Ohaktoşlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 340-b. — ziyouz.com
Ohaktoşlar — karbonatli çökin-di toğ jinslari. Tarkibi 50%dan ortiq kalsitdan yoki organizmlarning skeleti koldiklaridan, ba'zan aragonit minerali (SaSO3)dan iborat. Köpinça tarkibida autigen, diagene-tik va epigenetik minerallar, çakiq (terrigen va karbonat) zarralar aralaşmasi uçraydi. O.ning tarkibida 4— 17% gaça MgO bölsa, dolomitli O.; 6 — 21% SiO2+R2O, — mergelli O.; kvars, opal va xalsedon köşilsa — qumtoşli va kremniylaşgan O. deb yuritiladi. Strukturasi kristalli, organogen-çakikli, çaqikli-kristalli va sizib töplangan (travertin, ohakli tuf) turlari fark qilinadi. Rangi oqiş, sarğiş, bözrang. Köpin-ça ohaktoş içida çiğanoqlar ham böladi. Hosil bölişiga köra, organogen, xemogen yoki kimyoviy, çaqiq böladi. Tarkibidagi jins hosil kiluvçi organizmlarning köpligiga köra, organogen O., foraminiferali, marjonli, suvötli va b.; xemogen va çaqiqlari (zarralar) ning kattaligiga karab bir neça xilga bölinadi. Metamorfizm na-tijasida O. marmarta aylanadi. O. eng köp tarkalgan çökindi toğ jinslaridan biri, Yerning turli relf şakllarida iştirok etadi. O. barça yoşdagi (tokembriydan törtlamçi davrgaça) yot-qiziqlarda uçraydi. O.ning fizik-mexanik xossalari ularning strukturasi va tuzilişiga boğlik bölib, juda keng çegarada özgaradi, mas, hajmiy oğirligi 800 kg/m3 dan (çiğanoqtoşlar, travertin) 2800 kg/m3 gaça (kristalli strukturali O.). Çiğanoq-toşlar va ğovakli O. nisbatan oson kesiladi hamda yöniladi, kristalli O. esa, yaxşi silliklanadi. O. sanoatda, q.x. va qurilişda keng qöllaniladi. Qora metallurgiyada rudaning eri-şini oşiriş va şlak hosil qiliş uçun qöşiladigan modda (flyus) si-fatida; ohak va sement i.ç.da xom aşyo; soda, mineral öğitlar, şişa, qoğoz i.ç.da, neft mahsulotlarini tozalaş va b. jarayonlarda qöşimça modda sifatida işlatiladi. O. muhim quriliş materiallari guruhini taşkil qiladi, ulardan qoplovçi va bezak toşlar, haykaltaroşlik va me'morlikda işlatiladigan toşlar va h.k. tayyorlanadi. Özbekistonda köplab O. qazib olinadigan konlar, yirik i.ç. birlaş-ma korxonalari («Özsanoatqurilişmateriallari», «Özavtoyöl», Navoiy va Olmaliq kon-metallurgiya k-tlari va b.) tomonidan işlatilmokda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҲАКТОШЛАР — карбонатли чўкин-ди тоғ жинслари. Таркиби 50%дан ортиқ кальцитдан ёки организмларнинг скелети колдикларидан, баъзан арагонит минерали (СаСО3)дан иборат. Кўпинча таркибида аутиген, диагене-тик ва эпигенетик минераллар, чакиқ (терриген ва карбонат) зарралар аралашмаси учрайди. О.нинг таркибида 4— 17% гача MgO бўлса, доломитли О.; 6 — 21% SiO2+R2O, — мергелли О.; кварц, опал ва халцедон кўшилса — қумтошли ва кремнийлашган О. деб юритилади. Структураси кристалли, органоген-чакикли, чақикли-кристалли ва сизиб тўпланган (травертин, оҳакли туф) турлари фарк қилинади. Ранги оқиш, сарғиш, бўзранг. Кўпин-ча оҳактош ичида чиғаноқлар ҳам бўлади. Ҳосил бўлишига кўра, органоген, хемоген ёки кимёвий, чақиқ бўлади. Таркибидаги жинс ҳосил килувчи организмларнинг кўплигига кўра, органоген О., фораминиферали, маржонли, сувўтли ва б.; хемоген ва чақиқлари (зарралар) нинг катталигига караб бир неча хилга бўлинади. Метаморфизм на-тижасида О. мармарта айланади. О. энг кўп таркалган чўкинди тоғ жинсларидан бири, Ернинг турли рельф шаклларида иштирок этади. О. барча ёшдаги (токембрийдан тўртламчи давргача) ёт-қизиқларда учрайди. О.нинг физик-механик хоссалари уларнинг структураси ва тузилишига боғлик бўлиб, жуда кенг чегарада ўзгаради, мас, ҳажмий оғирлиги 800 кг/м3 дан (чиғаноқтошлар, травертин) 2800 кг/м3 гача (кристалли структурали О.). Чиғаноқ-тошлар ва ғовакли О. нисбатан осон кесилади ҳамда йўнилади, кристалли О. эса, яхши силликланади. О. саноатда, қ.х. ва қурилишда кенг қўлланилади. Қора металлургияда руданинг эри-шини ошириш ва шлак ҳосил қилиш учун қўшиладиган модда (флюс) си-фатида; оҳак ва цемент и.ч.да хом ашё; сода, минерал ўғитлар, шиша, қоғоз и.ч.да, нефть маҳсулотларини тозалаш ва б. жараёнларда қўшимча модда сифатида ишлатилади. О. муҳим қурилиш материаллари гуруҳини ташкил қилади, улардан қопловчи ва безак тошлар, ҳайкалтарошлик ва меъморликда ишлатиладиган тошлар ва ҳ.к. тайёрланади. Ўзбекистонда кўплаб О. қазиб олинадиган конлар, йирик и.ч. бирлаш-ма корхоналари («Ўзсаноатқурилишматериаллари», «Ўзавтойўл», Навоий ва Олмалиқ кон-металлургия к-тлари ва б.) томонидан ишлатилмокда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.