Oğzaki drama
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 332–333-b. — ziyouz.com
Oğzaki drama OĞZAKI DRAMA, oğzaki dramaturgiya — xalq orasida yaratilgan, xalqqa namoyiş etiladigan öyin-to-moşalar tarzidagi aloxida folklor janri. Jahondagi barça xalklarning yozma dramaturgiyasi O.d.dan boşlangan. O.d. xalq an'anaviy teatri b-n çambarças boğlangan hodda şakllanib rivoj topib kelgan. Uning matni an'anaviy fabula va ba'zi barqaror dialoglar aso-sida ijro paytida töqilgan. Xalq O.d. tomoşalarining syujeti, odatda, sodda bölib, asosiy e'tibor syujetga emas, vaziyatga, qahramonlarning xrlatiga qaratilgan, unda dialog va ijro paytida töqiladigan epizodlar muhim rol öynagan. Ayniqsa, hajviy dialogning işlanişiga köp e'tibor qilingan. O.d. tomoşabinlarni kuldiribgina qolmasdan, katta ijtimoiy va tarbiyaviy aqamiyatga ham ega bölgan.
Özbek xalq O.d.si örta asrlarda masxarabozlar va qöğirçoqbozlar san'ati b-n boğliqholda maydonga kelib, katta taraqqiyot yölini bosib ötgan. U professional masxarabozlar, muqallidlar, qiziqçilar, qöğirçoqbozlar tomonidan badiha yöli b-n töqilgan. O.d. «Tanqid», «Muqallid», «Kulki-hikoya», «Qöğirçoq öyin» deb atalgan pyesalar turkumlarini öz içiga oladi. Tematik jihatdan O.d. nihoyatda boy. Unda xalq turmuşi, urf-odatlari, mehnati b-n boğliq bölgan voqealar ham öz aksini topadi. O.d. Özbekistonda yozma professional dramaning yaratilişi va şakllanişida muhim rol öynadi. H. H. Niyoziy öz dramaturgiyasida, jumladan, «Tuhmatçilar jazosi», «Maysaraning işi» komediyalarida xalq ijodining boşqa turlari qatori O.d. motivlari va tasviriy vositalaridan foydalangan. O.d. an'analarini maşhur qiziqçilar Yusufjon Şakarjonov, Berdiyor Diyorov, Oxunjon Huzurjonov, Hoji tamtamlar davom ettirib, san'-at rivojiga muhim hissa qöşdilar.
Yevropa mamlakatlarida ham O.d. mehnat faoliyati b-n boğliq holda şakllangan. Uning asosini yil fasllarining almaşişiga hamda dehqonçilik işlariga bağişlangan öyinlar taş-kil etadi. Mac, Ğarbiy Yevropada qişni kuzatiş b-n boğliq maslenitsa bay-ramlarida qiş va yozning kuraşi ram-ziy obrazlar orqali namoyiş etilgan. Dastlab Germaniyada rivojlangan bu mavsumiy öyintomoşalar keyinçalik, 15 —16-a.larda Italiya, Fransiya va b. mamlakatlarda ham tarqalgan. Ros-siyada O.d. 17 — 18-a. larda paydo bölgan. Yevropa mamlakatlarida tarkalgan O.d. ham şu mamlakatlardagi milliy yozma dramaturgiya rivojiga katta ta'sir körsatgan (yana q. Drama).
Q.: Drama
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҒЗАКИ ДРАМА, оғзаки драматургия — халқ орасида яратилган, халққа намойиш этиладиган ўйин-то-мошалар тарзидаги алохида фольклор жанри. Жаҳондаги барча халкларнинг ёзма драматургияси О.д.дан бошланган. О.д. халқ анъанавий театри б-н чамбарчас боғланган ҳодда шаклланиб ривож топиб келган. Унинг матни анъанавий фабула ва баъзи барқарор диалоглар асо-сида ижро пайтида тўқилган. Халқ О.д. томошаларининг сюжети, одатда, содда бўлиб, асосий эътибор сюжетга эмас, вазиятга, қаҳрамонларнинг хрлатига қаратилган, унда диалог ва ижро пайтида тўқиладиган эпизодлар муҳим роль ўйнаган. Айниқса, ҳажвий диалогнинг ишланишига кўп эътибор қилинган. О.д. томошабинларни кулдирибгина қолмасдан, катта ижтимоий ва тарбиявий ақамиятга ҳам эга бўлган.
Ўзбек халқ О.д.си ўрта асрларда масхарабозлар ва қўғирчоқбозлар санъати б-н боғлиқҳолда майдонга келиб, катта тараққиёт йўлини босиб ўтган. У профессионал масхарабозлар, муқаллидлар, қизиқчилар, қўғирчоқбозлар томонидан бадиҳа йўли б-н тўқилган. О.д. «Танқид», «Муқаллид», «Кулки-ҳикоя», «Қўғирчоқ ўйин» деб аталган пьесалар туркумларини ўз ичига олади. Тематик жиҳатдан О.д. ниҳоятда бой. Унда халқ турмуши, урф-одатлари, меҳнати б-н боғлиқ бўлган воқеалар ҳам ўз аксини топади. О.д. Ўзбекистонда ёзма профессионал драманинг яратилиши ва шаклланишида муҳим роль ўйнади. Ҳ. Ҳ. Ниёзий ўз драматургиясида, жумладан, «Туҳматчилар жазоси», «Майсаранинг иши» комедияларида халқ ижодининг бошқа турлари қатори О.д. мотивлари ва тасвирий воситаларидан фойдаланган. О.д. анъаналарини машҳур қизиқчилар Юсуфжон Шакаржонов, Бердиёр Диёров, Охунжон Ҳузуржонов, Ҳожи тамтамлар давом эттириб, санъ-ат ривожига муҳим ҳисса қўшдилар.
Европа мамлакатларида ҳам О.д. меҳнат фаолияти б-н боғлиқ ҳолда шаклланган. Унинг асосини йил фаслларининг алмашишига ҳамда деҳқончилик ишларига бағишланган ўйинлар таш-кил этади. Mac, Ғарбий Европада қишни кузатиш б-н боғлиқ масленица бай-рамларида қиш ва ёзнинг кураши рам-зий образлар орқали намойиш этилган. Дастлаб Германияда ривожланган бу мавсумий ўйинтомошалар кейинчалик, 15 —16-а.ларда Италия, Франция ва б. мамлакатларда ҳам тарқалган. Рос-сияда О.д. 17 — 18-а. ларда пайдо бўлган. Европа мамлакатларида таркалган О.д. ҳам шу мамлакатлардаги миллий ёзма драматургия ривожига катта таъсир кўрсатган (яна қ. Драма).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.