Nukus

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 325–326-b. — ziyouz.com

Nukus (qoraqalpoqça Nekis) — Qoraqalpoğistondagi şahar (1932 y.dan). Qoraqalpoğiston Respublikasi poy-taxti, Respublika hududining markaziy qismida, Amudaryoning öng sohilida, 109 m balandlikda. Jan. va şarqda Kizilqum çöli b-n öralgan, şim,da Amudaryo deltasi b-n tutaşgan. Örtaça t-ra iyunda 27°, yanv.da —6,9°, maksimal t-ra 46°, minimal t-ra —32°. T.y. stansiyasi. N.dan Toşkentgaça 1265 km. Kizketgan kanali şaharni kesib ötadi. Mayd. 200 km2. Aholisi 255 ming kişi (2001; 1974 y.da 88 ming; 1959 y.da 39 ming; 1939 y.da 10 ming); aso-san, qoraqalpoqlar; qozoq, özbek, rus, koreys, tatar va b. ham yaşaydi.

Hoz. Nukus ş. örnida 19-a.ning 60-y.larida N. ovuli mavjud bölgan. 1870-y.lardan N.da savdo-sotiq, hunarmandçilik, baliq ovlaş birmunça rivojlandi, Amudaryoning suv rejimini nazorat qiluvçi gidrologik post qurildi. Rus mustamlakaçilari N.da 1500 kişilik garnizonni joylaştirdi. 1877 y. rus-tuzem maktabi oçildi. 20-a.ning boşlarida N. ovuli Amudaryoningöng so-hilidagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylandi. 1930 y. 12 noyabrda Qoraqalpoğiston Muxtor Respublikasining markazini Törtköl ş.dan N. ovu-liga köçiriş haqida qaror qabul qilindi. 1932 y.dan N.da yangi ma'muriy binolar qurilişi boşlandi. 1939 y. Respublika ma'muriyati N. şahriga köçib ötdi.

Şaharning yirik avtomagistrallar tu-gunida joylaşgan-ligi unda köp tarmoqli sanoatining tez rivojlanişiga sabab böldi. N.— Toşhovuz, N. — Ğuzor avtomagistrallari xalqaro ahamiyatga ega. 345 km li Navoiy — N. temir yöli., N. b-n Xöjay-lini boğlaydigan köprik. 243 km uzunlikdagi Tuyamöyin — N., 112 km uzunlikdagi N., Taxtaköpir suv uzatiş tarmoutari qurildi. Respublika sanoati umumiy mahsulotining 20% ni N. şahar sanoat korxonalari beradi. Şaharda 50 dan ziyod sanoat korxonasi bor. Metallsozlik, quriliş materiallari, oziq-ovqat, yengil, yoğoçsozlik va poligrafiya sanoati tarmoklari mavjud. N.da yuriliş materiallari sanoati yaxşi rivojlangan, yirik panelli uysozlik va silikat-beton z-dlari, quriliş materiallari k-tlari, ğişt, kabel z-dlari, marmar i.ç. böyiça Qoraqalpoq—Italiya qöşma korxonasi bor. Non, göşt, sabzavot-konser-va, tegirmon va aralaş yem k-tlari, sut-yoğ, vino-araq va pivo-limonad z-dlari, bozorlar işlab turibdi. N.da şirinmiya dorivor ösimligi ildizini yiğadigan va presslaydigan tibbiy korxona mavjud. Bu korxonaning mah-suloti AK.Ş, Kanada, Yaponiya, şuningdek, Yevropa mamlakatlariga eksport qilinadi. Yengil sanoat korxonalariga Özbekistonda yagona ötov-kigiz k-ti, tikuv va trikotaj fkalari, maişiy xizmat körsatiş k-ti kiradi. Şaharda özbek, qoraqalpoq. va rus tillarida gazeta-kitoblar bosadigan matbaa k-ti, mebel f-kasi bor. N.dan turli yunalişlarda avtobuslar qatnaydi. N. havo yöllari orqali Örta Osiyo va Qozoğiston, Yevropa mamlakatlari şa-harlari, Moskva, Mineralniye Vodi, Kiyev, Volgograd, Boku, Ostona, Kizilörda, Toşkent va Özbekistonning barça viloyat markazlari b-n boğlangan.

