Nurlaniş
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 337–338-b. — ziyouz.com
Nurlaniş — 1) erkin elektromagnit maydon hosil böliş jarayoni. Erkin, ya'ni nurlangan elektromagnit maydonning özi qam «N.» termini b-n ataladi; 2) radiodiapazondagi elektromagnit tölqinlarning ğalayonlanişi va fazoda tarqalişi. Bunda özga-ruvçan tok yoki zaryadlar energiyasi fazoda tarqalayotgan elektromagnit tölqinlar energiyasiga aylanadi (q. Radiotölqinlar); 3) tabiiy şaroitda tirik organizmga infraqizil, körinadigan va ultrabinafşa nurlarning biologik ta'siri. Tirik organizm kos-mik nurlar va ion nurlari b-n ham nurlanadi. Davolaş maksadida tirik organizm ultrabinafşa, ultrayukrri çastotali nurlar b-n sun'iy nurlantiriladi. N.ning total (töla), lokal (qisman), tez (qisqa vaqt içida), xronik (uzoq vaqt davomida), taşqi, içki va b. xillari mavjud. Nurlarning biologik ta'siri N. dozasi, xili, energiyasi va organizmning fiziologik holatiga boğliq.
N.dozalari — nurlarning biror muhitga ta'sirini belgilovçi miqdorlar. Bir neça turlari mavjud. Yutilgan doza — nurlanayotgan muxitning massa birligiga yutiladigan N. energiyasi; ionlaştiruvçi nurlar (rentgen 7-nurlar, a - va r -zarralar, neytronlar, kosmik nurlar va h. k.)ning muhitda yutilgan dozalari radlarda ifodalanadi. Nurlantiriş dozasi — N. miqdorini ifodalaydigan va havoning tonlanişi b-n ölçanadigan miqdor, rentgen va u-nurlari rentgenlarda, boşqa ionlaştiruvçi nurlar esaberlarda ifodalanadi. Biologik doza — nurlarning organizmga biologik ta'sirini ifodalovçi miqdor; ber (rentgenning biologik ekvivalen-ti)larda ölçanadi. Integral doza— nurlanayotgan hajm böyiça töla yutilgan ionlaştiruvçi nurlarning umumiy dozasi; gramm-rentgen yoki gramm-radlarda ölçanadi. Vaqt birligidagi N. doza quvvati deyiladi. Ba'zi N. dozalarining qiymatlari: tabiiy fon (kosmik nurlar, muhit va odamni örab olgan radioaktivlik)ning N. dozasi 0,1 ber/yil; nur kasalligiga olib kela-digan N. dozasi — 400 —500 ber; terapiyada qöllaniladigan N. dozasi 10000 ber gaça (yana q. Dozimetrax asboblar, Dozimetriya, Dozimetriya nazorati).
Q.: Dozimetriya, Dozimetriya nazorati, Radiotölqinlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НУРЛАНИШ — 1) эркин электромагнит майдон ҳосил бўлиш жараёни. Эркин, яъни нурланган электромагнит майдоннинг ўзи қам «Н.» термини б-н аталади; 2) радиодиапазондаги электромагнит тўлқинларнинг ғалаёнланиши ва фазода тарқалиши. Бунда ўзга-рувчан ток ёки зарядлар энергияси фазода тарқалаётган электромагнит тўлқинлар энергиясига айланади (қ. Радиотўлқинлар); 3) табиий шароитда тирик организмга инфрақизил, кўринадиган ва ультрабинафша нурларнинг биологик таъсири. Тирик организм кос-мик нурлар ва ион нурлари б-н ҳам нурланади. Даволаш максадида тирик организм ультрабинафша, ультраюкрри частотали нурлар б-н сунъий нурлантирилади. Н.нинг тотал (тўла), локал (қисман), тез (қисқа вақт ичида), хроник (узоқ вақт давомида), ташқи, ички ва б. хиллари мавжуд. Нурларнинг биологик таъсири Н. дозаси, хили, энергияси ва организмнинг физиологик ҳолатига боғлиқ.
Н.дозалари — нурларнинг бирор муҳитга таъсирини белгиловчи миқдорлар. Бир неча турлари мавжуд. Ютилган доза — нурланаётган мухитнинг масса бирлигига ютиладиган Н. энергияси; ионлаштирувчи нурлар (рентген 7-нурлар, а - ва р -зарралар, нейтронлар, космик нурлар ва ҳ. к.)нинг муҳитда ютилган дозалари радларда ифодаланади. Нурлантириш дозаси — Н. миқдорини ифодалайдиган ва ҳавонинг тонланиши б-н ўлчанадиган миқдор, рентген ва у-нурлари рентгенларда, бошқа ионлаштирувчи нурлар эсабэрларда ифодаланади. Биологик доза — нурларнинг организмга биологик таъсирини ифодаловчи миқдор; бэр (рентгеннинг биологик эквивален-ти)ларда ўлчанади. Интеграл доза— нурланаётган ҳажм бўйича тўла ютилган ионлаштирувчи нурларнинг умумий дозаси; грамм-рентген ёки грамм-радларда ўлчанади. Вақт бирлигидаги Н. доза қуввати дейилади. Баъзи Н. дозаларининг қийматлари: табиий фон (космик нурлар, муҳит ва одамни ўраб олган радиоактивлик)нинг Н. дозаси 0,1 бэр/йил; нур касаллигига олиб кела-диган Н. дозаси — 400 —500 бэр; терапияда қўлланиладиган Н. дозаси 10000 бэр гача (яна қ. Дозиметрах асбоблар, Дозиметрия, Дозиметрия назорати).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.