Nurota toğlari

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 344-b. — ziyouz.com

Nurota toğlari — Turkiston tiz-masining şim.-ğarbiy tarmoği. Navoiy, Samarqand va Jizzax viloyatlarida. Jan.-şarqda Sangzor daryosidagi Ilonötti toğ yölagi N.t.ni Molguzar tiz-masidan ajratib turadi. Jan.dan Zarafşon botiği, şimdan Qizilqum çöli b-n çegaralangan. N.t. bir-biriga parallel bölgan ikkita tizmadan iborat.

Şim. tizma N.t., aniqroği, Şimoliy N.t., janubiysi — Janubiy N.t. deb yuritiladi. Şimoliy N.t. jan.-şar-kiy qismini Qöytoş toğlari işğol qilgan. Qöytoş toğlari şim.-ğarbda Sovurbel dovonidan jan.-şarqda Sangzor daryosigaça boradi. Uz. 70 km, örtaça bal. 1260 m. Şim. Nurota tizmasining markaziy qismi nisbatan baland, örtaça bal. 1750 m. Eng baland joyi (Zar-gartoğ) — 2169 m. Bu qismida Katta Fo-zilmon (2134 m), Qarçiğay (2105 m) kabi çöqqilar ham bor. Şimoliy N.t.ning şim.-ğarbiy qismi unça baland emas, örtaça bal. 900—1100 m. Janubiy N.t. bir qança meridianal vo-diylar b-n qirqilgan; jan.-şarqdan şim.-ğarbga çözilgan Ğubdintoğ, Qaroqçitoğ, Oqtoğdan iborat. Oqtoğning şim.-ğarbidagi Qoratoğ ham janubiy N.t.ga kiradi. Bu toğlar bir-biridan Qöşrabot, Qöytoş va Nurota orqali ajralib turadi. N.t. şimoli-ğarbga tomon 180 km çözilgan. Örtaça bal. 1000— 1500 m. Paleozoyning ohaktoş, qumtoş va slanetslaridan, metamorfik jinslardan taşkil topgan. Bular orasida ot-qindi jins köp. Jan. tizmalarning pastroq qismlari va botiklarda neogen va törtlamçi davr yotqiziklari ham tarqalgan. Tektonik jihatdan tizmalar megantiklinal strukturaga ega bölib, gersin burmalanişida hosil bölgan va hoz. balandligida yangi tektonik harakatlar natijasida kötarilgan.

N.t.ning pastroq qismida yoz quruq va issiq, qiş u qadar sovuq emas. Iqlimi toğ yon bağirlarida va yuqori qismlarida salqin, yoğin köproq. Yillik örtaça t-ra 13,4—14,4°, yanv.niki -0,6° —2,3°, iyulniki 15°—25,4°. Eng yuqori t-ra toğoldi hududlarda 46°— 47°, eng past t-ra —29°, —30°. Yillik yoğin miqsori 251—452 mm, qor qoplamining qalinligi 15—30 sm. Şa-molning örtaça tezligi sekundiga 2,0— 3,2 m, ba'zida 28 m ga yetadi.

N.t.dan köplab daryo va soylar (Osmonsoy, Kulbasoy, Uçmasoy, Majrumsoy, Uxumsoy, Sentabsoy, Tusunsoy, Oqtepasoy, Köksaroysoy, Oqçopsoy va b.) boşlanadi. Ularning suv sarfi kam bölganidan tekislikka çiqqaç, qurib qoladi yoki suğorişga sarflanadi. Bahorda ularda sel hodisalari ham sodir böladi.

N.t.da, asosan, böz tuproqlar, 1600— 1700 m balandliklarda jigarrang böz tuproqlar tarqalgan. Toğ etaklari va 1600 m balandlikgaça bölgan qismida efemer va efemeroidlar ösadi. Buta va daraxtlardan bodom, yonğoq, na'matak, uçqat, dölana va b. bor. Baland qismida arçazorlar uçraydi. Hayvonlardan böri, tulki, yumronqoziq, quyon, toğ eçkisi, börsiq, ilonlar, kaklik, bul-duruq va b. yaşaydi. 1975 y.da taşkil etilgan Nurota toğ-yonğoqzor davlat qöriqxonasida toğ landşafti va u yerdagi ösimliklar (yonğoq, olma, olça, tut), hayvonlar (muflon, qobon, tulki, jayra, kaklik, burgut, ilonlar) muhofaza qilinadi. N.t.dan yaylov si-fatida foydalaniladi. Soylar vodiylarida polizçilik, boğdorçilik qilinadi. Yon bağirlarida buğdoy, arpa va b. ekinlar ekiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУРОТА ТОҒЛАРИ — Туркистон тиз-масининг шим.-ғарбий тармоғи. Навоий, Самарқанд ва Жиззах вилоятларида. Жан.-шарқда Сангзор дарёсидаги Илонўтти тоғ йўлаги Н.т.ни Молгузар тиз-масидан ажратиб туради. Жан.дан Зарафшон ботиғи, шимдан Қизилқум чўли б-н чегараланган. Н.т. бир-бирига параллел бўлган иккита тизмадан иборат.

