Nozim hikmat ran

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 275–276-b. — ziyouz.com

Nozim hikmat ran (Nazim Hikmet Ran) (1902.20.1, Saloniki - 1963.3.4, Moskva) — turk şoiri va jamoat arbobi. Turk şe'riyatiga yangi ritm va erkin şe'r janrini olib kirgan. Harbiy-dengiz bilim yurtida öqigan. «Qirq haromilar asiri» şe'ri (1920) Turkiyaning mustamlakaçilik kişanlariga tuşayotganiga qarşi yozilgani uçun inglizlar va sulton saroyi tomonidan ta'kib etilgan. N. H. R. şu yili inglizlar zabt etgan Istanbulni tark etib, Anatoliyaga köçib ötadi. Ğarb davlatlarining mustamlakaçilik siyosatiga qarşi kuraş ğoyalari ta'sirida Moskvaga kelib (1922), Şarq xalqlari mehnatkaşlari kommunistik un-tida öqiydi. Vataniga qaytgaç (1924), adabiy faoliyat b-n şuğullanadi. 1927 y. kommunistlar va ularga maslakdoş kişilarning kuvğin qilinişi b-n N. H. R yana şörolar mamlakatiga keladi. Şoirning «Quyoş içganlar qöşiği» nomli dastlabki şe'riy töplami Bokuda çop etiladi (1928). N. H. R. budavrda V. V. Mayakovskiy estetikasi ta'sirida intim tuyğular tasviridan ongli ravişda qoçib, minbar şe'riyat namunalarini yaratadi. Şu yili Turkiyaga qaytib, gazeta tahriri-yatida işlaydi, N. H. R. şu yillarda «835 satr» (1929), «Varan-3» (1930), «Sasini yöqotgan şahar» (1931) şe'riy töplamlari, «Jiokonda va Si-Ya-u» (1929) romani, «Benerji özini nega öldirdi?» (1932) şe'riy romani, «Boş çanoği» (1932), «Unutilgan odam» (1935) pyesalarini yozib, nafaqat Turkiya, balki yer yuzida röy berayotgan muxim voqealarga munosabat bildirişga urinadi.

N. H. R. umrining aksar qismini quvğinda ötkazgan va jami 17 y. qamoqda yaşagan. Şu davrda u 20-a.ning öziga xos poetik tarixi — «Inson manzaralari» (1941) epo-peyasi, «Turmadan xatlar» şe'riy turkumi, «Bir sevgi afsonasi» (1965) hamda «Yusuf va Zulayho» pyesalarini yaratgan.

1950 y. jahon jamoatçiligi N. H. R.ning ozod etilişiga erişdi. U yana şörolar mamlakatiga köçib kelib (1951), adabiy va ijtimoiy faoliyat b-n şuğullanadi. «Turkiyada» (1952), «Anoyi» (1955), «Bekat» (1958), «Tartyuf-59» (1959), «Damokl qiliçi» (xotini S. Tulyakova b-n hamkorlikda, 1960) singari pyesalar, şe'r va dostonlar yozadi.

Özbekistonda N. H. R. ijodiga qiziqiş 1928 y.dayoq boşlangan. Ğafur Ğulom, Şayxzoda, Mirtemir va b. N. H. R.ning köplab asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan. «Turkiya haqida hikoya» pyesasi hoz. Özbek milliy akademik drama teatrida, «Bir sevgi afsonasi» pyesasi asosidagi balet esa Navoiy nomidagi davlat akademik kat-ta teatrida sahnalaştirilgan.

N. H. R. Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvçilari harakatining qatnaşçisi, Jahon Tinçlik Kengaşi byurosi (1951) va hay'ati (1959) a'zosi, Xalqaro tinçlik mukofoti sovrindori (1950).

As: Şe'rlar, Poema, Pyesa, T., 1953; Bir sevgi afsonasi, T., 1955; 65 şe'r, T., 1962; Surur [roman], T., 1966; Inson manzaralari, T., 1982; Qon gapirmas [roman], Oşiq bulut [ertaklar], T., 1987.

