Nuraş pösti
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 335–336-b. — ziyouz.com
Nuraş pösti — toğ jinslarining nuraşi natijasida yer yuzasida hosil böladigan kontinental geologik formatsiya. Özgargan nuragan jinslar öz joyida qolsa, qoldiq N.p., tub jins b-n aloqasi uzilmay qandaydir masofagasiljisa köçirilgan N.p. deb ataladi. Ba'zi bir geologlar ak-ku mul yati v N.p. (yuvilib keltirilgan gil-tuproq va qoldiq N.p. özgargan nuragan jinslari) ni alohida ajrata-dilar. Yotiş şakliga köra, N.p. maydonli (katta hududlarda hosil böla-di, qalinligi 10 m gaça va undan or-tiq) va çiziqli böladi (bir yönalişda çözilib, toğ jinslari yoriklari böylab 100—150 m içkariga kirib boradi).
«N.p.» terminini fanga şveysariyalik geolog A. Geym kiritgan (1879). N.p.ning hosil bölişi joyning iklimi, toğ jinslarining tarkibi, gidrogeologik şaroiti, relyefi, tektonik tuzilişi, hosil böliş vaqti va b. omillar b-n boğliq. Bunda asosiy omil iklim hisoblanadi. Yerning geologik tarixida bir neça marta (tokembriy, yuqori paleozoy, trias-yura, bör-paleogen, paleogen-törtlamçi davr) katta qalinlikda N.p.ning şakllaniş davri bölgan. N.p.ning hosil bölişida dastlab işuriy, keyin nordon muhit yuzaga keladi. Har muhitda öziga xos minerallar hosil böladi. Natijada N.p.da pastdan yuqoriga qarab ayrim zonalar (dezintefatsiya, dresva, gidroslyudamontmorillonit va kaolinit minerallari zonasi) paydo böladi. N.p. zonalarining hosil bölişida jinslarning tarkibi katta rol öynaydi. Mac, yoğin-soçin köp şaroitda nordon jinslar nuraş natijasida kaolinit, gidroslyuda, dezintegratsiya zonalari, asosli va öta asosli jinslardan esa temir, marganets, ba'zan alyuminiyning suvli, yarim oksidli zonasi hosil böladi. N.p. b-n alyuminiy, temir, titan, marganets, stronsiy, nikel, galluazit, olovga çidamli gil, soçma olmos, oltin, platina, qimmat-baho toşlarning konlari boğliq. Özbe-kistonda Ohangaron vodiysi, Zirabuloq-Ziyovuddin toğlari yon bağirlari va Markaziy Qizilqumda 2 m dan 150 m gaça kaolin qatlamlari hosil bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НУРАШ ПЎСТИ — тоғ жинсларининг нураши натижасида ер юзасида ҳосил бўладиган континентал геологик формация. Ўзгарган нураган жинслар ўз жойида қолса, қолдиқ Н.п., туб жинс б-н алоқаси узилмай қандайдир масофагасилжиса кўчирилган Н.п. деб аталади. Баъзи бир геологлар ак-ку мул яти в Н.п. (ювилиб келтирилган гил-тупроқ ва қолдиқ Н.п. ўзгарган нураган жинслари) ни алоҳида ажрата-дилар. Ётиш шаклига кўра, Н.п. майдонли (катта ҳудудларда ҳосил бўла-ди, қалинлиги 10 м гача ва ундан ор-тиқ) ва чизиқли бўлади (бир йўналишда чўзилиб, тоғ жинслари ёриклари бўйлаб 100—150 м ичкарига кириб боради).
«Н.п.» терминини фанга швейцариялик геолог А. Гейм киритган (1879). Н.п.нинг ҳосил бўлиши жойнинг иклими, тоғ жинсларининг таркиби, гидрогеологик шароити, рельефи, тектоник тузилиши, ҳосил бўлиш вақти ва б. омиллар б-н боғлиқ. Бунда асосий омил иклим ҳисобланади. Ернинг геологик тарихида бир неча марта (токембрий, юқори палеозой, триас-юра, бўр-палеоген, палеоген-тўртламчи давр) катта қалинликда Н.п.нинг шаклланиш даври бўлган. Н.п.нинг ҳосил бўлишида дастлаб ишурий, кейин нордон муҳит юзага келади. Ҳар муҳитда ўзига хос минераллар ҳосил бўлади. Натижада Н.п.да пастдан юқорига қараб айрим зоналар (дезинтефация, дресва, гидрослюдамонтмориллонит ва каолинит минераллари зонаси) пайдо бўлади. Н.п. зоналарининг ҳосил бўлишида жинсларнинг таркиби катта роль ўйнайди. Mac, ёғин-сочин кўп шароитда нордон жинслар нураш натижасида каолинит, гидрослюда, дезинтеграция зоналари, асосли ва ўта асосли жинслардан эса темир, марганец, баъзан алюминийнинг сувли, ярим оксидли зонаси ҳосил бўлади. Н.п. б-н алюминий, темир, титан, марганец, стронций, никель, галлуазит, оловга чидамли гил, сочма олмос, олтин, платина, қиммат-баҳо тошларнинг конлари боғлиқ. Ўзбе-кистонда Оҳангарон водийси, Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ён бағирлари ва Марказий Қизилқумда 2 м дан 150 м гача каолин қатламлари ҳосил бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.