N. — Qoraqalpoğistonning ilm-fan va madaniyat markazi. N.da Özbekiston FA, Özbekiston BA larining Koraqalpoğiston filiallari, Özbekiston teri-venerologiya, onkologiya, şuningdek, çorvaçilik ilmiy tadqiqot in-tlarining filiallari, pedagogika in-ti, Qoraqalpoğiston universiteti, öqituvçilar malakasini oşiriş in-ti va b. oliy öquv yurtlari işlab turibdi. 43 umumiy ta'lim maktabi, bir qança akademik litsey, 2 sport, 2 musiqa maktablari, 18 örta maxsus bilim yurti, klub, kutubxona, sport majmui, madaniyat saroyi mavjud. N. telestudiyasi öz dasturlaridan taşqari, Moskva, Toşkent, Aş-xobod telekörsatuvlarini ham olib körsatadi. Şaharda 5 kasalxona, poliklinika, dorixonalar va konsultatsiya punktlari, tez yordam st-yasi bor. Ber-daq nomidagi davlat musiqali drama te-atri, filarmoniya, san'at muzeyi va b. muzeylar, 5 ming tomoşabinga möljallangan amfiteatr, markaziy stadion, 57 sport zali, botanika boği mavjud.

N. Özbekistonning yoş va kurkam şaharlaridan biri. Şahar 1936 yilgi boş plan asosida kurila boşlagan edi. 1965 y. yangi boş plani böyiça (me'mor A. M. Erkaboyev va muxandis T. 3. Ziyoyev) N. kökalamzorlaştirilgan töğri törtburçakli dahalarga bölingan.

Özbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga qöşayotgan munosib hissasi va şaharning 70 yilligi munosabati b-n N. «Döstlik» ordeni b-n mukofotlandi (2003 y. 11 sent.).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУКУС (қорақалпоқча Некис) — Қорақалпоғистондаги шаҳар (1932 й.дан). Қорақалпоғистон Республикаси пой-тахти, Республика ҳудудининг марказий қисмида, Амударёнинг ўнг соҳилида, 109 м баландликда. Жан. ва шарқда Кизилқум чўли б-н ўралган, шим,да Амударё дельтаси б-н туташган. Ўртача т-ра июнда 27°, янв.да —6,9°, максимал т-ра 46°, минимал т-ра —32°. Т.й. станцияси. Н.дан Тошкентгача 1265 км. Кизкетган канали шаҳарни кесиб ўтади. Майд. 200 км2. Аҳолиси 255 минг киши (2001; 1974 й.да 88 минг; 1959 й.да 39 минг; 1939 й.да 10 минг); асо-сан, қорақалпоқлар; қозоқ, ўзбек, рус, корейс, татар ва б. ҳам яшайди.

Ҳоз. Нукус ш. ўрнида 19-а.нинг 60-й.ларида Н. овули мавжуд бўлган. 1870-й.лардан Н.да савдо-сотиқ, ҳунармандчилик, балиқ овлаш бирмунча ривожланди, Амударёнинг сув режимини назорат қилувчи гидрологик пост қурилди. Рус мустамлакачилари Н.да 1500 кишилик гарнизонни жойлаштирди. 1877 й. рус-тузем мактаби очилди. 20-а.нинг бошларида Н. овули Амударёнингўнг со-ҳилидаги энг йирик аҳоли пунктларидан бирига айланди. 1930 й. 12 ноябрда Қорақалпоғистон Мухтор Республикасининг марказини Тўрткўл ш.дан Н. ову-лига кўчириш ҳақида қарор қабул қилинди. 1932 й.дан Н.да янги маъмурий бинолар қурилиши бошланди. 1939 й. Республика маъмурияти Н. шаҳрига кўчиб ўтди.