Ad.: Babayev A., Nazim Xikmet, M., 1957; Fiş R., Nazim Xikmet, M„ 1968.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОЗИМ ҲИКМАТ PAH (Nazim Hikmet Ran) (1902.20.1, Салоники - 1963.3.4, Москва) — турк шоири ва жамоат арбоби. Турк шеъриятига янги ритм ва эркин шеър жанрини олиб кирган. Ҳарбий-денгиз билим юртида ўқиган. «Қирқ ҳаромилар асири» шеъри (1920) Туркиянинг мустамлакачилик кишанларига тушаётганига қарши ёзилгани учун инглизлар ва султон саройи томонидан таъкиб этилган. Н. Ҳ. Р. шу йили инглизлар забт этган Истанбулни тарк этиб, Анатолияга кўчиб ўтади. Ғарб давлатларининг мустамлакачилик сиёсатига қарши кураш ғоялари таъсирида Москвага келиб (1922), Шарқ халқлари меҳнаткашлари коммунистик ун-тида ўқийди. Ватанига қайтгач (1924), адабий фаолият б-н шуғулланади. 1927 й. коммунистлар ва уларга маслакдош кишиларнинг кувғин қилиниши б-н Н. Ҳ. Р яна шўролар мамлакатига келади. Шоирнинг «Қуёш ичганлар қўшиғи» номли дастлабки шеърий тўплами Бокуда чоп этилади (1928). Н. Ҳ. Р. будаврда В. В. Маяковский эстетикаси таъсирида интим туйғулар тасвиридан онгли равишда қочиб, минбар шеърият намуналарини яратади. Шу йили Туркияга қайтиб, газета таҳрири-ятида ишлайди, Н. Ҳ. Р. шу йилларда «835 сатр» (1929), «Варан-3» (1930), «Сасини йўқотган шаҳар» (1931) шеърий тўпламлари, «Жиоконда ва Си-Я-у» (1929) романи, «Бенержи ўзини нега ўлдирди?» (1932) шеърий романи, «Бош чаноғи» (1932), «Унутилган одам» (1935) пьесаларини ёзиб, нафақат Туркия, балки ер юзида рўй бераётган мухим воқеаларга муносабат билдиришга уринади.

Н. Ҳ. Р. умрининг аксар қисмини қувғинда ўтказган ва жами 17 й. қамоқда яшаган. Шу даврда у 20-а.нинг ўзига хос поэтик тарихи — «Инсон манзаралари» (1941) эпо-пеяси, «Турмадан хатлар» шеърий туркуми, «Бир севги афсонаси» (1965) ҳамда «Юсуф ва Зулайҳо» пьесаларини яратган.

1950 й. жаҳон жамоатчилиги Н. Ҳ. Р.нинг озод этилишига эришди. У яна шўролар мамлакатига кўчиб келиб (1951), адабий ва ижтимоий фаолият б-н шуғулланади. «Туркияда» (1952), «Анойи» (1955), «Бекат» (1958), «Тартюф-59» (1959), «Дамокл қиличи» (хотини С. Тулякова б-н ҳамкорликда, 1960) сингари пьесалар, шеър ва достонлар ёзади.

Ўзбекистонда Н. Ҳ. Р. ижодига қизиқиш 1928 й.даёқ бошланган. Ғафур Ғулом, Шайхзода, Миртемир ва б. Н. Ҳ. Р.нинг кўплаб асарларини ўзбек тилига таржима қилган. «Туркия ҳақида ҳикоя» пьесаси ҳоз. Ўзбек миллий академик драма театрида, «Бир севги афсонаси» пьесаси асосидаги балет эса Навоий номидаги давлат академик кат-та театрида саҳналаштирилган.

Н. Ҳ. Р. Осиё ва Африка мамлакатлари ёзувчилари ҳаракатининг қатнашчиси, Жаҳон Тинчлик Кенгаши бюроси (1951) ва ҳайъати (1959) аъзоси, Халқаро тинчлик мукофоти совриндори (1950).

Ас: Шеърлар, Поэма, Пьеса, Т., 1953; Бир севги афсонаси, Т., 1955; 65 шеър, Т., 1962; Сурур [роман], Т., 1966; Инсон манзаралари, Т., 1982; Қон гапирмас [роман], Ошиқ булут [эртаклар], Т., 1987.

Ад.: Бабаев А., Назым Хикмет, М., 1957; Фиш Р., Назым Хикмет, М„ 1968.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.