Nukus

Nukus (qoraqalpoqça: Nókis) — Özbekiston tarkibidagi suveren Qoraqalpoğiston Respublikasining poytaxti. Şahar respublikaning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazi hisoblanadi.

Şahar nomi qoraqalpoqlarning Nukus nomli eski qabilasi nomi bilan boğlanadi. Boşqa bir qaraşga köra, nom eroniy tillardagi «töqqiz kişi» ma'nosidan kelib çiqqan va qoraqalpoqlarning 9 botir bobokaloni haqidagi rivoyatga borib taqaladi (rus tilidagi Vikipediya).

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Nukus qadimiy Şurşa (Şurça) şahristoni örnida qurilgan. Arxeologlarning fikriça, bu manzilgoh miloddan avvalgi 4-asrda paydo bölgan va milodiy 4-asrgaça mavjud bölgan; u qadimgi Xorazm davlati çegaralarini himoya qilgan va Amudaryo suv yölini nazorat qilgan. 19-asrning 60-yillarida bu yerda Nukus ovuli vujudga kelgan.

19-asr oxiriga oid ma'lumotlar manbalarda bir-biridan farq qiladi. Özbekça Vikipediyaga köra, 1870-yillardan Nukusda savdo-sotiq, hunarmandçilik va baliq ovlaş rivojlangan, gidrologik post qurilgan, 1877-yilda rus-tuzem maktabi oçilgan. Rusça Vikipediyada esa qal'a 1874-yilda qayta tiklangani, 1907-yilda qayta qurilgani va gidrometeostansiya 1874-yilda qurilgani, maktab 1887-yilda oçilgani aytiladi.

Qoraqalpoğiston markazini Törtköldan Nukusga köçiriş haqidagi qaror sanasi ham turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 1930-yil 12-noyabr, rusça Vikipediyada 1930-yil 2-noyabr. Şahar 1932-yilda rasman taşkil topdi. Özbekça Vikipediyaga köra, respublika ma'muriyati 1939-yilda Nukusga köçib ötdi.

Sovet davrida Nukusda Qizil Armiyaning Kimyoviy tadqiqot instituti joylaşgan bölib, u kimyoviy qurollar böyiça yirik tadqiqot va sinov markazi bölgan. 2002-yilda AQSh Mudofaa vazirligi 6 million dollarlik dastur doirasida uni demontaj qildi (rusça Vikipediyada obyekt 1990-yillarda yöq qilingani aytiladi). 2003-yil 11-sentabrda şahar «Döstlik» ordeni bilan mukofotlandi.

Nukus Amudaryoning öng sohilida joylaşgan. Janubiy va şarqiy tomonlarini Qizilqum çöli örab turadi, şimolda Amudaryo deltasi bilan tutaşadi. Şaharni Qizketgan kanali kesib ötadi. Özbekça Vikipediyada şahar balandligi 109 m, maydoni 222 km², Toşkentgaça masofa 1265 km deb körsatilgan; rusça Vikipediyada Toşkentgaça avtomobil yöli böyiça 1255 km deyiladi.

Iqlimi kontinental, quruq. Özbekça Vikipediyaga köra, örtaça harorat iyunda 27°, yanvarda −6,9°; maksimal harorat 46°, minimal −32°.

Özbekça Vikipediyaga köra, aholisi 2023-yilda 336,4 ming kişi bölgan; 1974-yilda 88 ming, 1959-yilda 39 ming, 1939-yilda 10 ming edi. Rusça Vikipediya 2026-yil 1-apreldagi aholi sonini 350,4 ming, inglizça Vikipediya esa 2026-yil uçun 349,4 ming deb beradi. Asosiy aholi qoraqalpoqlar; qozoq, özbek, rus, koreys, tatar va boşqalar ham yaşaydi.

Şahar yirik avtomagistrallar tugunida joylaşgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Nukusda 50 dan ortiq sanoat korxonasi bor va respublika sanoat mahsulotining 20 foizini beradi. Metallsozlik, quriliş materiallari, oziq-ovqat, yengil, yoğoçsozlik va poligrafiya tarmoqlari mavjud. Şirinmiya ildizini qayta işlaydigan korxona mahsuloti çet elga eksport qilinadi. Rusça Vikipediyada vinozavod (1947-yilda taşkil etilgan), töqimaçilik, sut va boşqa korxonalar sanaladi. 2019-yilda Nukus erkin iqtisodiy zonasi 30 yil muddatga taşkil etilgan.

Nukusda Qoraqalpoğiston universiteti, Fanlar akademiyasining Qoraqalpoğiston bölimi va boşqa oliy öquv yurtlari, Berdaq nomidagi teatr va filarmoniya faoliyat yuritadi.

Igor Savitskiy nomidagi Qoraqalpoğiston Davlat san'at muzeyi 1918–1935-yillardagi zamonaviy rus va özbek san'ati kolleksiyasi bilan maşhur. «The Guardian» gazetasi uni «dunyoning eng gözal muzeylaridan biri» deb atagan. Davlat ölkaşunoslik muzeyida 21 zal va 56 mingdan ortiq eksponat bor. Berdaq nomidagi davlat muzeyi 1998-yilda qurilgan. Şuningdek, Amet va Ayimxon Şamuratovlar uy-muzeyi mavjud.

Şahar atrofida Şilpiq (zarduştiylarning dahmasi) va Tok-qal'a (Darsan) şahristoni joylaşgan.