 265–266-b. — ziyouz.com
Novosibirsk viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1937 y. 28 sent. da taşkil etilgan. Ğarbiy Sibirning jan.-şarqida joylaşgan. Ğarbiy Sibir iqtisodiy rni tarkibida. Mayd. 178,2 ming km2. Axoliyey 2744,0 ming kişi (2000), asosan, ruslar, şuningdek, nemis, ukrain, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. 30 ma'muriy tuman, 14 şahar va 18 şaharça bor. Markazi — Novosibirsk ş.
N.v. asosan, Ob va Irtiş daryolari oraliğida joylaşgan. Vasyuganye te-kisligining jan. qismini, Baraba payettekisligini egallaydi, şarkda Salair kryajiga tutaşgan. Yer yuzasi tekislik, bal. 150—200 m, viloyatning faqat şarqiy qismida bal. 300—350 m bölgan Salair kryajining etaklari bor (eng baland joyi 498 m). Foydali kazilmalari: tabiiy gaz, neft, toş-kömir, torf, oltin. Iklimi keskin kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi jan.da —16° gaça, şim.da —20° gaça. Ii-liga 300—350 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri şim. da 146, jan.da 160 kun. Asosiy daryosi — Ob. Ob daryosida Novosibirsk suv ombori va GES bor. Köl köp. N.v. qududining 28% botqoqlik. Tuproqlari podzol, sur tusli, va örmon, qoratuproklar. Katta maydonni asosan, igna bargli örmonlar egallaydi. Yovvoyi hayvonlardan şimol buğusi, los, silovsin, yelik, rosomaxa, qunduz, böri, tulki, quyon, oq tovuşqon, ğoz, ördak, köllarda ondatra, suv kalamuşi bor.
Sanoatining asosiy tarmoklari: maşinasozlik va metallni qayta işlaş (stanoksozlik — «Tyajstanokgidropress», «Stanoksib» korxonalari, «Siblitmaş» z-di; aviasozlik — aviatsiya i.ç. birlaşmasi, priborsozlik va radioelektronika sanoati — «Elektrosignal» z-di, Komintern nomidagi z-d, aloka, şu jumladan, kosmik aloka vositalari; «Kometa», Vega», «Luç» i. ç. birlaşmalari, yarimötkazgiç pri-borlar i.ç., elektrovakuum, radiodetallar, kondensator z-dlari; «Vostok» ilmiy i.ç. birlaşmasi, pribor sozlaş z-di, «Sever», «Ximkonsentrat» i.ç. birlaşmalari — atom energetikasi uçun apparatura va asbob-uskunalar, yoqilği energetika moslamalari; energetika va elektrotexnika maşina va asbob-uskunalari i.ç. — «Elektroafegat», «Elsib» korxonalari, q.x. maşinasozligi — «Sibselmaş» i.ç. birlaşmasi; töqi-maçilik sanoat uçun asbob-uskunalar — «Sibtekstilmaş» z-di), kora («Novosibprokat» korxonasi) va rangli (Novosibirsk qalayi k-ti, Novosibirsk elektrod z-di) metallurgiya. Qu-riliş materiallari i.ç. (sement va asbotsement mahsulotlari), kimyo, örmon va yoğoçsozlik, yengil (tikuvçilik, ip-gazlama — «Novosibirsk ip gazlama k-ti»; —trikotaj «Sibir» korxonasi; kön-poyabzal: «Kore», «Kojgalantereya» korxonalari), oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Novosibirsk GES, Bara-ba GRES mavjud. Boş sanoat şaharlari: Novosibirsk, Berdsk, Iskitim.
N.v. — Sibirning muhim q.x. rayoni. Q.x. don-çorvaçilik yönalişiga ega. Ğallaçilik, ozuqa, texnika ekinlari, kartoşka, sabzavot ekiladi. Sut-göşt çor-vaçiligi, parrandaçilik rivojlangan. Ob daryosida kemalar katnaydi. Avtoyöllar ziçligi 51 km/ming km2 (1997). Karaçi (Karaçi köli) kurorti bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОВОСИБИРСК ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1937 й. 28 сент. да ташкил этилган. Ғарбий Сибирнинг жан.-шарқида жойлашган. Ғарбий Сибирь иқтисодий рни таркибида. Майд. 178,2 минг км2. Ахолией 2744,0 минг киши (2000), асосан, руслар, шунингдек, немис, украин, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 30 маъмурий туман, 14 шаҳар ва 18 шаҳарча бор. Маркази — Новосибирск ш.