Шим. тизма Н.т., аниқроғи, Шимолий Н.т., жанубийси — Жанубий Н.т. деб юритилади. Шимолий Н.т. жан.-шар-кий қисмини Қўйтош тоғлари ишғол қилган. Қўйтош тоғлари шим.-ғарбда Совурбел довонидан жан.-шарқда Сангзор дарёсигача боради. Уз. 70 км, ўртача бал. 1260 м. Шим. Нурота тизмасининг марказий қисми нисбатан баланд, ўртача бал. 1750 м. Энг баланд жойи (Зар-гартоғ) — 2169 м. Бу қисмида Катта Фо-зилмон (2134 м), Қарчиғай (2105 м) каби чўққилар ҳам бор. Шимолий Н.т.нинг шим.-ғарбий қисми унча баланд эмас, ўртача бал. 900—1100 м. Жанубий Н.т. бир қанча меридианал во-дийлар б-н қирқилган; жан.-шарқдан шим.-ғарбга чўзилган Ғубдинтоғ, Қароқчитоғ, Оқтоғдан иборат. Оқтоғнинг шим.-ғарбидаги Қоратоғ ҳам жанубий Н.т.га киради. Бу тоғлар бир-биридан Қўшработ, Қўйтош ва Нурота орқали ажралиб туради. Н.т. шимоли-ғарбга томон 180 км чўзилган. Ўртача бал. 1000— 1500 м. Палеозойнинг оҳактош, қумтош ва сланецларидан, метаморфик жинслардан ташкил топган. Булар орасида от-қинди жинс кўп. Жан. тизмаларнинг пастроқ қисмлари ва ботикларда неоген ва тўртламчи давр ётқизиклари ҳам тарқалган. Тектоник жиҳатдан тизмалар мегантиклиналь структурага эга бўлиб, герцин бурмаланишида ҳосил бўлган ва ҳоз. баландлигида янги тектоник ҳаракатлар натижасида кўтарилган.

Н.т.нинг пастроқ қисмида ёз қуруқ ва иссиқ, қиш у қадар совуқ эмас. Иқлими тоғ ён бағирларида ва юқори қисмларида салқин, ёғин кўпроқ. Йиллик ўртача т-ра 13,4—14,4°, янв.ники -0,6° —2,3°, июлники 15°—25,4°. Энг юқори т-ра тоғолди ҳудудларда 46°— 47°, энг паст т-ра —29°, —30°. Йиллик ёғин миқцори 251—452 мм, қор қопламининг қалинлиги 15—30 см. Ша-молнинг ўртача тезлиги секундига 2,0— 3,2 м, баъзида 28 м га етади.

Н.т.дан кўплаб дарё ва сойлар (Осмонсой, Кулбасой, Учмасой, Мажрумсой, Ухумсой, Сентабсой, Тусунсой, Оқтепасой, Кўксаройсой, Оқчопсой ва б.) бошланади. Уларнинг сув сарфи кам бўлганидан текисликка чиққач, қуриб қолади ёки суғоришга сарфланади. Баҳорда уларда сел ҳодисалари ҳам содир бўлади.

Н.т.да, асосан, бўз тупроқлар, 1600— 1700 м баландликларда жигарранг бўз тупроқлар тарқалган. Тоғ этаклари ва 1600 м баландликгача бўлган қисмида эфемер ва эфемероидлар ўсади. Бута ва дарахтлардан бодом, ёнғоқ, наъматак, учқат, дўлана ва б. бор. Баланд қисмида арчазорлар учрайди. Ҳайвонлардан бўри, тулки, юмронқозиқ, қуён, тоғ эчкиси, бўрсиқ, илонлар, каклик, бул-дуруқ ва б. яшайди. 1975 й.да ташкил этилган Нурота тоғ-ёнғоқзор давлат қўриқхонасида тоғ ландшафти ва у ердаги ўсимликлар (ёнғоқ, олма, олча, тут), ҳайвонлар (муфлон, қобон, тулки, жайра, каклик, бургут, илонлар) муҳофаза қилинади. Н.т.дан яйлов си-фатида фойдаланилади. Сойлар водийларида полизчилик, боғдорчилик қилинади. Ён бағирларида буғдой, арпа ва б. экинлар экилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.