Nozim Hikmat

Nozim Hikmat (turkça Nâzım Hikmet Ran; 1902-yil yanvar, Saloniki — 1963-yil 3-iyun, Moskva) — turk şoiri, dramaturg, nosir va jamoat arbobi. ÖzME'ga köra, u turk şe'riyatiga yangi ritm va erkin şe'r şaklini olib kirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, siyosiy qaraşlari uçun bir neça marta hibsga olingan, umrining katta qismini qamoqda yoki muhojirlikda ötkazgan; asarlari 50 dan ortiq tilga tarjima qilingan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Nozim Hikmat Usmonli davlati xizmatçisi oilasida, Salonikida (Selanik) tuğilgan; tuğilgan sanasi manbalarda turliça — ÖzME 20-yanvar, inglizça Vikipediya 15-yanvar deb körsatadi. Istanbulda öqib, 1918-yilda Xaybeliada orolidagi dengiz harbiy bilim yurtini tamomlagan, biroq kasallik tufayli flot xizmatidan ozod etilgan. ÖzME'ga köra, 1920-yildagi «Qirq haromilar asiri» şe'ri tufayli ta'qibga uçragan şoir inglizlar eğallagan Istanbuldan Anadoluga ketgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1921-yilda u istiqlol uruşi markazi Anqaraga yetib borgan, keyin Batumi orqali 1922-yilda Moskvaga borib, Şarq mehnatkaşlari kommunistik universitetida iqtisod va sotsiologiyani örgangan. Bu yerda Vladimir Mayakovskiy va Vsevolod Meyerxoldning ijodiy izlanişlari unga kuçli ta'sir körsatgan, u böğin vaznidan voz keçib, erkin şe'rga ötgan.

ÖzME'ga köra, şoir 1924-yilda vataniga qaytgan, 1927-yilda yana Sovet Ittifoqiga kelgan va uning ilk şe'rlar töplami «Quyoş içganlar qöşiği» 1928-yilda Bokuda çop etilgan. Şu yili Turkiyaga qaytib, gazeta tahririyatida işlagan va qisqa muddatda «835 satr» (1929), «Varan-3» (1930), «Ovozini yöqotgan şahar» (1931) töplamlari, «Jokonda va Si-Ya-U» (1929) romani, «Benerji nega özini öldirdi?» (1932) şe'riy romani, «Boş çanoği» (1932) va boşqa pyesalarni yozgan. Inglizça Vikipediya bu davrda u turk avangard adabiyotining yetakçisiga aylanganini qayd etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1930-yillarda şoirga kommunistik tarğibot ayblovlari bilan bir neça bor sud qilingan, 1938-yilda esa armiyada isyonga undaşda ayblanib, jami 28 yildan ortiq qamoq jazosiga hukm etilgan. ÖzME'ga köra, u hayoti davomida jami 17 yil qamoqda ötkazgan. Ankara, Çankiri, Bursa va Istanbul qamoqxonalarida u eng yirik asari — XX asr birinçi yarmidagi Turkiya hayotini qamragan «Inson manzaralari» dostonini, «Turmadan xatlar» şe'rlar turkumini, «Bir sevgi afsonasi» va «Yusuf va Zulayho» pyesalarini yaratgan.

Pablo Pikasso, Jan-Pol Sartr va boşqa xalqaro ziyolilar uning ozodligini talab qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1950-yilda şoir oçlik e'lon qilgan va şu yili umumiy amnistiya bilan ozod etilgan; noyabrda Xalqaro tinçlik mukofotiga sazovor bölgan. 1951-yilda Turkiyadan qayiqda Ruminiyaga, söngra Sovet Ittifoqiga ketgan va turk fuqaroligidan mahrum qilingan; fuqaroligi 2009-yilda tiklangan.

ÖzME'ga köra, Moskvada u «Turkiya haqida hikoya», «Anoyi», «Bekat», «Tartyuf-59», «Damokl qiliçi» (xotini Vera Tulyakova bilan hamkorlikda) kabi pyesalar, şe'r va dostonlar yozgan, Jahon tinçlik kengaşi byurosi a'zosi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1963-yil 3-iyunda Peredelkinodagi dala hovlisida yurak xurujidan vafot etgan va Moskvadagi Novodeviçye qabristoniga dafn qilingan. Turkiyada uning asarlari 1938–1965-yillarda taqiqlangan bölgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda Nozim Hikmat ijodiga qiziqiş 1928-yildayoq boşlangan. Ğafur Ğulom, Şayxzoda, Mirtemir va boşqalar uning köplab asarlarini özbek tiliga ögirgan. «Turkiya haqida hikoya» pyesasi Özbek milliy akademik drama teatrida, «Bir sevgi afsonasi» asosidagi balet esa Navoiy nomidagi katta teatrda sahnalaştirilgan.