Н.в. асосан, Обь ва Иртиш дарёлари оралиғида жойлашган. Васюганье те-кислигининг жан. қисмини, Бараба паеттекислигини эгаллайди, шаркда Салаир кряжига туташган. Ер юзаси текислик, бал. 150—200 м, вилоятнинг фақат шарқий қисмида бал. 300—350 м бўлган Салаир кряжининг этаклари бор (энг баланд жойи 498 м). Фойдали казилмалари: табиий газ, нефть, тош-кўмир, торф, олтин. Иклими кескин континентал. Янв. нинг ўртача т-раси жан.да —16° гача, шим.да —20° гача. Ии-лига 300—350 мм ёғин тушади. Вегетация даври шим. да 146, жан.да 160 кун. Асосий дарёси — Обь. Обь дарёсида Новосибирск сув омбори ва ГЭС бор. Кўл кўп. Н.в. қудудининг 28% ботқоқлик. Тупроқлари подзол, сур тусли, ва ўрмон, қоратупроклар. Катта майдонни асосан, игна баргли ўрмонлар эгаллайди. Ёввойи ҳайвонлардан шимол буғуси, лось, силовсин, елик, росомаха, қундуз, бўри, тулки, қуён, оқ товушқон, ғоз, ўрдак, кўлларда ондатра, сув каламуши бор.
Саноатининг асосий тармоклари: машинасозлик ва металлни қайта ишлаш (станоксозлик — «Тяжстанокгидропресс», «Станоксиб» корхоналари, «Сиблитмаш» з-ди; авиасозлик — авиация и.ч. бирлашмаси, приборсозлик ва радиоэлектроника саноати — «Электросигнал» з-ди, Коминтерн номидаги з-д, алока, шу жумладан, космик алока воситалари; «Комета», Вега», «Луч» и. ч. бирлашмалари, яримўтказгич при-борлар и.ч., электровакуум, радиодеталлар, конденсатор з-длари; «Восток» илмий и.ч. бирлашмаси, прибор созлаш з-ди, «Север», «Химконцентрат» и.ч. бирлашмалари — атом энергетикаси учун аппаратура ва асбоб-ускуналар, ёқилғи энергетика мосламалари; энергетика ва электротехника машина ва асбоб-ускуналари и.ч. — «Электроафегат», «Элсиб» корхоналари, қ.х. машинасозлиги — «Сибсельмаш» и.ч. бирлашмаси; тўқи-мачилик саноат учун асбоб-ускуналар — «Сибтекстильмаш» з-ди), кора («Новосибпрокат» корхонаси) ва рангли (Новосибирск қалайи к-ти, Новосибирск электрод з-ди) металлургия. Қу-рилиш материаллари и.ч. (цемент ва асбоцемент маҳсулотлари), кимё, ўрмон ва ёғочсозлик, енгил (тикувчилик, ип-газлама — «Новосибирск ип газлама к-ти»; —трикотаж «Сибирь» корхонаси; кўн-пойабзал: «Коре», «Кожгалантерея» корхоналари), озиқ-овқат саноатлари ривожланган. Новосибирск ГЭС, Бара-ба ГРЭС мавжуд. Бош саноат шаҳарлари: Новосибирск, Бердск, Искитим.
Н.в. — Сибирнинг муҳим қ.х. райони. Қ.х. дон-чорвачилик йўналишига эга. Ғаллачилик, озуқа, техника экинлари, картошка, сабзавот экилади. Сут-гўшт чор-вачилиги, паррандачилик ривожланган. Обь дарёсида кемалар катнайди. Автойўллар зичлиги 51 км/минг км2 (1997). Карачи (Карачи кўли) курорти бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.