Nurota toğlari

Nurota toğlari — Özbekistondagi toğ tizimi, Turkiston tizmasining şimoli-ğarbga yönalgan tarmoği. ÖzME'ga köra, toğlar Navoiy, Samarqand va Jizzax viloyatlari hududida çözilgan va bir-biriga parallel ikki tizmadan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, u Hisor-Oloy toğ tizimining ğarbiy tarmoqlaridan biri hisoblanadi va Qizilqum çölini janubdan çegaralab turadi.1

Janubi-şarqda Sangzor daryosi vodiysidagi Ilonötti darasi Nurota toğlarini Molguzar tizmasidan ajratadi; Rusça Vikipediyada bu dara «Temur darvozasi» nomi bilan keltirilgan. Toğlarning janubida Zarafşon botiği, şimolida Qizilqum çöli yotadi. ÖzME'ga köra, tizim şimoli-ğarb yönalişida 180 km ga çözilgan, örtaça balandligi 1000—1500 m.

Şimoliy tizma töğridan töğri Nurota tizmasi yoki Şimoliy Nurota deb ataladi. Uning janubi-şarqiy qismini Sovurbel dovonidan Sangzor daryosigaça 70 km ga çözilgan Qöytoş toğlari egallaydi. Tizmaning markaziy qismi eng baland bölib, bu yerda örtaça balandlik 1750 m ga yetadi. ÖzME'ga köra, eng yuqori nuqta — Zargartoğ (2169 m); yaqinida Katta Fozilmon (2134 m) va Qarçiğay (2105 m) çöqqilari bor. Rusça Vikipediya eng baland nuqtani Hayotboşi toği (2169,5 m) deb körsatadi. Tizmaning şimoli-ğarbiy uçi ança past — 900—1100 m.

Janubiy Nurota bir neça meridian yönalişidagi vodiylar bilan bölingan alohida toğlardan — Ğubdintoğ, Qaroqçitoğ, Oqtoğ va Qoratoğdan tuzilgan. Ularni Qöşrabot, Qöytoş va Nurota çuqurliklari bir-biridan ajratib turadi.

ÖzME'ga köra, toğlar paleozoy erasining ohaktoş, qumtoş va slanetslaridan, metamorfik va otqindi jinslardan tarkib topgan. Past qismlar va botiqlarda neogen hamda törtlamçi davr yotqiziqlari tarqalgan. Tizmalar gersin burmalanişida vujudga kelgan va keyingi tektonik harakatlar natijasida hozirgi balandligigaça kötarilgan. Rusça Vikipediyaga köra, tizmaning çöqqi qismi yassi, şimoliy yonbağri tik va qoyali, janubiy yonbağri esa qiya bölib, kiçik daryolar vodiylari bilan kesilgan.

Etaklarda yoz issiq va quruq, qiş nisbatan yumşoq keladi; yuqoriga kötarilgan sari havo salqinlaşadi va yoğin köpayadi. ÖzME ma'lumotiga köra, yillik örtaça harorat 13,4—14,4°, yillik yoğin 251—452 mm, qor qalinligi 15—30 sm atrofida. Toğoldi hududlarda harorat 46—47° gaça kötarilişi, qişda esa −30° gaça tuşişi mumkin.

Toğlardan Osmonsoy, Uxumsoy, Majrumsoy, Sentabsoy kabi köplab soylar boşlanadi. Ular kamsuv bölgani uçun tekislikka çiqqaç suğorişga sarflanadi yoki qurib qoladi, bahorda esa sel kelişi mumkin.

Toğlarda asosan böz tuproqlar, 1600—1700 m balandlikda jigarrang tuproqlar tarqalgan. Pastki qismda efemer ösimliklar, butazor va daraxtlardan bodom, yonğoq, na'matak, dölana uçraydi, yuqorida arçazorlar bor. Toğ eçkisi, böri, tulki, börsiq, kaklik kabi hayvonlar yaşaydi. ÖzME'ga köra, 1975-yilda taşkil etilgan Nurota toğ-yonğoqzor davlat qöriqxonasida yovvoyi yonğoq, olma, tut va muflon, jayra, burgut kabi turlar muhofaza qilinadi. Toğlar yaylov sifatida ham foydalaniladi, Rusça Vikipediyaga köra, janubiy yonbağir vodiylarida boğ va ekinzorlardan iborat vohalar joylaşgan.