Nurota tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 345–346-b. — ziyouz.com

Nurota tumani - Navoiy viloyatidagi tuman. Şim.dan viloyatning Tomdi, ğarbdan Konimex tumanlari, Buxoro viloyati, şarkdan Jizzax viloyati, jan.dan Navoiy, Xatirçi tumanlari, Samarqand viloyati b-n çegaradoş. Mayd. 6,5 ming km2. Axoliyey 78 ming kişi (2003). 1 şahar (Nurota), 7 kiş-loq fuqarolari yiğini (Nurota, Dehi-baland, Sentob, Qizilça, Çuya, Gum, Ğozğon) bor. Tuman markazi — Nurota ş.

N.t. 1926 y. 29 sent.da Nurota uyezdi (markazi Nurota qişloği) örnida taşkil etilgan. 1930 y. 17 avpdan N.t. Samarqand viloyati, 1982 y.dan Navoiy viloyati, 1988 y.dan Samarqand viloyati, va nihoyat, 1992 y. martdan yana Navoiy viloyati tarkibida.

Tabiati. N.t. hududining şim. Aydar şörxoklari, Qizilqum va Qoratoğ b-n, markazi va jan. Nurota va Oqtoğ tizmalari hamda ular orasidagi botikdar b-n band. Botiqlarda yoz quruq va issiq, qiş u qadar sovuq bölmaydi. Balandroq joylarda yoz salqin, qiş esa sovuqbölib, uzoqdavom etadi. Y illik örtaça t-ra 13,4°. Yanv.ning örtaça t-rasi —1,0°, eng past t-ra —29°, iyulda 27—28°, baland joylarda 25— 15°, eng baland t-ra 43°. Vegetatsiya davri 202 kun. Yillik yoğin 200—222 mm. Suvlari toğdan oqib tuşadigan soylardan (Oqsoy, Fangatsoy, Navkatsoy, Oqçopsoy, Orasoy, Gumsoy va b.) ibo-rat bölib, ma'lum havzaga quyilmasdan, tekislikka çiqqaç, suğorişga sarf böladi. Lyoss, toş-şağal prolyu-vial jinslardan tuzilgan botiqlarida oç böz tuproq, böz tuproq, oddiy böz tuproq, yuqoriroqsa töq tusli böz tuproklar uçraydi. Yovvoyi ösimliklardan efemerlar, oq quray, gulxayri va b. ösadi. Butalardan dölana, pis-ta, irğay, qoratikan, çiy, bodomça, quyonsuyak, jingil va b. uçraydi. Yovvoyi hayvonlardan kiyik, arxar, çiyaböri, qarsoq tulki, qo-bon, quyon, suvsar, tipratikan, qop-lon, böri, silovsin, ayiq, kala-muş, örmon siçqo-ni, yumronqoziq, toşbaqa, eçkemar va ilonlar; quşlardan kaklik, bulduruq, qorabovur, burgut, qoraqarğa, olaşaq-şaq, çumçuq, kir-ğiy, loçin, kalxat, kökqarğa, bedana, musiça, törğay va b. köp. 1997 y.da «Oqtov» landşaft qöriqxonasi taşkil etildi (mayd. 15,5 ming ga).

Aholisi, asosan, özbeklar (86%), şuningdek, tojik (11%) va b. millat vakillari ham (3%) yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 12 kişi töğri keladi. Şaxar aholisi 30,1 ming kişi, qişloq aholisi 47,9 ming kişi (2003).

Xöjaligi. Respublikada salmoqli örinlardan birini tumandagi «Ğozğonmarmar» aksiyadorlik jamiyati korxonasi egallaydi. Undan taşqari, «Nurotamarmar» i.ç. korxonasi, «Nurotaavtoyölmarmar», «Nurbuloq» mineral suv qadoqlaş korxonasi, «Çaşma», «Istiqlol» savdo korxonalari, tikuvçilik fkalari mavjud. Tumandagi 700 ga yaqin korxonadan 551 tasi kiçik firma, 70 ga yaqin kiçik va örta korxona. Şuningdek, 120 ga yaqin maişiy xizmat körsatiş şoxobçasi, 200 dan ziyod savdo dökoni işlab turibdi.

