Ob
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13–14-b. — ziyouz.com
Ob — RF va Yer şaridagi eng yirik daryolardan biri; Rossiyada sersuvligi jihatidan 3-örindagi (Yenisey va Lenadan keyin) daryo. Oltoydagi Biya va Katun daryolarining qöşilişidan hosil böladi va Ğarbiy Sibir hudu-dini jan.dan şim.ga kesibötib, Kara dengizining Ob qöltiğiga quyiladi. Uz. 3650 km (Irtiş daryosining boşlanişidan hisoblaganda 5410 km), havzasining mayd. 2990 ming km2. Hav-zasining asosiy qismi (85%) Ğarbiy Sibir tekisligida, jan.-şarqiy qismi Jan. Sibir toğlarida joylaşgan (Oltoy, Kuznetsk Olatovi, Salair kryaji va Toğli Şoriya). O. havzasiga 150 dare quyiladi. Havzaning yuqori qismi toğlarda joylaşgan bölib, u yerdan Biya va Katun hamda köpçilik irmoklari boşlanadi.
Tom daryosi quyiliş joyidan quyirokda O. sersuv va Irtiş daryosiga qöşilgunga qadar tayga zonasi böylab oqadi. Bu yerda O. vodiysining eni 30— 50 km va undan ortiq. Çuq. 4—8 m. Yirik irmoklari: Tom, Çulim, Ket, Tim, Vax va b.
Irtiş daryosi quyilgandan söng O. şimolga buriladi. Vodiysi keng, assimetrik. Qayiri ham keng (40—50 km). O. Peregrebnoye ş.dan quyiroqda 2 özanga — Katta Ob va Kiçik Obga bölinadi. Quyi oqimining asosiy irmoklari: Kazim, Poluy (öngda), Şim. Sosva, Şçuçya (çapda). O. Ob qöltiğiga delta (mayd. 4 ming km2dan or-tiq) hosil qilib quyiladi. Asosan, qordan töyinadi. Örtaça yillik suv sarfi Barnaul ş. yaqinida 1470 m3/ sek, Salexard ş. yaqinida 12700 m3/ sek. O.ning yuqori oqimida muz 150 kun, quyi oqimida 220 kun erimay yotadi.
O. havzasi har xil tabiiy resurslarga boy. Ğarbiy Sibir neft, gaz va kömir zaxirasi böyiça Rossiyada muhim örin egallaydi. RFdagi barça torf za-xirasining asosiy qismi şu yerda. Suv, örmon va b. resurslar ham köp. O. va Ob qöltiğida 50 ga yaqin baliq turi uç-raydi. O. havzasining umumiy potensial gidroenergiya resursi 250 mlrd. kVt-s. Novosibirsk GES, Buxtarma GES va Ust-Kamenogorsk GES işlab turibdi. O. — Ğarbiy Sibirning asosiy transport magistrali. O.ning boşlaniş joyidan quyiliş yerigaça kema qatnaydi. O. xavzasining asosiy port va pristanlari: Novosibirsk, Tomsk, Surgut, Labitnangi, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Tyumen.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОБЬ — РФ ва Ер шаридаги энг йирик дарёлардан бири; Россияда серсувлиги жиҳатидан 3-ўриндаги (Енисей ва Ленадан кейин) дарё. Олтойдаги Бия ва Катунь дарёларининг қўшилишидан ҳосил бўлади ва Ғарбий Сибирь ҳуду-дини жан.дан шим.га кесибўтиб, Кара денгизининг Обь қўлтиғига қуйилади. Уз. 3650 км (Иртиш дарёсининг бошланишидан ҳисоблаганда 5410 км), ҳавзасининг майд. 2990 минг км2. Ҳав-засининг асосий қисми (85%) Ғарбий Сибирь текислигида, жан.-шарқий қисми Жан. Сибирь тоғларида жойлашган (Олтой, Кузнецк Олатови, Салаир кряжи ва Тоғли Шория). О. ҳавзасига 150 даре қуйилади. Ҳавзанинг юқори қисми тоғларда жойлашган бўлиб, у ердан Бия ва Катунь ҳамда кўпчилик ирмоклари бошланади.
Томь дарёси қуйилиш жойидан қуйирокда О. серсув ва Иртиш дарёсига қўшилгунга қадар тайга зонаси бўйлаб оқади. Бу ерда О. водийсининг эни 30— 50 км ва ундан ортиқ. Чуқ. 4—8 м. Йирик ирмоклари: Томь, Чулим, Кеть, Тим, Вах ва б.
Иртиш дарёси қуйилгандан сўнг О. шимолга бурилади. Водийси кенг, ассиметрик. Қайири ҳам кенг (40—50 км). О. Перегребное ш.дан қуйироқда 2 ўзанга — Катта Обь ва Кичик Обга бўлинади. Қуйи оқимининг асосий ирмоклари: Казим, Полуй (ўнгда), Шим. Сосьва, Шчучья (чапда). О. Обь қўлтиғига дельта (майд. 4 минг км2дан ор-тиқ) ҳосил қилиб қуйилади. Асосан, қордан тўйинади. Ўртача йиллик сув сарфи Барнаул ш. яқинида 1470 м3/ сек, Салехард ш. яқинида 12700 м3/ сек. О.нинг юқори оқимида муз 150 кун, қуйи оқимида 220 кун эримай ётади.
О. ҳавзаси ҳар хил табиий ресурсларга бой. Ғарбий Сибирь нефть, газ ва кўмир захираси бўйича Россияда муҳим ўрин эгаллайди. РФдаги барча торф за-хирасининг асосий қисми шу ерда. Сув, ўрмон ва б. ресурслар ҳам кўп. О. ва Обь қўлтиғида 50 га яқин балиқ тури уч-райди. О. ҳавзасининг умумий потенциал гидроэнергия ресурси 250 млрд. кВт-с. Новосибирск ГЭС, Бухтарма ГЭС ва Усть-Каменогорск ГЭС ишлаб турибди. О. — Ғарбий Сибирнинг асосий транспорт магистрали. О.нинг бошланиш жойидан қуйилиш еригача кема қатнайди. О. хавзасининг асосий порт ва пристанлари: Новосибирск, Томск, Сургут, Лабитнанги, Павлодар, Омск, Тобольск, Тюмень.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.