Шаҳарнинг йирик автомагистраллар ту-гунида жойлашган-лиги унда кўп тармоқли саноатининг тез ривожланишига сабаб бўлди. Н.— Тошҳовуз, Н. — Ғузор автомагистраллари халқаро аҳамиятга эга. 345 км ли Навоий — Н. темир йўли., Н. б-н Хўжай-лини боғлайдиган кўприк. 243 км узунликдаги Туямўйин — Н., 112 км узунликдаги Н., Тахтакўпир сув узатиш тармоьутари қурилди. Республика саноати умумий маҳсулотининг 20% ни Н. шаҳар саноат корхоналари беради. Шаҳарда 50 дан зиёд саноат корхонаси бор. Металлсозлик, қурилиш материаллари, озиқ-овқат, енгил, ёғочсозлик ва полиграфия саноати тармоклари мавжуд. Н.да йурилиш материаллари саноати яхши ривожланган, йирик панелли уйсозлик ва силикат-бетон з-длари, қурилиш материаллари к-тлари, ғишт, кабель з-длари, мармар и.ч. бўйича Қорақалпоқ—Италия қўшма корхонаси бор. Нон, гўшт, сабзавот-консер-ва, тегирмон ва аралаш ем к-тлари, сут-ёғ, вино-арақ ва пиво-лимонад з-длари, бозорлар ишлаб турибди. Н.да ширинмия доривор ўсимлиги илдизини йиғадиган ва пресслайдиган тиббий корхона мавжуд. Бу корхонанинг маҳ-сулоти АК.Ш, Канада, Япония, шунингдек, Европа мамлакатларига экспорт қилинади. Енгил саноат корхоналарига Ўзбекистонда ягона ўтов-кигиз к-ти, тикув ва трикотаж фкалари, маиший хизмат кўрсатиш к-ти киради. Шаҳарда ўзбек, қорақалпоқ. ва рус тилларида газета-китоблар босадиган матбаа к-ти, мебель ф-каси бор. Н.дан турли йуналишларда автобуслар қатнайди. Н. ҳаво йўллари орқали Ўрта Осиё ва Қозоғистон, Европа мамлакатлари ша-ҳарлари, Москва, Минеральние Води, Киев, Волгоград, Боку, Остона, Кизилўрда, Тошкент ва Ўзбекистоннинг барча вилоят марказлари б-н боғланган.

Н. — Қорақалпоғистоннинг илм-фан ва маданият маркази. Н.да Ўзбекистон ФА, Ўзбекистон БА ларининг Корақалпоғистон филиаллари, Ўзбекистон тери-венерология, онкология, шунингдек, чорвачилик илмий тадқиқот ин-тларининг филиаллари, педагогика ин-ти, Қорақалпоғистон университети, ўқитувчилар малакасини ошириш ин-ти ва б. олий ўқув юртлари ишлаб турибди. 43 умумий таълим мактаби, бир қанча академик лицей, 2 спорт, 2 мусиқа мактаблари, 18 ўрта махсус билим юрти, клуб, кутубхона, спорт мажмуи, маданият саройи мавжуд. Н. телестудияси ўз дастурларидан ташқари, Москва, Тошкент, Аш-хобод телекўрсатувларини ҳам олиб кўрсатади. Шаҳарда 5 касалхона, поликлиника, дорихоналар ва консультация пунктлари, тез ёрдам ст-яси бор. Бер-дақ номидаги давлат мусиқали драма те-атри, филармония, санъат музейи ва б. музейлар, 5 минг томошабинга мўлжалланган амфитеатр, марказий стадион, 57 спорт зали, ботаника боғи мавжуд.

Н. Ўзбекистоннинг ёш ва куркам шаҳарларидан бири. Шаҳар 1936 йилги бош план асосида курила бошлаган эди. 1965 й. янги бош плани бўйича (меъмор А. М. Эркабоев ва мухандис Т. 3. Зиёев) Н. кўкаламзорлаштирилган тўғри тўртбурчакли даҳаларга бўлинган.

Ўзбекистоннинг иқтисодий ва ижтимоий тараққиётига қўшаётган муносиб ҳиссаси ва шаҳарнинг 70 йиллиги муносабати б-н Н. «Дўстлик» ордени б-н мукофотланди (2003 й. 11 сент.).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.