Tuman q.x., asosan, çorvaçilik va dehqonçilik (ğallakorlik)ka ixtisoslaşgan. 4 xöjalik qorakölçilik b-n şuğullanadi. 10 şirkat, 500 ga yaqin dehqon-fermer xöjaligi mavjud. Q.x.da foydalaniladigan 503 ming ga yerning 3,1 ming ga si şartli suğoriladi. Lalmikor yerlar 16,3 ming ga ni taşkil etadi. 1,1 ming ga yerga don, 1,1ming ga yerga ozuka ekinlari ekiladi. 187 ga me-vazor, 125 ga tokzor, 213 ga tutzor b-n band. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 9,6 mingdan ziyod krramol, 1,5 mingga yaqin ot bor. Parranda ham boqiladi. Tuman xöjaligida avtotransport asosiy örinda. Viloyat marka-ziga Nurota ş.dan avtobuslar munta-zam qatnaydi.

54 umumiy ta'lim maktabi (19,7 ming öquvçi), kasb-hunar kollejlar, 19 ja-moat kutubxonasi, 26 klub, «Çaşma» ölkaşunoslik muzeyi, 3 stadion, 26 sport maidonçasi faoliyat kursatadi.

Tuman markaziy kasalxonasi, bolalar yuqumli kasalliklar, 5 qişloq uçastka kasalxonalari, 4 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 10 qişloq vraçlik punkti, kattalar va bolalar poliklinikasi va b. tibbiy muassasalarda 152 vraç (har 10 ming aholiga 20,6 vraç), 594 örta tibbiy xodim işlaydi. Tuman hududida, Nurota ş.dagi me'moriy obidalar b-n birga, Abdulla-xon bandi gidrotexnika inşooti krl-diklari (16-a.) saqlanib qolgan.

Qahramon Rajabov, Zulxumor Abdiyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУРОТА ТУМАНИ - Навоий вилоятидаги туман. Шим.дан вилоятнинг Томди, ғарбдан Конимех туманлари, Бухоро вилояти, шаркдан Жиззах вилояти, жан.дан Навоий, Хатирчи туманлари, Самарқанд вилояти б-н чегарадош. Майд. 6,5 минг км2. Ахолией 78 минг киши (2003). 1 шаҳар (Нурота), 7 киш-лоқ фуқаролари йиғини (Нурота, Деҳи-баланд, Сентоб, Қизилча, Чуя, Гум, Ғозғон) бор. Туман маркази — Нурота ш.

Н.т. 1926 й. 29 сент.да Нурота уезди (маркази Нурота қишлоғи) ўрнида ташкил этилган. 1930 й. 17 авпдан Н.т. Самарқанд вилояти, 1982 й.дан Навоий вилояти, 1988 й.дан Самарқанд вилояти, ва ниҳоят, 1992 й. мартдан яна Навоий вилояти таркибида.

Табиати. Н.т. ҳудудининг шим. Айдар шўрхоклари, Қизилқум ва Қоратоғ б-н, маркази ва жан. Нурота ва Оқтоғ тизмалари ҳамда улар орасидаги ботикдар б-н банд. Ботиқларда ёз қуруқ ва иссиқ, қиш у қадар совуқ бўлмайди. Баландроқ жойларда ёз салқин, қиш эса совуқбўлиб, узоқдавом этади. Й иллик ўртача т-ра 13,4°. Янв.нинг ўртача т-раси —1,0°, энг паст т-ра —29°, июлда 27—28°, баланд жойларда 25— 15°, энг баланд т-ра 43°. Вегетация даври 202 кун. Йиллик ёғин 200—222 мм. Сувлари тоғдан оқиб тушадиган сойлардан (Оқсой, Фангатсой, Навкатсой, Оқчопсой, Орасой, Гумсой ва б.) ибо-рат бўлиб, маълум ҳавзага қуйилмасдан, текисликка чиққач, суғоришга сарф бўлади. Лёсс, тош-шағал пролю-виал жинслардан тузилган ботиқларида оч бўз тупроқ, бўз тупроқ, оддий бўз тупроқ, юқорироқца тўқ тусли бўз тупроклар учрайди. Ёввойи ўсимликлардан эфемерлар, оқ қурай, гулхайри ва б. ўсади. Буталардан дўлана, пис-та, ирғай, қоратикан, чий, бодомча, қуёнсуяк, жингил ва б. учрайди. Ёввойи ҳайвонлардан кийик, архар, чиябўри, қарсоқ тулки, қо-бон, қуён, сувсар, типратикан, қоп-лон, бўри, силовсин, айиқ, кала-муш, ўрмон сичқо-ни, юмронқозиқ, тошбақа, эчкемар ва илонлар; қушлардан каклик, булдуруқ, қорабовур, бургут, қорақарға, олашақ-шақ, чумчуқ, кир-ғий, лочин, калхат, кўкқарға, бедана, мусича, тўрғай ва б. кўп. 1997 й.да «Оқтов» ландшафт қўриқхонаси ташкил этилди (майд. 15,5 минг га).

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (86%), шунингдек, тожик (11%) ва б. миллат вакиллари ҳам (3%) яшайди. 1 км2 га ўртача 12 киши тўғри келади. Шахар аҳолиси 30,1 минг киши, қишлоқ аҳолиси 47,9 минг киши (2003).

Хўжалиги. Республикада салмоқли ўринлардан бирини тумандаги «Ғозғонмармар» акциядорлик жамияти корхонаси эгаллайди. Ундан ташқари, «Нуротамармар» и.ч. корхонаси, «Нуротаавтойўлмармар», «Нурбулоқ» минерал сув қадоқлаш корхонаси, «Чашма», «Истиқлол» савдо корхоналари, тикувчилик фкалари мавжуд. Тумандаги 700 га яқин корхонадан 551 таси кичик фирма, 70 га яқин кичик ва ўрта корхона. Шунингдек, 120 га яқин маиший хизмат кўрсатиш шохобчаси, 200 дан зиёд савдо дўкони ишлаб турибди.

Туман қ.х., асосан, чорвачилик ва деҳқончилик (ғаллакорлик)ка ихтисослашган. 4 хўжалик қоракўлчилик б-н шуғулланади. 10 ширкат, 500 га яқин деҳқон-фермер хўжалиги мавжуд. Қ.х.да фойдаланиладиган 503 минг га ернинг 3,1 минг га си шартли суғорилади. Лалмикор ерлар 16,3 минг га ни ташкил этади. 1,1 минг га ерга дон, 1,1минг га ерга озука экинлари экилади. 187 га ме-вазор, 125 га токзор, 213 га тутзор б-н банд. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 9,6 мингдан зиёд кррамол, 1,5 мингга яқин от бор. Парранда ҳам боқилади. Туман хўжалигида автотранспорт асосий ўринда. Вилоят марка-зига Нурота ш.дан автобуслар мунта-зам қатнайди.

54 умумий таълим мактаби (19,7 минг ўқувчи), касб-ҳунар коллежлар, 19 жа-моат кутубхонаси, 26 клуб, «Чашма» ўлкашунослик музейи, 3 стадион, 26 спорт маидончаси фаолият курсатади.

Туман марказий касалхонаси, болалар юқумли касалликлар, 5 қишлоқ участка касалхоналари, 4 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 10 қишлоқ врачлик пункти, катталар ва болалар поликлиникаси ва б. тиббий муассасаларда 152 врач (ҳар 10 минг аҳолига 20,6 врач), 594 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туман ҳудудида, Нурота ш.даги меъморий обидалар б-н бирга, Абдулла-хон банди гидротехника иншооти крл-диклари (16-а.) сақланиб қолган.

Қаҳрамон Ражабов, Зулхумор Абдиева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.